Τα Γιάννενα ελεύθερα (1913-1944)

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

 

153502357_448556386365071_7722131853113894775_nΗ πύλη του Ιτς Καλέ την ημέρα της απελευθέρωσης το 1913.

Τα θρυλικά Γιάννενα. Η πρωτεύουσα της Ηπείρου απελευθερώθηκε τον Φεβρουάριο του 1913 από τα στρατεύματα του Αρχιστράτηγου Κωνσταντίνου. Ο ένδοξος Ελληνικός Στρατός μεγάλωνε ξανά την Ελλάδα και γλίτωνε την Ήπειρο και τη Μακεδονία από την τουρκική σκλαβιά αιώνων.

Το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης υπεγράφη μεταξύ του Ιωάννη Μεταξά, του Ξενοφώντα Στρατηγού και του διοικητή των φρουρίων της πόλεως Βεχήπ Μπέη, την 21η Φεβρουαρίου 1913. Δύο μέρες μετά ο Κωνσταντίνος μπαίνει θριαμβευτικά στην πόλη. Ο ελληνικός πληθυσμός της πόλης είναι σφόδρα ενθουσιασμένος που επιτέλους τα Γιάννενα μετά από μακραίωνη τουρκική σκλαβιά είναι ελεύθερα. “Τα πήραμε τα Γιάννενα, μάτια πολλά το λένε…”. Την ώρα που παρελαύνει ο Αρχιστράτηγος κάποιος Αλβανός κάτοικος της πόλης με εκρηκτικά πάνω του προσπαθεί να αμαυρώσει τη γιορτινή μέρα και να δολοφονήσει τον Κωνσταντίνο. Πριν προλάβει να κάνει το μοιραίο αφοπλίζεται χωρίς να καταλάβει ο πολύς κόσμος τι συνέβαινε. Η πομπή φτάνει στη Μητρόπολη της πόλης, όπου πλήθος κόσμου με τον Μητροπολίτη με δάκρυα στα μάτια ζουν τις στιγμές. Τα Γιάννενα ελεύθερα!   

Γιαννενα1Ο Αρχιστράτηγος κατά την είσοδο του στην πόλη. 21 Φεβρουαρίου 1913.

Τα θρυλικά Γιάννενα με το μουντό καιρό τους, την θολή λίμνη τους, την υγρασία και το αγέρωχο κάστρο του Ιτς Καλέ πλέον ανάσαιναν καθαρά και άνετα. Στο σπάνιο πόνημα του Δημητρίου Πλέσσα για τον Στρατηλάτη Κωνσταντίνο (έκδοση του 1940) διαβάζουμε:

Τα Γιάννενα Ελληνικά! Τα Γιάννενα η πόλις του θρύλλου, του αίματος, του πνεύματος. Η πόλις του Αλή Πασσά και της Κυρά Φροσύνης, η πόλις που εγέννησε και εδίδαξε τους περισσοτέρους μεγάλους εθνικούς ευεργέτας και διδασκάλους, η πόλις που υπήρξε το μεγαλύτερο φωτοβόλο πνευματικό κέντρο που έσωσε, διετήρησε και διέδωσε την Ελληνική φωτιά και τον Ελληνικόν πολιτισμόν σε όλον τον Ελληνικό γένος προετοιμάζοντας την Επανάστασιν. Η πρωτεύουσα και το Άγιον βήμα της Ηπείρου. Η Ήπειρος το αγαπητότερον ιερόν μέσα εις την καρδιάν της Ελλάδος. Νέα αυγή εκείνη εκεί, αυγή Ιστορική! Η πόλις, η οποία από πέντε αιώνων εσπάρασεν υπό την ξένην πτέρναν, εκοιμήθη δούλη και εξύπνησε ελληνική και Χριστιανική.

Αλλά και κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 40-41 η μαγεία της πόλης λίγο πριν από τη γερμανική εισβολή, που θα σηματοδοτήσει την έναρξη της Κατοχής, δεν χάνεται. Ο Στρατής Μυριβήλης γλαφυρά θα περιγράψει τα αιώνια Γιάννενα, με τα παντοτινά χαρακτηριστικά τους:

 Ακόμα μια μέρα με κακοκαιρία στα Γιάννινα. Ενάμιση μήνα τώρα και δε μας χάρισε ούτε μιας μέρας λιακάδα ο ουρανός. Βροχή και αντάρα. Κάποτε και χιόνι. Αυτό είναι ακατανόητο για έναν αιγαιοπελαγίτη, για έναν Αθηναίο. Όμως εδώ είναι μια μόνιμη χειμωνιάτικη κατάσταση. Σαν αρχίσει να βρέχει, βρέχει με το μήνα. Όλα είναι μουσκεμένα, κ η φανταρία, τ΄αμέτρητα αυτοκίνητα, ζυμώνουν τη λάσπη, την πληθαίνουν.

Βλέπω απελπισμένος τον ουρανό. Είναι μουντός, ολοένα χαμηλώνει πάνω από τη σμαραγδιά λίμνη, αδιάκοπα βουρκωμένος. Μάταια περίμενα ένα διάλειμμα καλοκαιριάς, να χαρώ τόμορφο τοπείο, το Κάστρο, το Νησί της λίμνης. Αναγκάστηκα να τα γνωρίσω όλα θαμπωμένα από την ομίχλη, με τις γραμμές και τα χρώματα σβυσμένα από τη θαμπάδα της.

