Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο θάνατος του Παύλου Μελά μέσα από τον Τύπο της εποχής

μελασ

του Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ιστορικού

Ο εθνομάρτυρας και απελευθερωτής της Μακεδονίας Παύλος Μελάς γεννήθηκε το 1870 στη Μασσαλία της Γαλλίας. Η καταγωγή, ωστόσο, των Μελάδων ήταν από την Ήπειρο και συγκεκριμένα από τα Γιάννενα. Οι Μελάδες καθόλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας είχαν τις οικίες τους στο Κάστρο των Ιωαννίνων. Το 1611 συμμετείχαν στο επαναστατικό κίνημα του Μητροπολίτη Λαρίσης Διονυσίου Φιλοσόφου, που από τους Τούρκους ονομαζόταν απαξιωτικά «Σκυλόσοφος». Με την αποτυχία του ξεσηκωμού, οι Μελάδες εγκατέλειψαν τα Γιάννενα και διασκορπίστηκαν άλλοι στη Ρωσία, άλλοι σε δυτικές χώρες και άλλοι σε απομακρυσμένες περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Το 1874 επιστρέφουν στην Ελλάδα και δώδεκα χρόνια μετά ο Παύλος αποφοιτά από το Γυμνάσιο. Συνειδητά δίνει εξετάσεις στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοιτά το 1891 με τον βαθμό του Ανθυπολοχαγού Πυροβολικού. Παράλληλα, θα νυμφευθεί τη Ναταλία Δραγούμη, με την οποία θα αποκτήσει δύο παιδιά τον Μιχαήλ (Μίκη) και τη Ζωή. Το 1894 ιδρύεται η μυστική Εθνική Εταιρεία, στην ίδρυση της οποίας πρωτοστατεί ο Μελάς καθώς και άλλοι αξιωματικοί που είχαν φτάσει μέχρι τον βαθμό του Λοχαγού. Σκοπός των μυημένων ήταν η προάσπιση των συμφερόντων του Έθνους και η ένταξη σ’ αυτό όλων των αλύτρωτων και υποδουλωμένων πατρίδων. Για να επιτευχθεί ο στόχος έπρεπε αρχικά να δυναμώσει η εθνική συνείδηση. Το Καταστατικό της Εταιρείας κυκλοφόρησε ένα χρόνο μετά, το 1895 και σαν σκοπό της όριζε: «Άρθρον 1ον. Συνίσταται Εταιρία εδρεύουσα εν Αθήναις και σκοπόν έχουσα την αναζωπύρωσιν του Εθνικού φρονήματος, την επαγρύπνησιν επί των συμφερόντων των δούλων Ελλήνων και την προπαρασκευήν της απελευθερώσεως αυτών διά πάσης θυσίας». Τον επόμενο χρόνο, η Εταιρεία είχε αναπτυχθεί σημαντικά φτάνοντας στα 3.185 ενεργά μέλη τόσο εντός όσο και εκτός Ελλάδος.

Στα τέλη Ιανουαρίου του 1897 στη Κρήτη η επαναστατική κυβέρνηση κήρυξε την ένωση με την Ελλάδα. Ο πόλεμος με την Τουρκία κηρύχθηκε άμεσα. Η μονάδα του Παύλου Μελά έφυγε για τη Λάρισα. Ο ίδιος έγραφε στη γυναίκα του πως σκοτώθηκε σε μάχη ο μοναχογιός του Ταγματάρχη Τριγγέτα: «Όλοι μας ποθούμεν και ζηλεύομεν ένα τέτοιο τέλος. Ο Τριγγέτας ήτο το μόνο παιδί του ταγματάρχου Τάκη Τριγγέτα, αλλά δεν πειράζει∙ παρά να ζήση με τας απογοητεύσεις του βίου και ίσως ίσως ν’ αποθάνη από καμμιά παλιοασθένεια, ας αποθάνη διά την πατρίδα του. Ημείς εδώ βράζομεν σιωπώντες∙ να είσθε βέβαιοι ότι τοιαύτη είναι η μανία μας από του πρώτου έως του τελευταίου, ώστε όταν δοθή το σημείον θα χυμίξωμεν κυριολεκτικώς εις την Μακεδονίαν και θα την πάρωμεν».