Μόνο η λίμνη δε χάνει τη γοητεία της μέσα σ΄όλες τις κακοκαιριές. Είναι ακαταμάχητη η έλξη που εξασκεί πάνω στην ψυχή του ανθρώπου, με τα νερά της που περνούν το τσαγαλί πράσινο και το γαλάζιο που έχουν μερικά ακριβά πετράδια και μερικά γυναικεία μάτια. Είναι μια λίμνη μοναδική μέσα στις ελληνικές λίμνες, γιατί μέσα στο αδιάκοπο ανασάλεμά της αναδεύονται ένα πλήθος μορφές ρωμαντικές, ωραίες και λυπημένες. Αυτά τα νερά κράτησαν τον ίσκιο μεγάλων ηρώων: Του Αντρούτσου τον ίσκιο κράτησαν και του Βλαχάβα, του Αλή Πασά και του Βύρωνα, του Αγίου Κοσμά και της Κυρά Φροσύνης της πεντάμορφης, που βούλιαξε μια νύχτα γεμάτη από τρομάρες κ΄έσβυσαν τα νιάτα της εδώ,  μέσα στη φρίκη του κρύου νερού, μαζύ με την πικρή συνοδεία των δεκαεφτά.

Θα περάσουν τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, ώσπου θα ξημερώσει η 15η Οκτωβρίου του 1944. Δυνάμεις του ΕΔΕΣ θα μπουν στην πόλη και θα την ελευθερώσουν. Θα παρελάσουν υπερήφανα οι ταλαιπωρημένοι αντάρτες του Ζέρβα με πρώτο τον Αλέξανδρο Παπαδόπουλο, Αρχηγό Ξηροβουνίου, δυνάμεις του οποίου μπήκαν πρώτες στην πόλη. Αλλά και του θρυλικού Αγόρου με το 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων. Ο αέρας και πάλι ελεύθερος όπως το 1913. 31 χρόνια μετά όμως η μαγεία της πόλης παραμένει. Σαν από άλλη εποχή.

16-3

Ο Αγόρος με δυνάμεις του ΕΔΕΣ παρελαύνουν στην πόλη τον Οκτώβριο του 1944. Εδώ μπροστά από το κτίριο της VIIIης Μεραρχίας.

Ο Δημήτριος Σούτζος, διμοιρίτης του Ιερού Λόχου των Εθνικών Ομάδων του ΕΔΕΣ στο ημερολόγιό του κρατάει ανεξίτηλη την εικόνα των ελεύθερων Ιωαννίνων:

Τρίτη 17-10-1944

Γιάννενα. Επί τέλους Γιάννενα. Γράφω από την πρωτεύουσα της Ηπείρου, που είναι πια ελεύθερη. Σ’ όλους τους δρόμους σημαίες, ο κόσμος παντού γιορτάζει. Εν τούτοις εξακολουθεί το τμήμα μας να ευρίσκεται σε επιφυλακή. Επειδή χθες οι Εαμίτες θέλησαν να κάνουν διαδήλωση. 2-3 άσφαιρες ριπές τους διέλυσαν αφού δεν έφτασε η πειθώ και σιγά σιγά ησύχασε ο κόσμος.

Σήμερα γύρισα ορισμένα αξιοπερίεργα ιστορικά των Ιωαννίνων: Φρούρια, τζαμιά, καθώς και το νησάκι του Αλή Πασά. Είδαμε τον πλάτανο που κρεμούσαν οι Τούρκοι τους Έλληνες επί Τουρκοκρατίας, το δωμάτιο που σκοτώθηκε ο Αλή Πασάς καθώς και μία τρύπα μέσα από ένα λάκκο από όπου τόσκασε η κυρά Φροσύνη όταν πάτησαν το Σαράϊ οι Σουλτανικοί. Το μεσημέρι φάγαμε καραβίδες και ψάρια που μας παρέσχε η κοινότης. Ήμουνα παρέα με ένα ανθ/γό κινηματογραφιστή του Ελληνικού Υπουργείου Τύπου ονομαζόμενο Αχιλόπουλο. Τράβηξε πολλές φωτογραφίες και κινηματογράφισε ορισμένες σκηνές.

10-11-1944 

Βρισκόμαστε ακόμα στα Γιάννενα περιμένοντας την διάλυση των Αντάρτικων και την ενσωμάτωση στον Ελληνικό Στρατό. Η ζωή κυλά ήσυχη. Περιπόλους βγάζουμε. Έχει κινηματογράφο. Πάω σχεδόν κάθε μέρα. Έχει 4 φορές την εβδομάδα είσοδο δωρεάν για τους αντάρτες (2-4). Σωθήκανε άλλωστε και τα ψιλά γιατί έπεσα με την μούρη στις πάστες και τα γλυκά.

Εδώ έχω κυριολεκτικά αντικαταστήσει το φαγητό με λουκουμάδες, μπακλαβάδες και ένα σωρό άλλα υπέροχα πράγματα. Γιαννιώτικες, Σμυρνιώτικες, Πολίτικες. Μελένιες λιχουδιές ανατολίτικες.

Η λίμνη απόψε είναι χάρμα. Απόψε είχε μια υπέροχη δύση. Κάτι χρώματα εξαιρετικά.

Τον Δεκέμβριο του 1944 με τα Δεκεμβριανά της Ηπείρου ο έλεγχος της πόλης πέρασε στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Στις 23 Δεκεμβρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ υπό τους Βελουχιώτη-Σαράφη μπαίνουν στην πρωτεύουσα της Ηπείρου. Η εαμοκρατία ξεκινά για να λήξει τον Φεβρουάριο του ’45 με την υπογραφή της συμφωνίας της Βάρκιζας.

92358942_2067959603350556_5331288409979748352_n

Οι  (από αριστερά) Σαράφης, Κωστούλας, Λέοντας, Βελουχιώτης και Μακρίδης μπροστά στον τάφο του Αλή Πασά στην Ακρόπολη του Κάστρου των Ιωαννίνων.

Απάντηση