Οι εξελίξεις στο μέτωπο όμως δεν είναι ενθαρρυντικές για τον Ελληνικό Στρατό. Τον Απρίλιο του 1897 οι τουρκικές δυνάμεις θα καταδιώξουν τις ελληνικές, οι οποίες θα υποχωρήσουν άτακτα ελέω πανικού. Ο Μελάς απογοητευμένος από τις εξελίξεις θα γράψει στη σύζυγό του: «Ίσως σας ιδώ γρήγορα, διότι δυστυχώς δεν ελπίζω να παρουσιασθή ευκαιρία να σκοτωθούμε».

Η εθνική αυτή ταπείνωση όμως θα αποτελέσει την αφύπνιση του Ελληνισμού. Ο ατυχής πόλεμος του 1897 θα γίνει η αφορμή για να αναδιοργάνωση των Ενόπλων Δυνάμεων που θα οδηγήσει στο διπλασιασμό της χώρας στους Βαλκανικούς Πολέμους. Σχετικά με τη Μακεδονία, οι σπόροι για την απελευθέρωσή τους φυτεύτηκαν την περίοδο 1903-1908. Μεμονωμένες ενέργειες είχαν προηγηθεί κατά τα αμέσως προηγούμενα έτη. Ήδη από το 1901, ο Μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης ενεργούσε αποφασιστικά κατά των βουλγαρικών ωμοτήτων και την προσπάθεια εκφοβισμού κατά του ελληνικού ορθόδοξου πληθυσμού. Ζητούσε από το επίσημο ελλαδικό κράτος την αποστολή εθελοντών για να πολεμήσουν στην Μακεδονία αλλά απαντήσεις δεν λάμβανε.

Μία ομάδα αξιωματικών στην Αθήνα όμως είχε ταύτιση απόψεων με τον Καραβαγγέλη. Μέλος της ομάδας υπήρξε και ο Μελάς. Σε σχετική αλληλογραφία του με τον Μητροπολίτη Καστοριάς του έγραφε: «Διάβασα την έκθεσή σου στο υπουργείο. Μα εδώ κοιμούνται». Η ελληνική κυβέρνηση αποφασίζει να στείλει μυστικά τέσσερις αξιωματικούς με πλαστά διαβατήρια στη Μακεδονία, προκειμένου να συγκεντρώσουν πληροφορίες για την δράση των Βουλγάρων αλλά και να εισηγηθούν την ανάπτυξη ένοπλου αγώνα. Αυτοί οι αξιωματικοί ήταν ο Μελάς, ο Παπούλας, ο Κολοκοτρώνης και ο Κοντούνης. Ο Μελάς έλαβε σαν ψευδώνυμο τα ονόματα των παιδιών του και ονομάστηκε Καπετάν Μίκης Ζέζας. Στις 24 Φεβρουαρίου, που ανέβαινε για πρώτη φορά στη Μακεδονία έγραφε: «Σήμερον επιτέλους εκπληρούται ο πόθος μου». Μετά από λίγο καιρό θα επιστρέψει στην Αθήνα, ελέω διαταγών, για να ξανανέβει στη Μακεδονία τον Ιούνιο του 1904 μόνο για 20 ημέρες. Τελικά, θα ανέβει μόνιμα στις 18 Αυγούστου 1904 σαν Αρχηγός Σωμάτων Μοναστηρίου-Καστοριάς, με εντολή του Μακεδονικού Κομιτάτου.

Γράφει από τα βουνά της Μακεδονίας στη σύζυγό του: «Αναλαμβάνω αυτόν τον αγώνα με όλην μου την ψυχήν και με την πεποίθησιν ότι δυνάμεθα να εργασθώμεν εν Μακεδονία και να σώσωμεν πολλά πράγματα. Έχων δέ την πεποίθησην ταύτην έχω και υπέρτατον καθήκον να θυσιάσω το πάν όπως πείσω και Κυβέρνησιν και Κοινήν Γνώμην περί τούτου».

Η δύναμη του αποσπάσματος του Μελά έφτανε τους 30 άνδρες. Σημαντικό στήριγμα για τον ίδιο και τους άνδρες του αποτέλεσε ο Μητροπολίτης Καστοριάς, που φρόντισε να τους ενισχύσει σε ιματισμό και τροφή. Τον πρώτο καιρό της δράσης του ο Μελάς γύριζε στην περιοχή και εμψύχωνε τους χριστιανούς και των βουλγαρικών χωριών. Κατηχούσε τους σλαβόφωνους Έλληνες και τους έκανε να επιστρέψουν στο Πατριαρχείο. Η αποτελεσματικότητά του προκάλεσε την αντίδραση των Κομιτατζήδων και ιδιαίτερα του Μήτρου Βλάχου. Σε συμπλοκές και αψιμαχίες που ακολουθούσαν πολλές φορές επενέβαιναν και οι Τούρκοι, παρά τις προσπάθειες του Μελά να μην συμβεί αυτό.
Έτσι φτάνουμε στο βράδυ της 12ης Οκτωβρίου 1904. Το μοιραίο βράδυ για τον «απόστολο» του Μακεδονικού Ελληνισμού. Ο Μελάς με το Σώμα του αναγκάζεται, υπό καταρρακτώδη βροχή, να διανυκτερεύσει στο χωριό Στάτιστα, στο οποίο υπήρχε οργανωμένος πυρήνας των Βούλγαρων. Τουρκικό απόσπασμα, που είχε ενημερωθεί από ανθρώπους των Βούλγαρων, περικυκλώνει το σπίτι που θα περνούσε ο Μελάς τη νύχτα. Οι Τούρκοι είχαν ειδοποιηθεί από τους Βούλγαρους πράκτορες, πως εκεί κρυβόταν ο Μήτρος Βλάχος. Έτσι οι Τούρκοι δεν γνώριζαν για την παρουσία του Μελά. Το σχέδιο των Κομιτατζήδων είχε πετύχει.

Στη συμπλοκή που ακολούθησε ο Μελάς τραυματίζεται και μετά από λίγο ξεψυχά μπροστά στους μαχητές του. Αυτή είναι η επίσημη εκδοχή για το τέλος του. Υπάρχουν όμως αναπάντητα ερωτηματικά που βάσιμα αμφισβητούν αυτή την εκδοχή, αλλά δεν θα επεκταθούμε καθώς η θεματολογία του άρθρου μας δεν έχει σχέση με την έρευνα αυτή.

Ο Τύπος για το τέλος του Μελά

εμπροσ

Στην εφημερίδα «Εμπρός» της 19ης Οκτωβρίου 1904 διαβάζουμε: «Εγνώσθη χθές εξ επιστολών εκ Μακεδονίας, ότι εις το χωρίον Στάτιστα της επαρχίας Καστορίας, σώμα Ελληνικόν εκ τριάκοντα περίπου ανδρών υπό τον ηρωϊκώτατον οπλαρχηγόν Μίκην Ζέζαν, πολιορκηθέν την νύκτα υπό ισχυρού Τουρκικού σώματος, διά προδοσίας Βουλγάρων του κομιτάτου των οποίων είχε καταστή ο τρόμος καθ’ όλην την επαρχίαν Καστορίας, συνεπλάκη μετ’ αυτού επί δίωρον, αρκετών φονευθέντων αμφοτέρωθεν.

Επειδή όμως κατά την διάρκειαν της συμπλοκής αι Τουρκικαί δυνάμεις ηύξανον ολονέν και επίκειτο κίνδυνος συλλήψεως, ο ατρόμητος Ζέζας προτιμών ένδοξον θάνατον από τοιαύτην επαίσχυντον αιχμαλωσίαν, ετέθη επί κεφαλής των ανδρών και πρώτος αυτός, ανοίγων τον δρόμον, διέσπασε τας Τουρκικάς τάξεις και επροχώρησεν εν μέσω του σκότους, ότε σφαίρα όπλου τον επλήγωσε θανατηφόρως κατά την οσφυακήν χώραν.

Πεσόντα τότε τον μετέφερον οι οπαδοί του είς τι πλησίον ναϊδριον όπου μεθ’ ημίσειαν ώραν απεβίωσεν. Οι μετ’ αυτού Μακεδόνες έλαβον τότε μετά σεβασμού το σακκίδιον, όπερ έφερεν επί του ώμου το περιέχον τα έγγραφά του και τας άλλας αυτού σημειώσεις και διέφυγον ασφαλώς υποστάντες μικράς σχετικώς άλλας απωλείας του αθανάτου αρχηγού των, όστις έπεσεν ενδόξως εις την θέσιν εκείνην και ετάφη την επομένην εν μέσω των θρήνων των πέριξ χωρίων, άτινα εν τω προσώπω αυτού απώλεσαν τον γενναιότερον και ιπποτικώτερον αυτών πρόμαχον εναντίον της Βουλγαρικής ατιμίας. […]».

Στην εφημερίδα «Σκριπ» της ίδιας ημέρας γράφεται: «[…] Ο καπετάν Ζέζας με τα παλληκάρια του, τριάκοντα περίπου εν όλω, ευρίσκετο προ ημερών εις την περιφέρειαν Μπελκαμένι της επαρχίας Καστορίας. Την παρελθούσαν Τρίτην την νύκτα το σώμα κατελθόν εκ τινός βουνού εισήλθεν εις το χωρίον Σιάτιστα (σημείωση γράφοντος: το σωστό Στάτιστα), όπου καί διενυκτέρευσεν αφήσαν μόνον καραούλι εις επίκαιρον σημείον. Η επομένη διήλθεν ήσυχος. Τα παλληκάρια και ο αρχηγός των ανεπαύοντο εκ των πολυημέρων μόχθων των σκοπούντες την επομένην ν’ απέλθουν προς καταδίωξιν βουλγαρικής συμμορίας, η οποία, ως είχον πληροφορηθή, επρόκειτο να έλθη προς τα μέρη της Σιατίστης.

σκριπ

Όντως επλησίαζεν ήδη η δείλη της Τετάρτης. Η ώρα ήτο 5 μ.μ., ότε χωρικοί επανερχόμενοι εκ των αγρών των, έσπευσαν δρομαίοι να πληροφορήσουν τον καπετάν Ζέζαν, ότι ισχυρόν τουρκικόν απόσπασμα διαιρεθέν εις τμήματα ήρχετο εξ όλων των διόδων προς το χωρίον. Ο οπλαρχηγός αντιληφθείς αμέσως ότι επροδόθη υπό Βουλγάρων, έσπευσε να εξέλθη του χωρίου, ίνα μή εκθέση τους κατοίκους αυτού εις τους κινδύνους της συμπλοκής. Πρό αυτού ευρέθησαν Τούρκοι στρατιώται. Από όλα τα σημεία επίσης παρετήρησε Τούρκους. Κατέλαβε τότε έν ύψωμα. Οι Τούρκοι επλησίαζον και η κύκλωσις καθίστατο ταχέως στενή. Διέξοδος δεν υπήρχεν. Εν τοσούτω ο καπετάν Ζέζας, ο οποίος πάντοτε απέφευγε τας μετά των στρατιωτών της κυριάρχου επικρατείας συγκρούσεις, διέταξε τους άνδρας του να μη πυροβολήσουν πριν αυτός τους διατάξη.

Τα παλληκάρια έπεσαν πρηνηδόν και ανέμενον τας διαταγάς του καπετάν Ζέζα, ο οποίος παρετήρει την κύκλωσιν, ελπίζων ότι ίσως οι Τούρκοι, ως πολλάκις έπραξαν διά τους κομιτατζήδες, θ’ άφινον διέξοδον τινα εις το σώμα, το οποίον κατόπιν θα το επυροβόλουν φεύγον. Δυστυχώς όμως δεν συνέβη ούτως. Οι Τούρκοι βλέποντες ότι δεν επυροβολούντο επλησίασαν πλειότερον και καταλαβόντες θέσεις καταλλήλους επί των πέριξ λόφων παρετάχθησαν εις μάχην. Και τότε όμως ο Καπετάν Ζέζας είπεν εις τα παλληκάρια του. “Παιδιά εμείς δεν πυροβολήσωμεν ποτέ πρώτοι. Εμείς δεν επήραμε τα τουφέκια κατά των Τούρκων, αλλά κατά των δολοφόνων Βουλγάρων. Μόνον αν ίδωμεν ότι δεν μπορούμε με κανένα άλλον τρόπον να σωθούμε θα προσπαθήσωμε ν’ ανοίξωμεν δρόμον με τα τουφέκια μας”».

Ακολούθως περιγράφεται η συμπλοκή μεταξύ των Τούρκων και του Σώματος του Μελά. Όταν νύχτωσε, σύμφωνα με την περιγραφή της εφημερίδας, ο Μελάς διέταξε τους άνδρες του να ετοιμαστούν για την έξοδό τους δίνοντας λεπτομέρειες που μάλλον δεν στέκουν. Σχετικά με τον θάνατο του Μελά η εφημερίδα αναφέρει: «Μία σφαίρα τον εύρεν εις την οσφυακήν χώραν και ο γενναίος και πολύτιμος καπετάνιος έπεσε θανατηφόρως τραυματισμένος. […] Ο ηρωϊκός αρχηγός μετά μίαν ώραν εξέπνευσεν».

Η οικεία του πεθερού του Στέφανου Δραγούμη δέχθηκε πλήθος κόσμου για να δηλώσει τη στήριξη και να εκφράσει τα συλλυπητήρια στην οικογένεια του Μελά. Αντιπροσωπεία συναδέλφων αξιωματικών του Πυροβολικού του αδικοχαμένου ήρωα, υπό τον Αντισυνταγματάρχη Σοφιανό μετέφερε τα συλλυπητήρια εκ μέρους του Στρατεύματος στη χήρα Ναταλία Μελά. Ακολούθως εκπρόσωποι του Διαδόχου Κωνσταντίνου, της Βουλής, ο Μητροπολίτης Αθηνών και πάσης Ελλάδος, ο Δήμαρχος Αθηναίων και ιδιώτες μετέφεραν τη λύπη τους στην οικογένεια του ηρωϊκού αξιωματικού. Το τέλος του Μελά αφύπνισε ολόκληρη τη χώρα. Η θυσία του έσωσε τη Μακεδονία.

* Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην «Ελεύθερη Ώρα», στις 16.10.2021.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Panagiotis Pissalidis – Health Coatch

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Αnalysts for Change

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

e-Λογείο

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Οἱ Ἀδιάβροχοι

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

War Report

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

e Γιάννινα

Μια άλλη ματιά στη πόλη των θρύλων και των παραδόσεων

Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος 1943-1949

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ - pontos-genoktonia.gr

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

HellasJournalCom

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Κωνσταντίνος Χολέβας

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΑΡΧΑΙΩΝ ΤΟΠΟΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ-ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΤΕΧΝΗ- ΕΠΙΣΤΗΜΗ-ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Κωνσταντινούπολη

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ινφογνώμων Πολιτικά

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Αντίβαρο

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Απρόβλεπτες συναντήσεις με τους ανθρώπους και την ιστορία

Πού να σου εξηγώ τώρα...

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΕΛΛΑΣ

Ανεξάρτητη ενημέρωση

Βαγγέλης Τζούκας

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικά Τεκμήρια

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Ιστορικά Καστοριάς

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΘΑΝΑΣΗ ΚΑΛΛΙΑΝΙΩΤΗ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Θέματα Ελληνικής Ιστορίας

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΕΟΕΑ - ΕΔΕΣ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΑ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

Βιβλιογραφία: Εθνική Αντίσταση - Εμφύλιος Πόλεμος

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΑΣΒΕΣΤΗ ΕΘΝΙΚΗ ΦΛΟΓΑ Α.Ε.Φ. ΖΕΡΒΑΣ Ε.Δ.Ε.Σ.

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΑΙΩΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΙΣΤΗ

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

History Of Macedonia - Ιστορία της Μακεδονίας

Macedonian Online Journal focusing on the History of Macedonia through ages and also dealing with the propaganda emanating from the Former Yugoslav Republic Of Macedonia (FYROM) - Ιστολόγιο που εστιάζεται στην Ιστορία της Μακεδονίας μέσα στους αιώνες

emfilios

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

α έ ρ α ! ! !

Ιστολόγιο Ιωάννη Β. Αθανασόπουλου

ΑΒΕΡΩΦ

Διαδικτυακό Θωρηκτό

Αρέσει σε %d bloggers: