Ο Άρης Βελουχιώτης μέσα από τα μάτια των Βρετανών συνδέσμων της Συμμαχικής αποστολής ~ Μιά διαφορετική ματιά

            Για τον Θανάση Κλάρα ή Άρη Βελουχιώτη, έχουν ειπωθεί διαφορετικών ειδών σχολιασμοί, κρίσεις από τους συντρόφους του αλλά και τους αντιπάλους του. Το κόμμα του, το ΚΚΕ, τον αποκήρυξε και ουσιαστικά τον έθεσε στο περιθώριο, που τον οδήγησε στον θάνατο στις 16 Ιουνίου 1945. Μέχρι σήμερα η -ελεγχόμενη από κομματικούς μηχανισμούς- ιστοριογραφία της μεταπολίτευσης, τον έχει αγιοποιήσει σε τέτοιο βαθμό ώστε πολλοί τον θεωρούν μια αδικημένη μορφή που τελικά θυσιάστηκε ξεδιάντροπα από την τότε ηγεσία του Κομμουνιστικού κόμματος. Παρόλα αυτά, δεν υπάρχει σήμερα καμία αμφιβολία, για τον ρόλο που διαδραμάτισε ο Άρης, από τον Γοργοπόταμο και μετά. Υπερζηλωτής της υλοποίησης
των αποφάσεων του κόμματος, αποκλειστικά υπεύθυνος για την στρατιωτική οργάνωση του ΕΛΑΣ, για την εξαπόλυση εμφυλίου πολέμου από το φθινόπωρο του 1943 έναντι άλλων πατριωτικών οργανώσεων που βαπτίστηκαν “δοσιλογικές” γιατί αυτό εξυπηρετούσε τους σκοπούς του ΚΚΕ, υπεύθυνος των επιθέσεων κατά του Ζέρβα αλλά και του Ψαρρού μέχρι και την οριστική διάλυση του 5/42 ΣΕ και την δολοφονία του τελευταίου. Αρνήθηκε τη συμμετοχή του στις επιχειρήσεις “Κιβωτός του Νώε” και κατ’ επέκταση την εκδίωξη του κατακτητή Γερμανού το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του ’44, ενώ από την άνοιξη του ίδιου έτους ανέλαβε προσωπικά τον αγώνα στη Πελοπόννησο. Εκεί άφησε στο απυρόβλητο τους Γερμανούς και ουσιαστικά στράφηκε αποκλειστικά κατά των Ταγμάτων Ασφαλείας και όσων πολιτών δεν ανήκαν στο ΕΑΜ, χαρακτηρίζοντάς τους “δοσίλογους και εθνοπροδότες μοναρχοφασίστες”.

Γουντχάουζ, Μαρίνος, Σκότ. Μέλη της ΣΣΑ.

Στόχος του παρόντος άρθρου, είναι να παρουσιάσει την προσωπικότητα του Άρη Βελουχιώτη, μέσα από τη ματιά των συμμάχων που έπεσαν στα βουνά της Ελλάδας αρχικά για την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, αλλά και αργότερα όταν αποφάσισαν οι Βρετανοί να ενισχύσουν και να οργανώσουν το Ελληνικό αντάρτικο. Η άποψη της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής για τις οργανώσεις και τις προσωπικότητες τους, θεωρείται και είναι αντικειμενική. Ή τουλάχιστον πιο αντικειμενική από τις απόψεις πολλών – όχι όλων – που συμμετείχαν στο αντάρτικο σε οργανώσεις. Ως εκ τούτου είναι άτοπο, όταν ορισμένοι προσπαθούν να αλλοιώσουν ή να αφανίσουν αυτές τις μαρτυρίες, μόνο και μόνο επειδή δεν τους είναι αρεστές. Αυτό εξέφρασε το 1995 ο Έντυ Μάγιερς, ο πρώτος αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής, σε συνέντευξή του στον Οικονομικό Ταχυδρόμο. Στο ερώτημα αν τα όσα αναφέρονταν τότε στην Ελλάδα, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την εθνική αντίσταση, εξέφραζαν την ιστορική και αντικειμενική αλήθεια απάντησε: “Όχι κάθε άλλο. Κατά μέγα μέρος απεικονίζουν αποκλειστικά τα συμβάντα από τη διαστρεβλωμένη άποψη των Κουμμουνιστών. Γνωρίζετε ότι πολλές ομάδες άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, εκτός ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αφοπλίζονταν με τη βία από τον ΕΛΑΣ, σχεδόν αμέσως μόλις άρχιζαν να σχηματίζονται. Όπως είχα διατυπώσει προ πενήντα ετών, που ήταν και η άποψη της Βρετανικής κυβερνήσεως, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είχε πρωταρχικό μέλημα την κομμουνιστική κυριαρχία επί της Ελλάδος μετά το τέλος του πολέμου…Το 90% των απλών ανταρτών του ΕΛΑΣ, στην αρχή νόμιζαν ότι πολεμούσαν μόνο για την Ελλάδα, όχι για την επίτευξη των μεταπολεμικών σκοπών των αρχηγών του ΕΑΜ. Το γεγονός,  ότι σήμερα νεαροί καθηγητές πανεπιστημίων και δυστυχώς νεαροί δάσκαλοι διδάσκουν στα πανεπιστήμια και τα σχολεία ότι το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν η μόνη αντιστασιακή οργάνωση που πολεμούσε κατά των Γερμανών, με θλίβει βαθύτατα γιατί ασφαλώς δεν είναι αλήθεια. Οι αντιστασιακές οργανώσεις ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ συνείσφεραν συχνά πολύ περισσότερα στην πολεμική προσπάθεια των συμμάχων, από τον ΕΛΑΣ. Υπήρχαν περίοδοι κατά τις οποίες είχα τη γνώμη ότι ασφαλώς θα τα καταφέρναμε καλύτερα χωρίς αυτούς (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ). Από στρατιωτικής πλευράς θα είχαμε καλύτερα αποτελέσματα…”.
Μετά από αυτή την μικρή εισαγωγή, ήρθε η ώρα να εξακριβώσουμε τι είδους εντύπωση προκάλεσε στους Βρετανούς κομάντος, ο χαρακτήρας και η συμπεριφορά του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ. Και κατά πόσο οι απόψεις τους ταιριάζουν μεταξύ τους. Ο Έντυ Μάγιερς, ο επικεφαλής των Βρετανών σαμποτέρ που έπεσε στα βουνά της Γκιώνας και πρώτος αρχηγός της αποστολής, στο βιβλίο του “Η Ελληνική Περιπλοκή” γράφει για τον Άρη(σελ.69): “Ήταν κοντός άντρας, στο ίδιο ύψος με τον Ζέρβα, αλλά πιο γεροδεμένος απ’ αυτόν. Η μακρυά, μαύρη του γενειάδα, που εξισορροπούνταν από το μαύρο, γούνινο, κοζάκικο καπέλο του, έδινε στο πρόσωπό του μιά ήπια, σχεδόν καλογερίστικη έκφραση, αλλά τα μάτια του ήταν βαθιά χωμένα στις κόγχες τους και -εκτός όταν χαμογελούσε- έριχναν μια αγριάδα στα χαρακτηριστικά του, που δεν χαλάρωναν παρά μονάχα όταν έπινε κρασί. Σιωπηλός και με αυστηρή έκφραση, μου έδινε την εντύπωση ότι είναι σε διαρκή επιφυλακή ενάντια σε κάποιον ή σε κάτι”. Αργότερα αναφερόμενος στη διπλή διάλυση του Ψαρρού, από τον Άρη την άνοιξη και το καλοκαίρι του ’43, ο Μάγιερς μόλις ρώτησε τον Βελουχιώτη με ποιο δικαίωμα προέβη στην πράξη αυτή, πήρε την απάντηση, ότι είχε λάβει διαταγή από το ΚΚΕ: “καμιά άλλη ομάδα εκτός από τον ΕΛΑΣ να μην υπάρχει στην Ρούμελη”(σελ.170). Ο Άρης διακρίθηκε ως επί το πλείστον, για τις επιθέσεις του κατά άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, δηλαδή κατά άλλων Ελλήνων, παρά για επιθέσεις κατά των κατακτητών. Κάτι που πιστοποιεί και ο Κρίς Γουντχάουζ, στο επικό “Μήλο της Έριδος”(ΔΟΛ,σελ 98). Επιπλέον, είναι γνωστή σήμερα η πίστη, της τότε ηγεσίας το ΚΚΕ, στη βία σαν ένα μέσο για την επίτευξη του σκοπού τους. Τον ρόλο αυτό ανέλαβε πρωταγωνιστικά ο Άρης Βελουχιώτης. Γράφει ο Γουντχάουζ (σελ. 100): “…ο Άρης Βελουχιώτης, για να αναφερθούμε μόνο σ’ αυτόν, ήταν γνωστό ότι πυροβόλησε ο ίδιος και σκότωσε έναν από τους ανθρώπους του, επειδή έκλεψε μια κότα. Περιττό να πούμε πόση ήταν η σκληρότητα για το πολύ πιο φοβερό αμάρτημα της προδοσίας”. Μάλιστα αναφέρει στο πόνημά του και ταυτόχρονες επιθέσεις του Άρη και των Γερμανών κατά του Ζέρβα τον Οκτώβριο του ’43 καθώς και την ανακωχή που υπεγράφη μεταξύ ΕΛΑΣ-Γερμανών (σελ.254). Στη ίδια σελίδα συνεχίζει: “Το BBC, που υποστήριζε ως τώρα θερμά τον ΕΛΑΣ, αποκαλούσε τώρα τον Άρη Βελουχιώτη εγκληματία πολέμου – κατηγορία που εκείνος έκανε ό,τι μπορούσε για να την δικαιώσει, ενεργώντας συλλήψεις και επιθέσεις εναντίον Βρετανών και Ελλήνων μελών της ΣΣΑ. Στη Βουλή των Κοινοτήτων, ο Τσώρτσιλ, βασισμένος σε καταγγελίες prima facie, κατηγόρησε τον ΕΛΑΣ ότι δολοφόνησε Βρετανό αξιωματικό”. Στο βιβλίο του “Ο Αγώνας για την Ελλάδα, 1941-1949” (σελ.136), αναφερόμενος στον Βελουχιώτη γράφει: “…Κάποτε ισχυρίστηκε ότι προτιμούσε να εκτελέσει δέκα αθώους παρά να αφήσει ελεύθερο έναν ένοχο. Ο κόσμος έλεγε ότι ήταν σαδιστής και, παρεμπιπτόντως, ομοφυλόφιλος. Ο Σαράφης αρνείται το σαδισμό, υπάρχουν όμως πολλοί αυτόπτες μάρτυρες του ότι ήταν έτοιμος να σκοτώσει με τα χέρια του ή να παρακολουθήσει σκοτωμούς. Είχε μαζέψει γύρω του μια σωματοφυλακή από άνδρες που ξεχώριζαν σε αγριότητα από τον υπόλοιπο ΕΛΑΣ (μερικοί απ’ αυτούς ήταν επαγγελματίες ληστές). Σύμμαχοι αξιωματικοί είδαν τον Άρη ή σωματοφύλακές του να εκτελούν Ιταλούς κρατουμένους, ζωοκλέφτες, πράκτορες του εχθρού, με όλα τα εξωτερικά γνωρίσματα της απόλαυσης”.
Μία ακόμα σημαντική μαρτυρία, θεωρείται και αυτή του Ταγματάρχη Μπιλ ή Ουίλιαμ Τζόρνταν. Έπεσε στην Ελλάδα τον Δεκέμβριο του 1942. Έμεινε δεκαπέντε ολόκληρους μήνες στα βουνά της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας, σαν εκπαιδευτής ειδικών τμημάτων κρούσεως και καταστροφών. Έδωσε επικεφαλής τμημάτων του ΕΔΕΣ πολλές μάχες κατά των Γερμανοιταλών. Είχε άμεση γνώση και επαφή τόσο με τον ΕΔΕΣ και τον ΕΛΑΣ, όσο και με τους αρχηγούς τους. Στο βιβλίο του “ΕΑΜ, η αλήθεια για το Ελληνικό δράμα”, σελ.20-23, έγραψε τις εμπειρίες του για τον Άρη: “…Ήταν ο Κόκκινος Φύρερ της Ελλάδος. Και επειδή ήτανε σατανικά ικανός, κατώρθωσε να παρασύρη χιλιάδες Έλληνες στον πόλεμο εναντίον άλλων Ελλήνων, στη σφαγή των αδελφών τους. Με άλλα λόγια, έθεσε σ’ εφαρμογή την Κομμουνιστική θεωρία…Κατά τα αμέσως επόμενα χρόνια, καταδικάστηκε επανειλημμένως για εγκλήματα του κοινού ποινικού δικαίου, αρχίζοντας από την πλαστογραφία και την κλοπή και φτάνοντας στην ομοφυλοφιλία. ‘Ήταν εκ γενετής διαστραμμένος και σαδιστής”. Και συνεχίζει ο Τζόρνταν: “Εξαιρετικά έξυπνος και γερά μορφωμένος είχε πάει στη Ρωσία, όπου και είχε εκπαιδευτή στην επαναστατική τακτική…Ήταν αναμφισβήτητα ικανός άνθρωπος με ισχυρό χαρακτήρα. Προ παντός όμως ήταν εγκληματίας…Εξ αιτίας των άναδρων και φρικαλέων εγκλημάτων του, γρήγορα γέννησε το μίσος και το φόβο από την μια άκρη της Ελλάδος ως την άλλη…Το μαστίγωμα ήταν η αμβρότερη από τις εκδηλώσεις του προς εκείνους που είχανε τη δυστυχία να τον δυσαρεστήσουν…Το αγαπημένο μαρτύριο του Άρη, η μεγαλύτερη του διασκέδαση, ήτανε να χαράζη βαθειά το κορμί των θυμάτων και να χύνη καυτό λάδι μέσα στις πληγές. Συχνά, για ποικιλία, προτιμούσε να παραγεμίζει τις τομές με αλάτι. Ένα άλλο από “τ’ αστεία του ζωηρού αυτού παιδιού” ήτανε να κόβη τους μαστούς των γυναικών ή να ξεριζώνει τ΄αυτιά των δημάρχων και προέδρων κοινοτήτων των χωριών που δεν είχαν εκδηλώσει μεγάλον εαμικό ενθουσιασμό”. Τελειώνει λέγοντας: “…Διοικούσε τον ΕΛΑΣ με ατσαλένια και αμείλικτη πυγμή και δεν επέτρεπε ποτέ σε κανέναν αξιωματικό ή αντάρτη να ξεφύγη από τη γραμμή που αυτός είχε χαράξει και που έπρεπε να οδηγήση σ’ ένα μοναδικό αντικειμενικό σκοπό: την Ερυθρή Επανάσταση… Ο Άρης ποτέ δεν αρνήθηκε τις φρικαλεότητες που διέπραττε. Απεναντίας. Καμάρωνε για τα εγκλήματά του και παραπονιόταν μάλιστα πως του καταλογίζανε λιγώτερους φόνους από όσους είχε διαπράξει στην πραγματικότητα”. Αξιοσημείωτη είναι και η άποψη του Ντέιβιντ Ουάλλας, στην απόρρητη έκθεσή του τόσο για τον Βελουχιώτη όσο και για τον ΕΛΑΣ γενικότερα. Για το ΕΑΜ αναφέρει (σελ.60-61): “Το ΕΑΜ αποτελεί πολύ μεγαλύτερη οργάνωση από τον ΕΔΕΣ, παρότι θα συγκέντρωνε λιγότερους οπαδούς αν οι αληθινοί σκοποί του ήταν γνωστοί και οι άνθρωποι ελεύθεροι να εκφράσουν την άποψή τους…Τον πρώτο καιρό, η αποτελεσματικότητα και η ευρεία εξάπλωσή του στηρίχτηκαν στη βία. Όλα τα αγαθά και οι υπηρεσίες επιτάσσονταν ως αναγκαία, ενώ ο Ζέρβας ανέκαθεν πλήρωνε γι’ αυτά που χρησιμοποιούσαν οι ομάδες του. Όταν χρειαζόταν, αυτή τη μη δημοφιλή επίταξη την επέβαλλαν με λεηλασίες, βασανιστήρια, βιασμούς και φόνους…”. Για τον Άρη, ανέφερε ότι ήταν οπαδός της σκληρής γραμμής και δεν δεχόταν πρόθυμα ορισμένες αποφάσεις της Κεντρικής Επιτροπής, που συνιστούσαν μετριοπάθεια. Χαρακτηριστική περίπτωση το καλοκαίρι του 1943, μετά τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ κατά του Σαράφη, του ΕΔΕΣ στο Θέρμο και στον Ψαρρό, ο Ορφέας Βλαχόπουλος πιεσμένος και από τη συμμαχική αποστολή, σε δημόσια συγκέντρωση παρουσία Βρετανών παραδέχθηκε τις ακρότητες του ΕΛΑΣ. Πάνω σ’ αυτό ο Ουάλλας αναφέρει τη στάση του Άρη(σελ.73): “Ο Άρης με απροθυμία και ανυπομονησία. Εκείνος, αν έβρισκε την ευκαιρία, θα γινόταν αμέσως ανεξάρτητος”. Μάλιστα αναφέρει και ομιλία του Βελουχιώτη στις 7 Ιουλίου 1943: “Μετά την επιτυχή εκπλήρωση του πρώτου μας σκοπού, της εκδίωξης των εισβολέων, η επίτευξη του δεύτερου σκοπού μας, της εξασφάλισης της εξουσίας του λαού, είναι επίσης εγγυημένη. Υπάρχουν,δυστυχώς, μερικοί κακοί Έλληνες που προτιμούν να παραμείνουμε σκλάβοι, παρά να πάρει ο λαός στα χέρια του τη μοίρα του. Εναντίον τους πρέπει να πολεμήσουμε, με μεγαλύτερη σκληρότητα απ’ ό,τι απέναντι στους εισβολείς”.
Χαρακτηριστική είναι και η μαρτυρία του μεγάλου αγωνιστή και πατριώτη Θέμη Μαρίνου, στην πρώτη συνάντησή του με τον Άρη λίγες μέρες μετά την απόβασή των συμμάχων στα βουνά. Στο βιβλίο του “Αποστολή Harling-1942” σελ. 73, ο Θέμης Μαρίνος αναφέρει: “…Όταν με το θερμό χαιρετισμό μου του ευχήθηκα και για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 που ήταν την προηγούμενη μέρα, βρήκα πολύ ψυχρή ανταπόκριση. Με ρώτησε τι ήταν αυτή η 28η Οκτωβρίου και όταν του το θύμισα, γέλασε περιφρονητικά…ο Άρης δεν έβλεπε με καλό μάτι την ξαφνική εμφάνιση αξιωματικών από τη Μέση Ανατολή στα λημέρια του”. Συνεχίζει ο κ. Μαρίνος περιγράφοντας την εκμετάλλευση των μελών της συμμαχικής αποστολής από τον Άρη, για τη στρατολόγηση ανταρτών (σελ. 77): “…Στο συγκεκριμένο πλήθος μίλησε ο Άρης για εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, αποφεύγοντας πολιτικολογίες, με σκοπό τη στρατολόγηση ανταρτών. Ας σημειωθεί ότι όταν πρωτοεμφανίστηκαν ομάδες του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο, ο κόσμος ήταν επιφυλακτικός και δεν προσχωρούσε στις τάξεις του, πρώτον γιατί έβλεπε πως περιλάμβαναν και ληστοφυγόδικους και δεύτερο γιατί κύριος στόχος τους ήταν οι σταθμοί της χωροφυλακής με σκοπό τον αφοπλισμό των ανδρών της και το κάψιμο των αρχείων της. Όταν άλλαξε τακτική ο ΕΛΑΣ κι άρχισε να μπαίνει στα χωριά με ελληνικές σημαίες και πατριωτικά τραγούδια όπως στη προκείμενη περίπτωση, οι νέοι σιγά-σιγά ξεθάρρεψαν και προσέρχονταν εθελοντικά στις τάξεις του. Αργότερα, με την εδραίωση του ΕΑΜ στις περιοχές υπό τον έλεγχό του, η στρατολόγηση έγινε υποχρεωτική ή αναπόφευκτη”. Μετά από ένα χρόνο περίπου, ο Μαρίνος υπέστη φρικτά βασανιστήρια από τον Άρη στα Θεοδώριανα. Το γεγονός αυτό αναφέρει στο βιβλίο του “Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, Β’ τόμος” (σελ.271-273): Με ανέβασαν στο πάνω πάτωμα, σ’ένα μεγάλο δωμάτιο μ’ένα τραπέζι στη μέση, όπου βρισκόταν ένας άγνωστος σ’εμέ συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ. Με ρώτησε ποιος είμαι και μόλις άκουσε πως ήμουν ο Θέμης με έφτυσε στα μούτρα κι άρχισε να με βρίζει με τα αισχρότερα λόγια. Διαμαρτυρήθηκα με όσο μπορούσα πιο πολιτισμένο τρόπο, επειδή ήταν ανώτερός μου, αλλά αιφνιδίως άνοιξε πίσω μου μια πόρτα κι όρμησε μαινόμενος ο Άρης ξεφωνίζοντας με τα εξής περίπου λόγια: «Σκασμός παλιοτόμαρο, πώς τολμάς να προσβάλεις τον Τίμιο Έλληνα Συν/ρχη Παπασταματιάδη;» (έτσι μου σύστησε τον Νικ. Παπασταματιάδη, επιτελάρχη του). Συγχρόνως μου επιτέθηκε με χαστούκια, κλωτσιές και γροθιές, χτυπώντας με συγχρόνως με το μαστίγιό του ακόμη και στο πρόσωπο. Τις βρισιές και βλαστήμιες ακολούθησε κατηγορητήριο ότι είμαι προδότης γιατί βοηθάω τον ΕΔΕΣ που συνεργάζεται με τους Γερμανούς εναντίον του ΕΛΑΣ, και πουλημένο τομάρι στους Εγγλέζους και το Βασιλιά Γλυξμπουργκ… Είχα σχεδόν καταρρεύσει από τα αλλεπάλληλα άγρια χτυπήματα, μέχρι σημείου να μη μπορώ να συγκρατήσω τα ούρα μου. Πάντως δεν έχασα την ψυχραιμία μου, αν και το σκληρό μαστίγιο του Άρη κάθε φορά που έπεφτε άνοιγε πληγές στο κεφάλι μου και τα αίματα έτρεχαν στο πρόσωπό μου…Ενώ εξακολουθούσαν οι προπηλακισμοί από τον Άρη και τους «Μαυρισκούφηδες» του Καπετάν Τζαβέλα, άρχισε μια εξαντλητική ανάκριση με πιέσεις για να εξαναγκασθώ να «ομολογήσω» ότι ο Ζέρβας συνεργαζόταν με τους Γερμανούς. Στην αντίδρασή μου, ότι οι κατηγορίες ήταν ανυπόστατες και στην επισήμανση προσφάτων μαχών των ΕΟΕΑ εναντίον του εχθρού με πολλούς νεκρούς και τραυματίες, που κάθε άλλο παρά συνεργασία μαζί του έδειχναν, ακολούθησε δεύτερο κύμα ανηλεούς ξυλοδαρμού…Κατόπιν μου έφεραν ένα ερωτηματολόγιο με τρία βασικά ερωτήματα πάνω στις ίδιες πάντοτε ψευδείς κατηγορίες. Δε θυμάμαι ακριβώς πως ήταν διατυπωμένες, αλλά απέβλεπαν στην έγγραφη εκ μέρους μου μαρτυρία περί συμπαιγνίας Αποστολής-Ζέρβα και συνεργασίας του ΕΔΕΣ με τους Γερμανούς.

η αποκήρυξη του Βελουχιώτη από το ΚΚΕ

Τέλος, είναι άξιο αναφοράς ένα άρθρο του διακεκριμένου δικηγόρου και ιστορικού ερευνητή, του Πέτρου Μακρή – Στάικου, στην εφημερίδα “Εστία”, την 14η Μαΐου 2005. Στο άρθρο αυτό, ο ερευνητής αναφέρει ότι ” το Μάιο του 2003 τα Βρετανικά Αρχεία (The National Archives – Public Record Office) έδωσαν στη δημοσιότητα μια νέα σειρά, 14.000 περίπου, ατομικών φακέλων, που περιέχουν στοιχεία για το προσωπικό της Special Operations Executive (SOE) της βρετανικής μυστικής υπηρεσίας…Στους ατομικούς φακέλους των στελεχών και πρακτόρων της SOE περιλαμβάνεται, παραδόξως, και εκείνος του Θανάση Κλάρα ή Άρη Βελουχιώτη ή “Μιζέρια”, με στοιχεία HS 9/1524/3. Είχε χαρακτηρισθεί “κλειστός για 84 χρόνια” αλλά άνοιξε πριν λίγες εβδομάδες, με πρωτοβουλία του γράφοντος. Αποτελείται από 9 εκθέσεις Ελλήνων και Βρεταννών (Nat Barker. Θέμης Μαρίνος, λοχαγός Αγγελάτος, ταγματάρχης Wright, λοχαγός Gibson κ.α), που υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες των θηριωδιών του ή θύματα βιαιοπραγίας εκ μέρους του”. Επιπλέον, αναφέρεται στο φάκελο και η σκέψη των Βρετανών να απαγάγουν τον Κλάρα και να τον δικάσουν για εγκληματία πολέμου αλλά τελικά εγκαταλείφθηκε η ιδέα για να μην ηρωποιηθεί ο Βελουχιώτης ακόμη περισσότερο από την κομμουνιστική προπαγάνδα. Υπάρχουν ξεκάθαρες υπόνοιες ότι ο Βελουχιώτης υπήρξε πράκτορας των Βρετανών κάτι που προκαλεί έκπληξη. Ο κ. Μακρής – Στάικος γράφει: ” …Και ο φάκελος συμπληρώνεται με μία φαιδρή επιστολή του συνταγματάρχη της SOE Καίρου, Guy Tamplin, του “κακού δαίμονα της Ελλάδος”, όπως τον χαρακτήριζαν στο Κάιρο. Απαντώντας σε ερώτημα αναφορικά με τον Βελουχιώτη, στις 4.5.1943 γράφει, μεταξύ άλλων:  Έχουμε ωστόσο, την εντύπωση, ότι ο κ. Τσουδερός συγχέει τον Άρη με κάποιον άλλο. Από ό,τι γνωρίζουμε σχετικά με την συμπεριφορά του απέναντί μας, δεν παρέχει δείγματα ότι είναι αμετανόητος κομμουνιστής…”. Το δεδομένο είναι ότι ο φάκελος του Βελουχιώτη συντάχθηκε για να πιστοποιηθεί και για να αποδειχθεί ότι υπήρξε εγκληματίας πολέμου. Οι εξελίξεις όμως, μετά την Βάρκιζα και την αποκήρυξη του από το ΚΚΕ πρόλαβαν τα γεγονότα.

Ναπολέων Ζέρβας ~ Άρης Βελουχιώτης: τα ψέμματα και η προπαγάνδα της αριστερής ιστοριογραφίας

Featured image
   Πρόκειται αναμφίβολα για τις πλέον γνωστές προσωπικότητες της εθνικής αντίστασης.Υμνήθηκαν και χλευάστηκαν όσο λίγοι και εξακολουθούν να αναφέρονται από “συμπαθούντες” και μη, ασταμάτητα στο σήμερα. Ο Ναπολέων Ζέρβας και ο αγώνας του είχε ταυτιστεί με την δράση και την ελπίδα της διάσωσης της εθνικής ιδέας και ταυτότητας και ο Άρης Βελουχιώτης με την “λαοκρατία” και την κυριαρχία της θέλησης του λαού, όπως τουλάχιστον την αντιλαμβανόταν το Κ.Κ.Ε. Αποδεικνύονται, όμως, όλα αυτά από την ιστορική έρευνα των τελευταίων ετών; Και αν ναι, κατά πόσο προβάλλονται έρευνες και μελέτες που αποκαθιστούν την ιστορική αλήθεια;
    Τα χρόνια της μεταπολίτευσης, έφεραν μια μαζική έκδοση βιβλίων και μελετών πάνω στην ταραγμένη περίοδο 1941-1949. Το Κ.Κ.Ε. και γενικότερα η αριστερά, προσπάθησε και πέτυχε να κερδίσει ότι δεν κατόρθωσε την περίοδο του εμφυλίου (1943-1949). Τόνοι χαρτιού και μελανιού χρηματοδοτήθηκαν αφειδώς από το πατροπαράδοτο κομμουνιστικό κόμμα, με σκοπό την ωραιοποίηση του εαμικού αγώνα και τον χλευασμό όλων όσων δεν συμμετείχαν στις γραμμές του. Επιπλέον, η “κομμουνιστική” διαφώτιση μέσω των Πανεπιστημίων, είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός νέου ακροαριστερού γενιτσαρισμού, που κατόρθωσε να επιβληθεί με το δήθεν “δημοκρατικό” προφίλ του. “Πάς ο μή μεθ’ημών φασίστας και προδότης…” μέσα σ’αυτή τη φράση του Άρη Βελουχιώτη, εξακολουθεί να βασίζεται η λογική κάθε “δημοκρατικού” αριστερού. Βεβαίως, απόλυτη ευθύνη για τα αποτελέσματα αυτά έχουν όλα τα  μή και αντίκομμουνιστικά (δήθεν) κόμματα, που για ψηφοθηρικούς λόγους, αναγνώρισαν τον “ηγετικό ρόλο” της αριστερής αντίστασης. Παχυλές συντάξεις και προνόμια δόθηκαν σε πολλούς “αντιστασιακούς”, μόνο και μόνο επειδή ανήκαν στο ΕΑΜ. Χαρακτηριστική είναι η εξομολόγηση του Αθανάσιου Κάβουρα, Καπετάνιου του ΕΛΑΣ από την Αρκαδία ( Καπετάν Βασίλης): ” Στο θέμα του Ψαρρού υπήρξαμε αιμοσταγείς βασανιστές, τέρατα. Ο Ψαρρός πολεμούσε τους Γερμανούς και είχε αποκτήσει την εμπιστοσύνη των Εγγλέζων, εμείς όχι… Στο Κροκύλιο ο Άρης πήρε ως όμηρο την εικοσάχρονη αδελφή κάποιου που έφυγε για τον Ζέρβα. Διέταξε τους άνδρες του να τη βιάσουν (την βίασαν άνω από δεκαπέντε),αυτός δέ ηδονιζόταν…Ο αιμοχαρής τότε, το παλικάρι αυτό, έβγαλε το μαχαίριτου, το έμπηξε στα γεννητικά της όργανα, την ξέσχισε ως τα στήθη. Εκείνη σπάραζε σαν το ψάρι, αλλά που να την λυπηθεί. Την πήραν σέρνοντας και την πέταξαν στον Μόρνο. Αφού τελείωσε αυτό, αμέσως κάλεσε στο δωμάτιό του τον Δημήτρη από το Αλεποχώρι, και τον καβάλησε δύο φορές, αλλά δεν έμεινε ικανοποιημένος και του είπε: “Έλα άλλη μία φορά ρε Δημήτρη”.”Δεν μπορώ, καπετάνιε, πάρε και κανέναν άλλο”. Δεν τολμούσε να του πεί όχι κανένας… Τον Γοργοπόταμο ο Εγγλέζος μαζί με άνδρες του Ζέρβα τον ανατίναξαν. Ο Άρης τυπικά παρίστατο και έκανε ότι βοηθούσε, αφού ούτε κάν τον άφησαν να πλησιάσει… Μιά άλλη προδοσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Μας έλεγε ο Άρης: “Συναγωνιστές, προσέξτε. Δεν μας νοιάζει καθόλου για τους Γερμανούς. Σκοπός μας είναι να ξεκαθαρίσουμε τους προδότες, φασίστες Έλληνες. Αν σπαταλήσουμε το χρόνο μας κατά των Γερμανών, δεν θα μείνει καιρός στον ΕΛΑΣ να εκτελέση το καθήκον του. Πρέπει να λείψουν οι βιομήχανοι και αστοί και τα φυσικά όρια της Ελλάδος φθάνουν μέχρι τον Όλυμπο…” Στη Δεσφίνα μας είπε: ” Συναγωνιστές, οι Γερμανοί και Ιταλοί είναι αδέλφια μας και δεν θα τους πειράξουμε, γιατί συμφωνήσαμε ότι όταν θα φύγουν θα μας παραδώσουν ότι χρειασθούμε για τον αγώνα μας, ως και τη Θεσσαλονίκη με βαρύ οπλισμό…”Βλέπετε τί μας έλεγε ο κίναιδος αυτός, που του στήσανε ανδριάντα στη Λαμία…Που τη βλέπετε ότι κάναμε Εθνική Αντίσταση και μας δώσατε μεγάλες συντάξεις χωρίς να γνωρίσουμε τον εχθρό; Είπα να μήν την πάρω, αλλά αφού παίρνουν όλοι γιατί να τους τη χαρίσω; Σας χαιρετά ο Καπετάν-Βασίλης, Αθανάσιος Κάβουρας, Λεονταριό Αρκαδίας”.
    Μαρτυρίες σαν την παραπάνω, η αριστερή και μαρξιστική ιστοριογραφία αποσιωπά και προβάλλει επιλεκτικά ότι την συμφέρει. Αγιοποιεί τον Άρη Βελουχιώτη, “ξεχνά” τα προδοτικά σύμφωνα του ΕΛΑΣ με τις δυνάμεις κατοχής και με έντεχνο τρόπο παρουσιάζει χαλκευμένα στοιχεία για να αποδείξει την δική της αλήθεια. Το αντίπαλο δέος της αριστεράς,εκείνη την εποχή, ο Ναπολέων Ζέρβας παρουσιάζεται ως μισθοφόρος των Βρετανών,Έλληνας ναζί, συνεργάτης των Γερμανοιταλών και υποψήφιος δικτάτορας! Αποδείξεις ωστόσο δεν παρουσιάζονται πουθενά. Είναι λογικό η αριστερά να μισεί και να διαβάλει τον Ζέρβα. Εξαιτίας του έχασε την δυναμική της κατά την απελευθέρωση, αυτός σαν υπουργός το 1947 “μάντρωσε” τους κομμουνιστές στην Ψυτάλλεια όταν αποκαλύφθηκε το προδοτικό σχέδιο “Λίμνες”. Αυτός ήταν ο κύριος εκφραστής της εθνικής ιδέας, που τόσο πολύ πολέμησε το “εθνικοαπελευθερωτικό” μέτωπο της αριστεράς. Από την άλλη, ο ΕΛΑΣ και ο καπετάνιος του Άρης, παρουσιάζονται σαν ιεροί αγωνιστές και υπερασπιστές του λαού. Ποιού λαού όμως; Ως γνωστόν στις εκλογές του Σεπτεμβρίου ’43, ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ υπερκάλυψαν τα εκλογικά ποσοστά του ΕΑΜ ακόμα και μέσα σε καθαρά εαμοκρατούμενες περιοχές. Επιπλέον, τόσο κατά το φθινόπωρο του 1943 όσο και κατά την απελευθέρωση του 1944, ο Άρης επέβαλε τρομοκρατία απέναντι στον λαό και κυνήγησε όσους δεν δέχθηκαν να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ. Δεν υπερασπίστηκε τον αιματοβαμμένο ελληνικό λαό, αφού έκανε συμφωνίες με τη Βέρμαχτ (που εξόντωσε μεγάλο μέρος του Ελληνικού λαού με τις επιτάξεις και τις γενοκτονίες-μαζικές εκτελέσεις αθώων πολιτών) για να επιτεθεί κατά του Ζέρβα και να αφανίσει έτσι τον μοναδικό κίνδυνο για τα σχέδια του ΚΚΕ. Δεν παρενόχλησε κατά την απελευθέρωση τους Γερμανούς, που έφευγαν από την Ελλάδα. Αρνήθηκε να λάβει μέρος στις επιχειρήσεις “Κιβωτός του Νώε”. Προτίμησε να μπαίνει στις πόλεις που εγκατέλειπαν οι Γερμανοί και να σφάζει τους “φασίστες” και τους “Δωσίλογους”. Τρανταχτή απόδειξη οι σφαγές στον Μελιγαλά και το ημερολόγιο της Γερμανικής ναυτικής διοικήσεως, όπου μεταξύ 25 Αυγούστου – 15 Σεπτεμβρίου 1944, αναφέρει ότι τρείς χιλιάδες Γερμανοί στρατιώτες μεταφέρθηκαν από την Πάτρα, που βρίσκονταν ο Άρης, στην Πρέβεζα για να χρησιμεύσουν ως ενισχύσεις στις επιθέσεις του Ζέρβα πάνω στους αποχωρούντες Γερμανούς. Αντίθετα, ο Ζέρβας ήταν αυτός που αποσκοπούσε σε αληθινή αντίσταση κατά του εχθρού. Σαφέστατα, είχε προσωπικά κίνητρα και βλέψεις. Αλλά δεν ήταν αυτός που αμφιταλαντευόταν για τον άν έπρεπε να συμμετάσχει στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, δεν ήταν αυτός που αρνήθηκε την ανατίναξη της γέφυρας του Ασωπού το καλοκαίρι του 1943, δεν ήταν αυτός που εφήρμοσε την περιβόητη “θεωρία του κενού ενώπιον του εχθρού” (βλ. έκθεση Καπετάνιου του ΕΛΑΣ Έκτορα και Απομνημονεύματα Μάρκου Βαφειάδη) ώστε να μη χτυπά τους Γερμανούς για να αφοσιωθεί στη διάλυση της ΠΑΟ, της ΕΚΚΑ, των δυνάμεων Κωστόπουλου – Σαράφη, του ΕΣ και της ΕΟΑ στην Πελοπόννησο καθώς  και του Τσαούς Αντών που όμως δεν επιτεύχθηκε.Δεν ήταν αυτός που προσπάθησε να προκαλέσει αποστασία των εθνικών δυνάμεων της Μέσης Ανατολής, ούτε αυτός που άφησε στο απυρόβλητο τους αποχωρούντες Γερμανούς.
    Είναι πραγματικά σπουδαία η ικανότητα της αριστεράς, να παρουσιάζει το άσπρο μαύρο. Όπως είναι φανερά πλέον τα αποτελέσματα της κόκκινης προπαγάνδας πάνω σε ιστορικά θέματα, σε σχολεία και Πανεπιστήμια. Ήρθε η ώρα να υπάρξει δυναμική απάντηση στους εθνομηδενιστές μέσα από ιστορικές εκδόσεις που θα κονιορτοποιούν τα ψευδοεπιχειρήματα τους και θα αποκαταστήσουν την ιστορική πραγματικότητα.

Περί της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών: Ιστορικά τεκμηριωμένη απάντηση – Α’ μέρος

Ο Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας.

Η ιστορία της Κατοχής και της Αντίστασης διακρίνεται για την αμφιλεγόμενη ταυτότητά της. Έχει χρησιμοποιηθεί μάλιστα και η φράση “εποχή της σύγχυσης” από ορισμένους ιστορικούς, όταν αναφέρονται στην περίοδο αυτή. Για όλους εμάς λοιπόν, ιστορικούς και μη, που ασχολούμαστε επί καθημερινής βάσεως με την μελέτη και την έρευνα της συγκεκριμένης περιόδου, είναι πολύ σημαντικό και ταυτόχρονα δύσκολο να βρούμε τον μίτο της Αριάδνης. Ωστόσο, χρέος του ιστορικού, είναι να αναλύει και να περιγράφει τα γεγονότα, μακριά από προσωπικές εμπάθειες ή συμπάθειες. Αυτό ομολογουμένως δεν είναι εύκολο. Πόσω μάλλον σε μία τόσο ταραγμένη δεκαετία όπως αυτή του 1940. Γι΄αυτό τον λόγο, ο καθένας που θέλει να έχει άποψη, οφείλει να τη βασίζει σε ντοκουμέντα που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Μέχρι σήμερα, έχει επικρατήσει το εξής παράδοξο στην βιβλιογραφία της περιόδου 1941-1944. Οι περισσότεροι ιστορικοί ερευνητές εστιάζουν αποκλειστικά σε αριστερές πηγές (προφανώς σαν απόρροια των πεποιθήσεών τους) και δη “σκληροπυρηνικές”. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται και σε ξένους ιστορικούς, που το ίδιο σύστημα προσπαθεί να τους παρουσιάσει σαν “αντικειμενικούς και αυθεντίες”. Αρνούνται οι άνθρωποι αυτοί όχι μόνο να μελετήσουν την “άλλη πλευρά”, αλλά και να εστιάσουν σε μαρτυρίες και τεκμήρια που υποστηρίζουν διακεκριμένοι ιστορικοί ερευνητές, που ανήκουν στην αριστερά και που πολλοί από αυτούς υπήρξαν πρωταγωνιστές των γεγονότων, από καίριες θέσεις τόσο στο ΚΚΕ όσο και στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Επιπλέον, προσπαθούν να αφανίσουν τα αρκετά ντοκουμέντα που ενοχοποιούν τη δική τους παράταξη. Παρουσιάζουν χαλκευμένα πολλά στοιχεία και έγγραφα παραποιημένα με στόχο να προκαλέσουν την σύγχυση στους ερευνητές των αρχείων. Ακριβώς το ίδιο επεδίωξε και η υπηρεσία Ψυχολογικού πολέμου του Χίτλερ, η περιβόητη Άινς Τσε ( I/C ) με τη σύνταξη πλαστών εγγράφων, που μοναδικό σκοπό είχανε να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο και να βάλουν στο μυαλό των δύο αντίπαλων οργανώσεων (ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ) ότι ο αντίπαλός τους ήταν ευνοούμενος των Γερμανών. Κάτι που τελικά το πέτυχαν. Τελειώνοντας τον πρόλογο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε, ότι στην αριστερή – κομματική βιβλιογραφία, όσο μπορούν, αποφεύγουν την αναφορά στις επίσημες βρετανικές πηγές. Οι αναφορές των μελών της Συμμαχικής αποστολής προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής είτε δεν χρίζουν ιδιαίτερης αναφοράς είτε αποσιωπούνται εντελώς επειδή αυτό συμφέρει την αριστερά. Μάλιστα, ο πρώτος αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής Έντυ Μάγιερς σε συνέντευξή του σε ελληνικό περιοδικό είχε αναφέρει την διαστρέβλωση της ιστορικής αλήθειας από το ΚΚΕ, για τον τρόπο διδασκαλίας της εθνικής αντίστασης στην μεταπολιτευτική Ελλάδα ( βλ. Οικονομικό Ταχυδρόμο, τεύχος Οκτωβρίου 1995).
Παρατηρείται λοιπόν, ιδίως στις αρχές της δεκαετίας του 1980 στην Ελλάδα, μια προσπάθεια όχι απλώς αναγνώρισης της εθνικής αντιστασιακής οργάνωσης ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αλλά αγιοποίησής της με στόχο να ξαναγράψει την ιστορία. Κάτι που το κατάφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου σαν πρωθυπουργός, με την υιοθέτηση της παρακαταθήκης του ΕΑΜ και των προσωπικοτήτων που αφόρισε μετά το 1950 το ΚΚΕ σαν προβοκάτορες, προδότες, συνεργάτες των Γερμανών, πράκτορες των Άγγλων κλπ… Επόμενο βήμα ήταν η πολτοποίηση μεγάλου μέρους βιβλίων του Γενικού Επιτελείου Στρατού καθώς και της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, που αναφέρονταν στην περίοδο 1941-1949 και αποκάλυπταν με ντοκουμέντα πολλά σφάλματα – τα οποία αναγνώρισε μετά το 1949 το ΚΚΕ σαν “λάθη και εγκλήματα” – της αριστεράς. Ευτυχώς αυτή η κάθε άλλο δημοκρατική μέθοδος, που εφαρμόστηκε από δεδηλωμένους “δημοκράτες” και ταυτόχρονα εντελώς αντιεπιστημονική, δεν αφάνισε όλες τις πηγές. Διασώθηκαν κάποια αντίτυπα ικανά να αποδείξουν το φιάσκο. Παράλληλα με την πολτοποίηση αυτών των βιβλίων, εμφανίστηκε μια πρωτοφανής προσπάθεια εκδοτικών οίκων, εφημερίδων και κομμάτων να παρουσιάζουν μελέτες που άλλαζαν την ως τότε ιστορία, “βάσει νεώτερων στοιχείων”. Τα νεώτερα στοιχεία ακόμη και σήμερα δεν έχουν τεκμηριωθεί έναντι ελαχίστων ίσως εξαιρέσεων. Στις αναθεωρημένες αυτές μελέτες της αριστερής ή αριστερόστροφης βιβλιογραφίας, παραγράφηκαν ή δικαιολογήθηκαν συνεργασίες Ελασιτών με κατοχικές δυνάμεις ώστε να αφανίσουν τους “αντιδραστικούς”, τους “εθνικόφρονες” και τους “φασίστες” ( χαρακτηρίζονταν έτσι γιατί δεν ανήκαν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, βλ. “Το μήλον της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 92”, Άρη Βελουχιώτη: “Πάς ο μή μεθ’ημών, φασίστας και προδότης” καθώς και στον τύπο του ΕΑΜ την άνοιξη του 1943), δικαιολογήθηκαν σφαγές αμάχων και μικρών παιδιών είτε με την ταμπέλα του “δωσίλογου” είτε με την δήθεν δικαιολογημένη άποψη ότι στον πόλεμο δυστυχώς συμβαίνουν και λάθη. Σημαία πλέον της αντεπίθεσης της αριστεράς έγιναν οι δήθεν συνεργασίες των μη κομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων με τους Γερμανούς. Με εκστρατεία λάσπης ολόκληρων δεκαετιών κατάφεραν να περάσουν την προπαγάνδα τους σε πάρα πολύ μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Προσωπικότητες ηγετικές της Εθνικής Αντίστασης όπως ο Ναπολέων Ζέρβας, ο Δημήτριος Ψαρρός, ο Γεώργιος Γρίβας καθώς και οργανώσεις όπως ο ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ, η ΕΚΚΑ-5/42 ΣΕ, η ΠΑΟ, η ΕΟΚ, ο ΕΣ στην Πελοπόννησο, οι ομάδες του Τσαούς Αντών, στο σύνολό τους αποκαλούνται σαν όργανα των Κατοχικών δυνάμεων και συνεργάτες αυτών. Στόχος του παρόντος άρθρου, όπως αναφέρεται και στον τίτλο του, είναι να αποδείξει τις ανακρίβειες και τα ψεύδη για την μεγαλύτερη αντικειμενικά προσωπικότητα της Εθνικής Αντίστασης, τον Ναπολέοντα Ζέρβα.
Οι κατηγορίες που ειπώθηκαν για τον Στρατηγό, έχουν να κάνουν με τη πολυδιαφημιζόμενη συνεργασία του με τη Βέρμαχτ. Μάλιστα παρατηρείται μια αστάθεια μεταξύ αυτών των κατηγοριών καθώς δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Οι βασικές περίοδοι που ο Ζέρβας λοιδορείται σαν συνεργάτης των Ναζί είναι ο Οκτώβρης – Νοέμβρης του 1943 και η άνοιξη του 1944. Μερικοί μιλούν για “συμφωνία κυρίων” με ή χωρίς την γνώση της Συμμαχικής Αποστολής, άλλοι για “διστακτικές κινήσεις” του Ζέρβα προς τους Γερμανούς ακόμη και επιθυμία του να υπάρξει μια κατανόηση μεταξύ τους. Όσο για την άνοιξη του ’44 κατηγορείται για εφεκτικότητα έναντι του στρατού κατοχής και για πολύμηνη αδράνεια – ουδετερότητα. Πηγές των παραπάνω είναι τα συγγράμματα του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, του Βάσου Μαθιόπουλου, του Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ καθώς και των πολυδιαφημισμένων ιστορικών Χάγκεν Φλάισερ και Ντέιβιντ Κλόουζ. Επίσης αναφέρονται και τα γερμανικά αρχεία της Άινς Τσέ, της υπηρεσίας Ψυχολογικού Πολέμου των Γερμανών. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή και ας εξετάσουμε μία μία τις κατηγορίες καθώς και την εγκυρότητά τους.

Η διαταγή – συμφωνία ΕΛΑΣ – Γερμανών στις 6/10/1943.

Πρώτος ο Ενεπεκίδης αναφέρθηκε σε συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών, στο βιβλίο του ” Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944, σελ. 93″ όπου υπάρχει σχετικό κεφάλαιο με τον θορυβώδη τίτλο “Επιβεβαιούται το υπογραφέν σύμφωνο συμμαχίας Ζέρβα – Γερμανών”. Με μια πρώτη ματιά και ενώ η έρευνα έχει προχωρήσει αρκετά μετά από τόσα χρόνια, φαίνεται η πρώτη ανακρίβεια καθώς δεν έχει βρεθεί ποτέ σύμφωνο Ζέρβα – Γερμανών. Και δεν έχει βρεθεί γιατί πολύ απλά δεν υπήρξε τέτοια συνεργασία. Μετά την κατάρρευση της πρώτης προσπάθειας να σπιλωθεί η εθνική δράση του Ζέρβα, το σενάριο άλλαξε και εγινε λόγος για συμφωνία κυρίων. Όμως, το βιβλίο αυτό του Ενεπεκίδη προκάλεσε αντιδράσεις όπως ήταν λογικό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, μεταξύ πολλών άλλων, έστειλε επιστολή στην εφημερίδα ” Το Βήμα”, στις 8 Απριλίου 1978 όπου αναφέρει: “Αν το είχε πράξει (σσ. ο Ζέρβας), απόλυτα συνυπεύθυνος θα ήμουν και εγώ, γιατί ούτε από μένα κράτησε ποτέ μυστική, ή ήταν δυνατόν να κρατήσει μυστική, οποιαδήποτε απόφαση ή ενέργεια που αφορούσε την διεξαγωγή του αγώνα …”. Μετά από τις έντονες αυτές αντιδράσεις ο Ενεπεκίδης αναγκάστηκε να γράψει (σελ.12): ” Όταν προσωπικότητες της Ελληνικής Αντίστασης του κύρους των ως άνω επιστολογράφων αμφισβητούν με τόση έμφαση την ύπαρξη ενός συμφώνου μεταξύ του ΕΔΕΣ και των Γερμανών πρέπει βεβαίως τα αρχεία να σιωπούν”. Τα αρχεία αυτά είναι της Άινς Τσέ, την αναξιοπιστία των οποίων έχουν αποδείξει πολλοί έγκριτοι ιστορικοί θα τα αναλύσουμε παρακάτω. Όσον αφορά τον Οκτώβριο του 1943, έχουν ειπωθεί και δω κατηγορίες περί συνεργασίας. Ο Ντέιβιντ Κλόουζ στο βιβλίο του “Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, σελ.93” έγραψε: “Εν όψει της επικείμενης αναμέτρησης με το ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε να κάνει διστακτικές κινήσεις για να υπάρξει μια “κατανόηση” με τους Γερμανούς, εκμεταλλευόμενος μια ιδιωτική πρωτοβουλία του εκπροσώπου του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στα Γιάννενα, ο οποίος ήθελε να αποτρέψει γερμανικές ενέργειες κατά του αμάχου πληθυσμού”. Πρίν ξεκινήσουμε με την αναλυτική απάντηση, σ’ αυτό το σημείο καλό θα ήταν να περιγράψουμε τα γεγονότα των ημερών εκείνων. Στις 4 Οκτωβρίου παρουσιάζεται στο αρχηγείο του Ζέρβα μια επιτροπή αποτελούμενη από τον δήμαρχο Ιωαννίνων Βλαχλείδη, τον αντιπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού Μπίκελ, τον αρχιμανδρίτη της Μητρόπολης Αθανάσιο και τον ιδιώτη Δούμα. Η αντιπροσωπεία ανέφερε ότι παρουσιάζεται με εντολή του Γερμανού διοικητή του 22ου Σώματος Στρατού, στρατηγού Φον Λάντς, με στόχο την απελευθέρωση Γερμανών ομήρων και την παύση των εχθροπραξιών με αντάλλαγμα να σταματήσουν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών και να παύσουν τα αντίποινα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού της περιοχής. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο αρχηγείο του Ζέρβα υπήρχε ανώτερος αξιωματικός των Βρετανών που γνώριζε άπταιστα τα ελληνικά, ο Μπίλ Τζόρνταν. Ο Ζέρβας άμεσα στέλνει τηλεγράφημα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπου αναφέρει τα ανωτέρω και ζητά οδηγίες. Οι οδηγίες φτάνουν μετά από ένα δίωρο και απαγορεύουν τη συνέχιση των διαγπραματεύσεων. Ο Ζέρβας απαντάει αρνητικά στην αντιπροσωπεία, η οποία αναχωρεί για τα Άγναντα και το στρατηγείο της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Επομένως  ούτε διστακτικές κινήσεις έκανε ο Ζέρβας προς τους Γερμανούς, όπως αναφέρει ο Κλόουζ, ούτε τίποτα. Άλλωστε πως είναι δυνατόν να συνέβει αυτό, όταν τις διαπραγματεύσεις αυτές τις ξεκίνησαν οι Γερμανοί και έγιναν μέσω αντιπροσωπείας στο αρχηγείο του Ζέρβα; Αν ο Ζέρβας ήθελε την οποιαδήποτε συνεργασία θα πήγαινε αυτός στους Γερμανούς. Μετά λοιπόν την αποτυχία να συμφωνήσει με τον Ζέρβα, η αντιπροσωπεία όπως είπαμε κατευθύνθηκε προς τον ΕΛΑΣ Ηπείρου στις 5 Οκτωβρίου. Η συμφωνία επετεύχθη γρήγορα καθώς την επομένη ( 6-10-1943) η 8η Μεραρχία διατάζει τα εξής: Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα. Πλήν της περιπτώσεως επιθέσεως εκ μέρους των Γερμανών. Να ειδοποιηθώσι σχετικώς δια του ταχυτέρου μέσου άπαντα τα τμήματα υμών και το εφ ΕΛΑΣ περιοχής προς πρόληψιν ενεργειών εκ μέρους του. Η παρούσα εκτελεσθή πιστώς εκ παραλλήλου όμως να μην χαλαρωθώσι τα μέτρα ασφαλέιας σας. Τα ανωτέρω μέτρα λαμβάνονται καθ’ όσον οι Γερμανοί επρότειναν επαφήν με εκπροσώπους ανταρτικών δυνάμεων ίνα προτείνουν όρους παύσεως ενεργειών εναντίον αμάχου πληθυσμού και ανταρτών, υπό τον όρον ελευθερίας οδικών συγκοινωνιών και παύσεως ενεργειών ανταρτών εναντίον τους. Διά νεωτέρας μας διαταγής θα σας γνωστοποιήσωμεν αποτελέσματα συναντήσεώς μας”. Την διαταγή υπογράφουν οι Νάσσης και Κατσαντώνης και κοινοποιείται υπό τύπο αναφοράς (ΥΤΑ) στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ. Ο κύριος Κλόουζ πάνω σ’ αυτό αναφέρει (σελ.93): ” Και ενώ η αρχικά θετική ανταπόκριση των τοπικών διοικητών του ΕΛΑΣ απορρίφθηκε ξερά από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε παρατεταμένες επαφές που τις διέκοψαν οι Γερμανοί μόνο όταν αντιλήφθηκαν ότι υπήρχε βρετανική ανάμειξη που είχε για σκοπό την καθυστέρηση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεών τους. Τελικά, όμως, στον Ζέρβα που ήταν πρόθυμος να συνεχίσει αυτές τις επαφές με τους Γερμανούς για να αποφύγει τον πόλεμο σε δύο μέτωπα – απαγορεύτηκε από το Κάϊρο να συνεχίσει τις συνομιλίες”. Πέρα από την σύγχυση του Κλόουζ όπου αυτοαναιρείται στο ίδιο του το κείμενο, αξίζει να επικεντρωθούμε στον έντεχνο τρόπο που ξεφεύγει από το θέμα. Ενώ αναφέρεται στην “αρχικά θετική ανταπόκριση των διοικητών του ΕΛΑΣ”, ξαφνικά χωρίς περαιτέρων ανάλυση ξεμπερδεύει το αδιέξοδό του λέγοντας ότι αυτή η θετική ανταπόκριση απορρίφθηκε από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ. Προφανώς φοβάται να επικαλεσθεί πηγές και αρχεία του ΕΛΑΣ που είναι πλέον παραδεκτά από όλους. Έτσι προσπαθεί να τα ρίξει όλα στον Ζέρβα, πράγματα τα οποία έκανε ο ΕΛΑΣ. Οπωσδήποτε πρόκειται για διαστρέβλωση των γεγονότων και σαφέστατα αντιεπιστημονική συμπεριφορά. Πάμε να τεκμηριώσουμε του λόγου το αληθές μέσα από τα αρχεία του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Στις 10 Οκτωβρίου η VIII Μεραρχία στέλνει νεό τηλεγράφημα προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, πράγμα που αποδεικνύει την όχι και τόσο ξερή απόρριψη του αρχηγείου του ΕΛΑΣ, που αναφέρει μεταξύ άλλων: “…Ημείς υπεσχέθημεν μέχρι 14ης τρέχοντος να σταματήσωμε κάθε εχθρικήν ενέργειαν ενατίον των Γερμανών με την ανάληψιν εκ μέρους των της υποχρεώσεως να παύσουν τα αντίποινα εις βάρος του πληθυσμού και κάθε ενέργειαν εναντίον μας. Επίσης υπεσχέθημεν και τη συνάντηση μετά του Γερμανού Αξ/κού την 14 τρέχοντος με την προυπόθεση ότι μέχρι της ημέρας εκείνης θα έχομεν λάβει τας οδηγίας σας. Ομοίαν υποσχεσιν έδωσε και η οργάνωσις του ΕΔΕΣ. Η επιτροπή της πόλεως των Ιωαννίνων μας εξέθεσε με τα μελανώτερα χρώματα τας αφαντάστους αγριότητας και την έκταση των καταστροφών αίτινες εγένοντο εις βάρος του αμάχου πληθυσμού των περιοχών των ευρισκομένων πέριξ των οδών και πόλεων εφ’ ολοκλήρου της Ηπείρου, και αίτινες είναι ανώτεροι πάσης περιγραφής, σημειωτέον ότι εις τας εκτελέσεις και τα παντός είδους κακουργήματα και λεηλασίες πρωτοστατούν Αλβανοί εκ Τσαμουριάς εις τας περιοχάς Φαναρίου Φιλιατών Ηγουμενίτσας, και αν εξακολουθήσουν θα ερημωθή τελείως η Ήπειρος”. Η ομολογία είναι πεντακάθαρη. Όσο για το ότι ο ΕΔΕΣ έδωσε όμοια υπόσχεση αναιρείται από πολλά που θα αναφέρουμε παρακάτω. Χαρακτηριστικός είναι ωστόσο ο Ντομινίκ Έντ, αριστερώτατων πεποιθήσεων, που στο βιβλίο του “Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 166” γράφει: ” Η αντιπροσωπεία των Ιωαννίνων καταχράστηκε την εμπιστοσύνη του ΕΛΑΣ, βεβαιώνοντας πως ο ΕΔΕΣ, με συμφωνία της Βρετανικής Αποστολής, είχε δεχτεί τη συνάντηση. Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ παίρνει το μήνυμα κατά γράμμα, απαγορεύει κάθε μεταγενέστερη επαφή και κατηγορεί τον Ζέρβα για προδοσία”. Έτσι προσπαθεί να δικαιολογήσει τα γεγονότα ο Έντ. Αυτή είναι η δικαιολογία για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ. Παρουσιάζει τον δεύτερο σαν συνεργαζόμενο με τον κατακτητή, παρόλο που ο ΕΛΑΣ υπεγράφει συμφωνητικά μαζί του, για να μην αποδειχθεί ό,τι προτεραιότητα του ΕΛΑΣ δεν ήταν οι Γερμανοί αλλά οι εγχώριοι αντίπαλοι. Την άποψη αυτή την επιβεβαιώνουν πολλά σημαντικά στελέχη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και όχι μόνο. Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ή Φοίβος Γρηγοριάδης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, έγραψε αργότερα για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ τον Οκτώβριο του 1943: ” Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διέδιδε ψευδώς, ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς”. Επιπλέον, ο Θωμάς Δρίτσας ( Πέτρος Αργυρόπουλος) σε επιστολή του στην εφημερίδα “Αυγή”, στο φύλλο της 4ης Οκτωβρίου 1981 επισημαίνει: ” … και χάρηκα ιδιαίτερα γιατί σαν οργανωτικός γραμματέας του ΕΑΜ Ηπείρου, που συνεργάστηκα και στην παρανομία και κατά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων με τον αείμνηστον υπαρχηγό του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου και την Επιτροπή του ΕΔΕΣ Ηπείρου, είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα από τη λάσπη που μείς δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς και τις συντονισμένες δήθεν πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά του ΕΛΑΣ Ηπείρου…”. Ακόμη πιο αποκαλυπτικός είναι ο Κρίς Γουντχάουζ, ο αρχηγός της Συμμαχικής Αποστολής την εποχή εκείνη, που στο πόνημά του “Το μήλο της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ.118” (το οποίο θεωρείται κορυφαία πηγή για την περίοδο αυτή και δικαίως) αναφέρει επί λέξη: “… η μαρτυρία που παρουσίασε ο Άρης, για να αποδείξει ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1943, ήταν ένα τηλεγράφημα από έναν αξιωματικό, διοικητή μεραρχίας του ΕΛΑΣ κοντά στην περιοχή του Ζέρβα. Αλλά ο Άρης είχε παρεξηγήσει την πληροφορία. Ο διοικητής της μεραρχίας ανέφερε τα εξής: Εκπρόσωποι του Ερυθρού Σταυρού του είπαν ότι είχαν πείσει μόλις τον στρατηγό Ζέρβα να υπογράψει ανακωχή δεκατεσσάρων ημερων με τους Γερμανούς και ότι είχε συμφωνήσει να κάνει το ίδιο. Το ότι ο Ζέρβας δεν το έκαμε, αποδείχνεται από δύο γεγονότα: πρώτον, ότι ένας Άγγλος αξιωματικός, που γνώριζε θαυμάσια τα ελληνικά, ήταν παρών σε όλητην διάρκεια της συνάντησης αυτής του Ζέρβα με τους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού¨ δεύτερον, ότι, λίγες μέρες μετά την συνάντηση αυτή, ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες σε διάρκεια και σκληρότητα μάχες που δόθηκαν μεταξύ Ζέρβα και Γερμανών. Κανένα από τα δύο αυτά γεγονότα, όμως, δεν εμπόδισε το Γενικό Αρχηγειό του ΕΛΑΣ να δώσει στη δημοσιότητα τη δική του εκδοχή, ούτε εμπόδισαν τον Άρη Βελουχιώτη να εξαπολύσει πλευρική επίθεση κατά του Ζέρβα, στο κορύφωμα της μάχης κατά των Γερμανών. Η μαρτυρία στην περίπτωση αυτή, επομένως, εκθέτει το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, όχι πάντως τον Ζέρβα”. Μάλιστα ο Γούντχάουζ δεν σταματά εδώ. Σε υποσημείωση του για τα παραπάνω προσθέτει (σελ.176): ” Οι κρίσιμες λέξεις στα Ελληνικά ήταν: εδώσαμεν παρομοίαν υπόσχεσιν. Αυτό το κείμενο το έδειξαν μόνο σ’ εμένα, στις 12 Οκτωβρίου 1943, στο Περτούλι (Θεσσαλία). Κανένας άλλος εκτός από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν το ξαναείδε ποτέ, γι’ αυτό και σε κάθε συζήτηση για το περιεχόμενό του το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ λέει τα αντίθετα από αυτά που λέω εγώ. Είναι το μόνο ενοχοποιητικό ντοκουμέντο που παρουσίασε ποτέ ελληνικό κόμμα και για το οποίο γνωρίζω με βεβαιότητα ότι είναι γνήσιο. Οι Έλληνες, προκειμένου να εκθέσουν πολιτικούς αντιπάλους, δεν διστάζουν να παρουσιάσουν, ή τουλάχιστον να αποδεχθούν, πλαστές μαρτυρίες. Αυτό όμως δεν μπορεί να αληθεύει σ’ αυτή την περίπτωση, αφού εκείνοι που ενοχοποιούνται από το έγγραφο αυτό μου το έδειξαν τυχαία μόνοι τους”. Για την ίδια περίοδο ο Κομνηνός Πυρομάγλου γράφει σο βιβλίο του “Τί είπα στον Λίβανο, σελ 26″: “ Εις τον κ. Πίσπιρην Διοικητήν της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, ετηλεφώνησα την απάντησίν μας εις την Επιτροπήν και συνεφωνήσαμεν. Ο Ταγματάρχης Πίσπιρης όμως μετά του Καπετάνιου της Μεραρχίας του και του Πολιτικού Καθοδηγητού, υπέγραψαν ανακωχήν μετά των Γερμανών. Ανακωχήν μετά των Γερμανών και των Τουρκαλβανών, διά να έχουν ελεύθερα τα χέρια να μας κτυπήσουν. Τούτο διευκόλυνε και τους Γερμανούς, οι οποίοι ήρχισαν ταυτοχρόνως μετά του ΕΛΑΣ την επίθεσίν των εναντίον μας. Έγινε, υπεγράφη η ανακωχή με τους Γερμανούς υπό της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ εν γνώσει του Γεν. Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ασφαλώς ναι. Διότι όταν την επαύριον δια κρυπτογραφικού τηλεγραφήματος ή περί ής πρόκειται Μεραρχία ανέφερεν τούτο, το Γεν. Στρατηγείον ΕΛΑΣ, όχι μόνον δεν αντέδρασεν, αλλά και εδέχθη πλήρως την κατάστασιν και συνειργάσθη κατά ένα τρόπο με τους Γερμανούς. Την 10ην Οκτωβρίου 1943 κατέπαυσαν αι εχθροπραξίαι μεταξύ ΕΛΑΣ αφ’ ενός και Γερμανών και Τουρκαλβανών αφ’ ετέρου. Όλα τα στοιχεία περί της ανακωχής ταύτης είναι κατατεθειμένα εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Διαταγές, πρωτόκολλα και τηλεγραφήματα, αποδεικνύοντα την προδοτικήν ταύτην πράξιν, είναι κατατεθειμένα. Έτσι καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας συκοφαντεί, ότι συνεργαζόμεθα με τους Γερμανούς, αυτό υπογράφει ανακωχήν. Καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας επιτίθεται, η επίθεσίς του συγχρονίζεται με την επίθεσιν των Γερμανών. Την σκοτεινήν αυτήν ιστορίαν θα την μάθει εις όλας της τα λεπτομερείας ο Ελληνικός λαός. Θα χυθή πλήρες φώς και τότε θα αποδειχθή ποιοί είναι οι προδόται”. Στίς 13 Οκτωβρίου 1943, η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ ενημερώνει το 24ο και 15ο Σύνταγμά της για την δράση της καθώς και για τα αποτέλεσματα των συννενοήσεών της με τους Γερμανούς. Τα έγγραφα μιλούν από μόνα τους:

Η διαταγή της VIIIης μεραρχίας 13/10/’43.

       ” Σας γνωρίζομεν ότι η εκκαθάρισις τμημάτων ΕΔΕΣ εις την περιοχήν 85 Συντάγματος ετερματίσθη μέχρι περιοχής Κράψης, συλληφθέντων Λυγεράκη και Κωνσταντινίδη. Εις την περιοχήν 3/40 Συντάγματος πληροφορίαι ιδιωτικαί φέρουν αφοπλισθείσαν ομάδα ΕΔΕΣ εις Φτέρη και ότι ο Τζουμερκιώτης ευρίσκετο την 10ην τρέχοντος εις Χώσεψην. Τμήματα ΕΛΑΣ Δυτικής Στερεάς εκινήθησαν προς κέντρα Ζέρβα. Τμήματα 9ης, 10ης και 1ης Μεραρχίας ενούμενα μετά του 15ου Συν/τος εξακολουθήσουν εκκαθάρισιν περιοχής Τζουμέρκων. Γνωρίσατέ μας αμέσως πορείαν εκκαθαρίσεώς σας. Εζητήθη από Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’ αυτών. Ανεξακρίβωτοι πληροφορίαι φέρουν συλληφθέντα Στρατηγόν Νάσσην, ευρισκόμενον μόνον καθ’ οδόν δι’ υπηρεσίαν προ της ενάρξεως της εκκαθαρίσεως”. Την διαταγή υπογράφουν οι Πίσπιρης, Κατσαντώνης. Το έγγραφο αυτό κονιορτοποιεί τους ισχυρισμούς όσων υποστηρίζουν ότι το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ αντέδρασε και απαγόρευσε την συνεργασία με τους Γερμανούς. Όπως είδαμε και παραπάνω η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου ενημέρωσε το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ στις 6 Οκτωβρίου για τις προτάσεις των Γερμανών. Στις 10 ενημερώνει ρητά και ξεκάθαρα ότι πείσθηκε και υπέγραψε σμφωνητικό μαζί τους και τώρα με το έγγραφο αυτό της 13ης Οκτωβρίου, δηλώνει ότι αποδέχθηκε την παράταση εκεχειρίας που πρότειναν οι ναζί μέχρι της 20 Οκτωβρίου. Από τις 6-20 Οκτωβρίου οι Ελασίτες, υπό την γνώση και έγκριση των Σαράφη, Βελουχιώτη και Τζήμα δεν χτυπούν τους Γερμανούς στην Ήπειρο. Αντιθέτως, κλείνουν ανακωχή δύο εβδομάδων μαζί τους όχι για να σώσουν τον άμαχο πληθυσμό αλλά για να αφανίσουν τις δυνάμεις του Ζέρβα που ήταν το τελευταίο μεγάλο εμπόδιο για την κατάληψη της εξουσίας. Την ίδια στιγμή οι Γερμανοί στέλνουν πάλι αντιπροσωπεία στις 12 Οκτωβρίου αποτελούμενη από τον Μητροπολίτη Άρτας, τον γιατρό Κομπορόζο σαν αντιπρόσωπο του Ερυθρού Σταυρού και τρείς πολίτες. Ζητούν από τον Ζέρβα να σκεφθεί τις προτάσεις των Γερμανών για να σώσει τον πληθυσμό από αντίποινα. Το βράδυ της ίδιας μέρας ο διοικητής του 22ου Σώματος στρατού της Βέρμαχτ, ο στρατηγός Φόν Λάντς, έστειλε μήνυμα στο Αρχηγείο του Ζέρβα ζητώντας συνάντηση για σύναψη ανακωχής. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι απώτερος σκοπός των Γερμανών ήταν να πείσουν αντάρτες και συμμάχους ότι σκόπευαν να αποσυρθούν από την Ελλάδα. Με την επιμονή που ζητούσαν οι Γερμανοί ανακωχή έδιναν αριστοτεχνικά αυτή την εντύπωση. Και όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις πείστηκαν. Από την άλλη η συνεχιζόμενη επιμονή των Γερμανών να συνάψουν ανακωχή με τον Ζέρβα, αποδεικνύει ότι αυτοί επιθυμούσαν την συνεργασία και όχι ο Ζέρβας. Όλες οι αντιπροσωπείς του Ερυθρού Σταυρού πήγαν στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ και όχι αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ στους Γερμανούς. Δεν υπήρχε καμία πρόθεση του Ζέρβα για συνεργασία με τη Βέρμαχτ. Στην πρόταση του Λάντς ο Ζέρβας του απάντησε ότι θα ενημέρωνε πρώτα το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Την ίδια στιγμή στέλνει τηλεγράφημα στο Κάιρο όπου ενημερώνει αναλυτικά τις προτάσεις των Γερμανών. Αναφέρει μεταξύ άλλων: “… Αναφέρω προσθέτως ότι λόγω γενικής επιθέσεως του ΕΑΜ εναντίον μας αναγκάζομαι αποσύρω τμήματά μου από προφυλακάς, ίνα αντικρούσω προδοτικήν προσπάθειαν Εαμιτών Στόπ.- Από της δεκάτης τετάρτης Οκτωβρίου δεν θα έχω προφυλακάς με Γερμανούς καθ’ όσον ΕΑΜ με συγκεντρωμένας δυνάμεις του βαδίζει εναντίον μας Στόπ.- Τμήματά μου Θεσσαλίας αγωνίζονται σκληρά κατά ΕΑΜ Στόπ.- Δεν φαίνεται άσχετος η Γενική του ΕΑΜ επίθεσις εναντίον μας με την απόφασιν αποχωρήσεως Γερμανών Στόπ.- ΕΑΜ επιχειρεί γίνη κύριον Ελλάδος διά των όπλων πρό της αποβάσεως Συμμαχικών Στρατευμάτων εις Ελλάδα Στόπ.- Πρό τοιαύτης καταστάσεως διμετώπου πολέμου κατά Γερμανών και Εαμιτών παρακαλώ διατάξατε αμέσως, ό,τι νομίζεται καλόν πράξω Στόπ.- Υποβάλλω γνώμην παρελκύσω πρότασιν περί ανακωχής Γερμανών Στόπ.- Πρός τούτο δύναμαι αποστείλω δύο Αξιωματικούς Επιτελείου μου συναντηθούν μετά δύο Γερμανών απεσταλμένων Στόπ.- Τοιτουτρόπως θα ακούσωμεν από στόματος Γερμανών τί ζητούσιν και αντιληφθώμεν αυτοπροσώπως προθέσεις των Στόπ.- Καταλλήλους Αξιωματικούς προς τούτο έχομεν Στόπ.- 12 Οκτωβρίου 1943.- Ν. Ζέρβας”. Το παραπάνω κείμενο είναι συγκλονιστικό. Μέσα σε λίγες γραμμές ο στρατηγός Ζέρβας κατορθώνει να αποτυπώσει όλη τη πολιτική του ΕΑΜ, ενώ γίνεται ξεκάθαρη αναφορά σε διμέτωπο πόλεμο, που διεξηγαγε ο ΕΔΕΣ. Και επειδή κάποιοι μπορεί να προτρέξουν και να κάνουν λόγο για επιθυμία του Ζέρβα να συνάψει ανακωχή με τους Γερμανούς, εξαιτίας της γνώμης του να “παρελκύσει πρόταση περί ανακωχής Γερμανών”, ενημερώνω ότι το ρήμα “παρελκύσω” προέρχεται από το ουσιαστικό “παρέλκυση” που σημαίνει: σκόπιμη, ηθελημένη καθυστέρηση, επικήμυνση του χρονικού διαστήματος μέσα στο οποίο (πρέπει να) γίνεται κάτι, τρενάρισμα ( Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Μανώλη Τριανταφυλλίδη). Οι Βρετανοί απαντούν την επομένη 13-10-1943: ” Επ’ ουδενί λόγω είμεθα διατεθειμένοι να συζητήσωμεν ανακωχήν μεταξύ Ανταρτών και Γερμανών Στόπ.- Δυνατοί όροι μόνον άνευ όρων παράδοσις και δεν πρέπει να λάβη χώραν η συνάντησις με Συντ/ρχην BIEL Στόπ.- Έαν πληροφορία αυτή ακριβής, και δεν δυνάμεθα να ισχυρισθώμεν ότι τας θεωρούμεν ανακριβείς, ότι Γερμανοί σκέπτονται αποσυρθώσι εξ Ελλάδος, εξακολουθήσατε παρενοχλούντες αυτούς κατά τον εντονώτερον δυνατόν τρόπον και καταστήσατε τας δυνάμεις των ανικάνους προς περαιτέρω στρατιωτικάς ενεργείας εις άλλα μέτωπα Στόπ.- Συγχαρητήρια διά λαμπρά αποτελέσματα των τελευταίων σας ενεργειών αίτινες φαίνεται ότι έσχον τα αποτελέσματά  των.-. Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο Ζέρβας δεν σταμάτησε να πολεμά τους ναζί καμία στιγμή. Και αυτό προκύπτει από τα συγχαρητήρια που του δίνουν οι Σύμμαχοι. Αν ήταν συνεργάτης των Γερμανών σαφέστατα θα φαινόταν από τα πεδία των μαχών και βεβαίως οι Άγγλοι δεν θα του έστελναν ένα τέτοιο τηλεγράφημα. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι οι Βρετανοί δεν απαντάνε σ’ αυτά που τους ρωτά ο Ζέρβα όσον αφορά τη στάση του ΕΑΜ. Σε απάντηση του Ζέρβα την ίδια μέρα στο ΣΜΑ, αναφέρεται από τον στρατηγό ότι δεν πρόκειται να συναντηθεί αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ με Γερμανούς αξιωματικούς και ότι η πρόταση σχετικά με άνευ όρων παράδοση θα διαβιβαστεί άμεσα. Ωστόσο, ο Ζέρβας αναφέρει ότι από την 7η Οκτωβρίου το ΕΑΜ έχει ξεκινήσει την αιματοχυσία κατά του ΕΔΕΣ. Κάνει ύστατη έκκλιση στους συμμάχους να επέμβουν και να πείσουν το ΕΑΜ να σταματήσει να χτυπά ταυτόχρονα με τους Γερμανούς τον ΕΔΕΣ. Ταυτόχρονα εκφράζει την πίστη του οτι στο σύνολό του ο στρατός του ΕΛΑΣ δεν επιθυμεί τον εμφύλιο σπαραγμό. Το γεγονός ότι το ΕΑΜ προτίμησε να στραφεί κατά του Ζέρβα αντί να χτυπήσει τους Γερμανούς μας το επιβεβαιώνει και ο Θανάσης Χατζής, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, στο βιβλίο του ” Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε, σελ. 393″ : ” Το ότι ( ο Σιάντος) δεν σταμάτησε την επίθεση κατά του Ζέρβα και δεν έκανε προσπάθεια να προσανατολίσει τον ΕΛΑΣ βασικά στον κύριο αντίπαλο της στιγμής, τον κατακτητή, ήταν ένα σοβαρό λάθος”. Απόρροια της άρνησης του Ζέρβα των προτάσεων του Λάντς ήταν η επιχείρηση ” Πάνθηρ” των Γερμανών με πέντε χιλιάδες Αλπινιστές της πολύπειρης μεραρχίας Εντελβάις να εξορμούν στην Ήπειρο κατά του Ζέρβα, αφού ο ΕΛΑΣ μέχρι τις 20 Οκτωβρίου ήταν σε ανακωχή με τον εχθρό και ουσιαστικά συνεμπόλεμος. Από τις 17 Οκτωβρίου ξεκινούν οι επιχειρήσεις αυτές που στόχο είχαν τον Ζέρβα. Μάλιστα, ο επίσημος ιστορικός του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, χρισμένος με το αξίωμα αυτό από το ΚΚΕ, ο Σόλωνας Γρηγοριάδης αναφέρει (Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945, σελ. 369) ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ” υπήρξε ο μεγαλύτερος στόχος και θύμα της γερμανικής εκείνης σκηνοθεσίας”. Το ίδιο κατατοπιστικός είναι και ο κορυφαίος Γερμανός ιστορικός (αριστερών πεποιθήσεων) σε θέματα νεότερης ιστορίας Ελλάδος και Κύπρου, Χάιντς Ρίχτερ: ” Στις 10 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ χτύπησε τρείς θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου οι Γερμανοί επετέθηκαν στα Τζουμέρκα από την Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή από τα δυτικά. Από τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου ο ΕΔΕΣ σ’ ολόκληρη την περιοχή των Τζουμέρκων. ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα” (βλ. Β’ τόμο ” Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, σελ. 41, τόμος Β”).

              Στις 20 Οκτωβρίου, τελευταία μέρα εκεχειρίας ΕΛΑΣ-Γερμανών, ο Άρης Βελουχιώτης κατά κόσμον Θανάσης Κλάρας, στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ όπου την ψέγει γιατί απέσυρε τμήματά της από επίθεση κατά του ΕΔΕΣ ώστε να παρεμποδίσει τους Γερμανούς. Αναλυτικά η επιστολή του “ήρωα” Βελουχιώτη: ” Ως υπεύθυνος διαχειριζόμενος το ζήτημα της εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ, επί των υμετέρων ενεργειών έχω να παρατηρήσω: α) Πολιτικής και από στρατηγικής και τακτικής άποψης του πολέμου μας εναντίον του εσωτερικού ( Ζέρβας – αντίδραση) και εξωτερικού  ( Γερμανοί) εχθρού, η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος. β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων – Μετσόβου – Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη. γ) Γι’ αυτό εντέλλομαι όπως άμα λήψει παρούσης διατάξητε αμέσως τον Καβαλάρη, απαλλασομένου του εφεδρικού και συμπληρουμένης της δυνάμεως του δια δυνάμεων ενεργού ΕΛΑΣ, ωστέ να έχει 300 άνδρας τουλάχιστον, να κινηθή ταχύτατα προς θέση Πλάκα και εκείθεν δράση εναντίον Εδεσιτών, λαμβάνων επαφήν με τα υμέτερα τμήματα και υπό τας διαταγάς μου, του λοιπού αποτελούσης της δυνάμεώς του μέρους του υπ’ εμέ ανεξαρτήτου εκκαθαριστικού συγκροτήματος. δ) Αναφέρατε δια του ιδίου συνδέσμου λήψιν παρούσης και έναρξιν εκτελέσεως”.Η διαταγή αυτή επιβεβαιώνεται περίτρανα από την Γενική Έκθεση του Βελουχιώτη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, όπου απολογείται αργότερα για την αποτυχία του να διαλύσει τον ΕΔΕΣ. Πάνω σ’ αυτή την περίοδο Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943, ο Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ -μακαρίτης πλέον- πρώην έμπορος και αργότερα ιστορικός ερευνητής της περιόδου 1941-1944, σε συνένετυξή του το 2004 στην “Καθημερινή” είχε δηλώσει: ” …ο Ζέρβας ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς ( η πρώτη ήταν την 3η Οκτωβρίου 1943), με στόχο να συμφωνήσουν μια άτυπη κατάπαυση του πυρός. Ήταν μια προφορική συμφωνία κυρίων. Έχω συνομιλήσει με πολλούς Γερμανούς βετεράνους της συγκεκριμένης μονάδος και μου έχουν επιβεβαιώσει το γεγονός”. Η απάντηση ήρθε από τον Θέμη Μαρίνο και τον Κώστα Ιωάννου με επιστολές ανταπάντησης στην ίδια εφημερίδα και ήταν αποστομωτική. Πέραν αυτών ωστόσο, υπάρχουν πολλές ακόμη μαρτυρίες που αναιρούν τα όσα ανέφερε ο Μάγιερ. Μαρυρίες μελών της συμμαχικής αποστολής, που ήταν πρωταγωνιστές σ’ αυτά τα γεγονότα. Ο Νάιτζελ Κλάιβ (Εμπειρία στην Ελλάδα, σελ. 81) γράφει: ” Επιπλεόν όταν το Γερμανικό Επιτελείο έστειλε έναν εκπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στον Ζέρβα, και στον διοικητή της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο, για να προτείνει τη σύναψη ανακωχης, ο Ζέρβας ακολουθώντας τις εντολές του Καίρου αρνήθηκε οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις. Κατόπιν τούτου οι Γερμανοί τον … βράβευσαν με μια σφοδρή επίθεση. Αντιθέτως, ο ΕΛΑΣ συμφώνησε να διεξαγάγει διαπραγματεύσεις και συγχρόνως, εκμεταλλεύθηκε το γεγονός ότι οι Γερμανοί είχαν συγκεντρώσει τις προσπάθειές τους στην αντιμετώπιση του ΕΔΕΣ”. Ο Τόμ Μπάρνες, σύνδεσμος του Ζέρβα με τους Βρετανούς, σε επίσημη έκθεσή του προς το Κάιρο και το Λονδίνο αναφέρει: “… γ) Αμέσως πριν τον εμφύλιο πόλεμο οι Γερμανοί στα Γιάννινα προσέγγισαν τον Ζέρβα και τον ΕΛΑΣ για να συνάψουν ανακωχή. Ο Ζέρβας αρνήθηκε, αλλά κατοπινά γεγονότα έδειξαν με αρκετή βεβαιότητα ότι το αρχηγείο του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο υπέγραψε μια βραχυχρόνια συμφωνία”. Επίσης, ο Νίκολας Χάμμοντ ( Περιπέτεια με τους αντάρτες, σελ. 109-110): ” … Ο ΕΛΑΣ, έχοντας πάρει όλον τον εξοπλισμό μιας ιταλικής μεραρχίας, είχε επιτεθεί εναντίον του ΕΔΕΣ… Το κοινό Στρατηγείο Ανταρτών έπαψε να λειτουργεί. Μιά έρευνα της Αποστολής κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο ΕΛΑΣ ήταν ο επιτιθέμενος… Ο ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ διέδωσαν το συνηθισμένο παραμύθι ότι ο ΕΔΕΣ συνεργαζόταν με τους Γερμανούς και ότι ο Ζέρβας έπερνε γερμανικά όπλα και εφόδια”. Τα λόγια νομίζω είναι περιττά.
Οι Βρετανοί ωστόσο παρέλειψαν σκοπίμως να καταγγείλουν τον ΕΛΑΣ από την αρχή σαν συνεργάτη του εχθρού και υπαίτιου της κήρυξης του εμφυλίου, παρά τις αναφορές της Συμμαχικής αποστολής. Οι δικαιολογίες, εκ των υστέρων, του Γουντχάουζ περί συμμετοχής ανώτερου Βρετανού αξιωματικού σε διαπραγματεύσεις με τους Γερμανούς στην Αθήνα δεν είναι πειστικές. Η αλλαγή στάσης των Βρετανών απέναντι στην ανοχή της συμπεριφοράς του ΕΛΑΣ, γίνεται από τις 20 Οκτωβρίου και μετά. Στέλνουν ένα τηλεγράφημα στον Ζέρβα που του ζητούν να σταματήσει τις επιχειρήσεις εναντίον του ΕΛΑΣ. Στις 21 ο Ζέρβας απαντά: ” Εις απάντησίν Τηλεγραφήματος σας εικοστής τρέχοντος γνωρίζω ότι δεν κτυπώ το ΕΑΜ, αλλ’ εκείνο μου επιτίθεται ΣΤΟΠ. Σταματάω τας επιχειρήσεις με ΕΑΜ αλλά το ΕΑΜ δεν σταματάει ΣΤΟΠ. Απο τριημέρου αγωνίζομαι σκληρώς κατά Γερμανών και το ΕΑΜ μου επιτίθεται ταυτοχρόνως ΣΤΟΠ. Αυτή είναι η τραγική πραγματικότης ΣΤΟΠ. Πρός το ΕΑΜ πρέπει να στραφούν αι προσπάθειαί σας ΣΤΟΠ. Είμαι έτοιμος να δώσω αδελφικά το χέρι στο ΕΑΜ ΣΤΟΠ”. Το τηλεγράφημα αυτό σε συνδυασμό με τις πολλές αναφορές των μελών της συμμαχικής αποστολής φαίνεται πως έπεισε το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και άλλαξε στάση. Εν τω μεταξύ, ο Βελουχιώτης δολοφόνησε βρετανό αξιωματικό κάτι που προκάλεσε θύελα αντιδράσεων στην κοινή γνώμη στην Βρετανία. Ο Τσώρτσιλ στη Βουλή των Κοινοτήτων αποκάλεσε τον Άρη εγκληματία πολέμου και κατηγόρησε ως επιτιθέμενο τον ΕΛΑΣ. Άμεσα ο Έντυ Μάγιερς τηλεγραφεί από το Κάιρο: “ Τίμιοι αντάρται άλλων οργανώσεων διελύθησαν ή επλήγησαν παρά του ΕΛΑΣ και ούτω βλάπτεται η αντίστασις κατά του εχθρού. Ο Ζέρβας πολεμά τους Γερμανούς και τους πολεμά καλώς. Συστήσατε εις όλους τους πιστούς Έλληνας να πράξουν το ίδιον…”. Ο Στρατηγός Ουίλσον στις 28 του μηνός στέλνει ένα ακόμη τηλεγράφημα στον Ζέρβα όπου εκφράζει: ” την ευγνωμοσύνην του δι’ αποφασιστικήν στάσιν ήν εξακολουθείτε να τηρήτε έναντι Γερμανών, παρά τας επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον σας”. Η πολιτική του ΕΑΜ, παρόλα αυτά, δεν αλλάζει και φτάνουμε στην 31η Οκτωβρίου, όπου ο Ζέρβας με τις δυνάμεις του μάχεται μεταξύ δύο πυρών, όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Η μάχη της Νεράιδας ήταν κατατοπιστική των σκοπών των κομμουνιστών. Από τον βορρά χτυπούσαν τον ΕΔΕΣ οι Γερμανοί και από το νότο ο Άρης. Αναφέρει ο Μιχάλης Μυριδάκης ( Οι Αγώνες της φυλής): ” … Τα ξημερώματα της 31 Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και Ελασίτας. Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωνόμενα επ’ αυτών. Στιγμάς μαύρας, στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες τότε εκεί. Την εσπέραν τέλος της 31ης Οκτωβρίου, ο Ζέρβας, από δύναμιν 10.500 ανδρών, τους οποίους διέθετε πρό της συγκρούσεως, ευρίσκεται να έχη πλησίον του μόνον 79 αξιωματικούς και οπλίτας. Με την κατάστασιν αυτήν, ακολουθούν τον Ζέρβαν και περί τα 3.000 γυναικόπαιδα και περί τους 800 Ιταλοί”. Μετά από την προδοτική αυτή προσπάθεια διάρκείας των Ελασιτών, ο Μάγιερς τηλεγραφεί ξανά στον Ζέρβα: ” Παρακαλώ διαβιβάσατε εις τους συμπολεμιστάς σας τον εξαιρετικόν θαυμασμόν διά τους προσφάτους σας άθλους κατά των Γερμανών. Συνεχίσατε μάχην κατά Γερμανών παρά τας τραγικάς δυσκολίας. Απηύθυνα έκκλησιν προς τον ΕΛΑΣ όπως παύση αιματοχυσίαν ακολουθών λαμπρόν παράδειγμά σας”.
Στο άρθρο αυτό επιχειρήθηκε μία ανάλυση των γεγονότων ιδιαίτερα της περιόδου Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943 και μια απάντηση τεκμηριωμένη σε πλήθος πηγών, όλων των αντιμαχόμενων πλευρών. Είναι το πρώτο μέρος της απάντησης. Σύντομα θα ακολουθήσει και το δεύτερο μέρος για τα γεγονότα της άνοιξης του 1944.

Πηγές:
1) Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος.
2) Ντέϊβιντ Κλόουζ, Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος.
3) Ντομινίκ Έντ, Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949.
4) Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη.
5) Σόλωνας Γρηγοριάδης, Συνοπτική ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945.
6) Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944.
7) Νίκολας Χάμμοντ, Περιπέτεια με τους αντάρτες.
8) ΔΙΣ/ Αρχεία Εθνικής Αντίστασης, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ.
9) Χάϊντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα.
10) Νάϊτζελ Κλάϊβ, Εμπειρία με τους αντάρτες.

Γοργοπόταμος, η στιγμή της ενωμένης εθνικής αντίστασης

              Τη νύχτα της 25ης προς 26ης Νοεμβρίου 1942, πραγματοποιείται η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Δώδεκα Βρετανοί σαμποτέρ μαζί με αντάρτες του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, πραγματοποίησαν ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ, που είχαν επιχειρηθεί ως τότε. Ας δούμε όμως πως έφτασαν τα πράγματα μέχρι την επιτυχή ανατίναξη της γέφυρας.
             Τέλη Οκτωβρίου τρία βρετανικά αεροπλάνα ξεκινούν από την Μέση Ανατολή για την Ελλάδα. Σ’ αυτά επέβαιναν εννέα αξιωματικοί και τρεις υπαξιωματικοί ασυρματιστές. Ανάμεσά τους ο Θέμης Μαρίνος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο τόσο στην ανατίναξη της γέφυρας όσο και σαν σύνδεσμος των συμμάχων με τους αντάρτες αργότερα. Σκοπός της βρετανικής αποστολής ήταν η ανατίναξη μιας εκ των τριών γεφυρών του Ασωπού, του Γοργοποτάμου και της Παραμυθιάς. Με την απόβαση της δωδεκαμελούς αποστολής αρχίζει η προσπάθεια αναζήτησης των αντάρτικων δυνάμεων. Πράγματι συνάντησαν τον Νικηφόρο του ΕΛΑΣ. Ο Θέμης Μαρίνος περιέγραψε τα γεγονότα: “Ο Νικηφόρος πράγματι ήταν πατριώτης, ασχέτως αν ήτανε τότε μέλος του ΚΚΕ, ο πατέρας του ήτανε βασιλικός. Λοιπόν, το θέμα ήτανε ότι ενθουσιάστηκε, μας αγκάλιασε και μας λέει: Πάμε στον καπετάνιο. Πήγαμε εκεί πέρα που ήτανε το κρησφύγετο του Άρη και εκεί συναντηθήκαμε. Επειδή ήταν 28 Οκτωβρίου εκείνη τη μέρα, εγώ του είπα καπετάνιε συγχαρητήρια για την 28η Οκτωβρίου της Αλβανίας. Και μου λέει: Και τι είναι αυτή η 28η Οκτωβρίου; Δεν είχε καταλάβει…Το χειρότερο είναι ότι μας έθεσε υπό κράτηση. Εκείνη τη στιγμή είχε υπό κράτηση και έναν Γερμανό αξιωματικό και μία διερμηνέα του. Τους οποίους απελευθέρωσε, τους άφησε να φύγουν, μάλλον για να μην τους δούμε εμείς. Μας έβαλε υπό κράτηση, προσποιούμενος ότι δεν ξέρει τι είμαστε. Επενέβη ο Νικηφόρος , ο οποίος του λέει, καπετάνιε εδώ πέρα αυτοί είναι οι σύμμαχοι ήρθαν εδώ από τη Μέση Ανατολή. Είδαμε το αεροπλάνο, είδαμε να πέφτουν τα αλεξίπτωτα, χάλασε ο κόσμος εδώ γύρω και εμείς θα τους φερθούμε έτσι; Φαίνεται πως το κατάλαβε ο Άρης και τελικά άλλαξε άρδην συμπεριφορά…” και συνεχίζει: “Του εξήγησα ότι πρόκειται για επείγουσα επιχείρηση. Και του ζήτησα να μας πάει να συναντήσουμε τους υπόλοιπους της αποστολής. Και είπε εντάξει, θα σας πάω. Αλλά τι έκανε αυτός; Αντί να πάει προς την πλευρά της Λαμίας, έστριψε προς την πλευρά της Αιτωλοακαρνανίας. Διότι μας είχε εμάς και έκανε στρατολόγηση ανταρτών κι έδειχνε ότι οι σύμμαχοι είναι μαζί του και ενθουσίαζε τον κόσμο για να πάρει περισσότερους. Λοιπόν, έτσι πήγαινε”. Την ίδια στιγμή, ο Γουντχάουζ πήγαινε να συναντήσει τον Ζέρβα. Στις 10 Νοεμβρίου, είχαν συμφωνήσει στο σχέδιο και ετοιμάζονταν για την επιχείρηση. Η δύναμη του Ζέρβα που θα
Η επιστολή του Γουντχάουζ στον Ζέρβα
συμμετείχε στην επιχείρηση ήταν 60 αντάρτες. Ο Ζέρβας έγραψε για τους αντάρτες του “Έβλεπες παντελόνια σχισμένα, σακάκια κουρελιασμένα, παπούτσια ξεσολιασμένα. Εμέτρησα περί τους 20 αντάρτες που είχαν στα πόδια τους σγαρούνια, προβιές, δηλαδή, δεμένες με σπάγγους και τριχιές…το ηθικό των ήτο άριστο. Ο ενθουσιασμός φώτιζε τα πρόσωπά των…”. Ήταν η περίοδος που οι Βρετανοί δυσπιστούσαν απέναντι στον Ζέρβα, στον Ψαρρό και δεν τους προμήθευαν με οπλισμό και ρουχισμό, προφανώς επηρεασμένοι από εκθέσεις ανθρώπων σαν του Κουτσογιαννόπουλου και του Σεφεριάδη…
                Στις 13 Νοεμβρίου ο Ζέρβας στέλνει σημείωμα στον Βελουχιώτη όπου τον ενημερώνει πως πρέπει να συναντηθούν “για ένα ζήτημα εθνικώς σπουδαιοτάτου”. Πράγματι την επομένη, ο Άρης με 110 άνδρες του έδωσαν το παρόν στη συνάντηση. Εντύπωση προκάλεσε στους υπόλοιπους αντάρτες ο ομοιόμορφος εξοπλισμός και η ενδυμασία των Ελασιτών. Η μεταστροφή του Άρη εξηγείται από το γεγονός της άμεσης αποδοχής των προτάσεων των Βρετανών, από την πλευρά του Ζέρβα. Όλοι οι πρωταγωνιστές των γεγονότων το παραδέχονται αυτό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, υπαρχηγός του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ και μετέπειτα εκλεγμένος βουλευτής συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ, στο “Ιστορικόν Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως” έγραψε κατηγορηματικά: “Αντιπροσωπεία της Κ.Ε. του ΕΑΜ μετέφερε εντολή να μη λάβει μέρος ο Άρης στην επιχείρηση. Όταν όμως τον ρώτησα μου είπε: “Δεν είμαι τρελλός ν’ αφήσω σ’ εσάς αυτή τη μεγάλη ευκαιρία…ας λένε ό,τι θέλουν στην Αθήνα”. Ακολούθησε συνάντηση του Ζέρβα με τον Έντυ Μάγιερς, όπου του παρουσιάστηκε το σχέδιο. Ο Ζέρβας συμφώνησε, μετά από λίγες μέρες που επέστρεψε και ο Βελουχιώτης έγινε νέα σύσκεψη μεταξύ Μάγιερς, Ζέρβα και Άρη για να ενημερωθεί και ο τελευταίος. Καταρχήν ήταν σύμφωνος, ωστόσο προσπαθούσε να καθυστερήσει όσο το δυνατόν την οριστική του απάντηση, αναφέροντας ότι περίμενε την έγκριση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Η έγκριση αυτή δεν ήρθε ποτέ και ο Άρης τελευταία στιγμή δέχτηκε επίσημα να λάβει μέρος στην επιχείρηση. Η ενέργειά του αυτή, αποτελούσε ανυπακοή στα κελεύσματα του κόμματος και του ΕΑΜ και υπό άλλες συνθήκες θα προέβλεπε για τον ίδιο βαρύτατες κυρώσεις. Τώρα όμως οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες, η επιτυχής έκβαση της επιχείρησης και η αναγκαστική -έστω- συμμετοχή του Άρη, λόγω της παρουσίας του Ζέρβα, θα σώσουν το ΕΑΜ  και θα συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξή του. Αξίζει να σημειωθεί, ότι αργότερα το καλοκαίρι του 1943, για μια παρόμοια επιχείρηση, αυτή της ανατίναξης της γέφυρας του Ασωπού, όπου η ηγεσία του ΕΛΑΣ αρνήθηκε προκλητικά τη συμμετοχή της και η όλη επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από μια ομάδα Βρετανών σαμποτέρ. Ήταν η αρχή του εμφύλιου σπαραγμού και η κλήση του Ζέρβα δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί, καθότι ο Ασωπός ανήκε στην περιοχή δράσης του ΕΛΑΣ. Ο παραλληλισμός αυτός και η σύγκριση των δύο περιπτώσεων δικαιώνει όσους υποστηρίζουν ότι πρόθεση του ΕΑΜ και βεβαίως του Άρη δεν ήταν να συμμετάσχει στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου αλλά αυτό συνέβη αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της συμμετοχής του ΕΔΕΣ. Βασισμένος σ’ αυτή την ιστορική αλήθεια ο Διονύσης Χαριτόπουλος θα γράψει: “…Συμπερασματικά, η μεγαλύτερη και αποφασιστικότερη συμβολή του Ζέρβα στην επιχείρηση του Γοργοποτάμου είναι η άμεση ανταπόκρισή του στο βρεττανικό αίτημα και η μεγάλη πορεία (13 ημέρες) προς τη Ρούμελη”.
                 Πολλά έχουν ειπωθεί και για το ποιος εκπόνησε το σχέδιο στους αντάρτες. Το σχέδιο της επιχείρησης το είχε οργανώσει ο Έντυ Μάγιερς, που το παρουσίασε στον Ζέρβα και στον Βελουχιώτη, οι οποίοι συμφώνησαν. Αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο Ζέρβας με την στήριξη των άλλων δύο. Όπως και τη διεύθυνση της επιχείρησης αυτός την οργάνωσε, σαν αρχηγός. Μας ενημερώνει ο επίσημος ιστορικός του ΕΛΑΣ, Σόλωνας Γρηγοριάδης: “…Η δύναμη του Άρη Βελουχιώτη ήταν πολύ ισχυρότερη: πάνω από 100 άνδρες με 6 οπλοπολυβόλα, ενώ ο Ζέρβας προσέφερε 65 τυφεκιοφόρους μόνο. Αλλά την επιχείρηση ο αρχηγός του ΕΔΕΣ τη διήυθυνε. Και αυτός κατέστρωσε το σχέδιό της. Από την στιγμή που ανέλαβε τη διοίκηση, οι άλλοι, συνταγματάρχης Έντυ Μάγιερς, ταγματάρχης Κρίς Γουντχάουζ, Άρης Βελουχιώτης τον ανεγνώρισαν ως αρχηγό. Οι δύο πρώτοι γιατί ήταν τεχνικοί αξιωματικοί και ο τρίτος, μπροστά στην ιδιότητα του μάχιμου, στρατηγού καριέρας του Ζέρβα, δεν μπορούσε να ορθώσει το ανάστημά του εφόσον ο ίδιος εμφανιζόταν ως απλός ταγματάρχης…Και γενικά γίνεται παραδεκτό ότι ο Ζέρβας, με τη δραστική ενίσχυση του Βελουχιώτη, είχε την ηγεσία της μάχης. Ανήκει, λοιπόν, στον αρχηγό του ΕΔΕΣ η τιμή που απονέμεται σε κάθε νικητή πολέμαρχο. Όπως αυτός θα συγκέντρωνε τις αρές αν η επιχείρηση είχε συντριβεί…”. Από τους άμεσους πρωταγωνιστές των ημερών εκείνων, ο Νικηφόρος του ΕΛΑΣ (Δημήτρης Δημητρίου), ως αυτόπτης μάρτυρας έγραψε σε βιβλίο του αργότερα ότι ο Βελουχιώτης ουσιαστικά εκπόνησε το σχέδιο της επιχείρησης. Ωστόσο, αυτή η άποψη προκάλεσε την άμεση διάψευση του Αρχηγού της βρετανικής αποστολής Έντυ Μάγιερς και όχι μόνο. Ο Θέμης Μαρίνος πρωταγωνιστής της επιχείρησης ανέφερε χαρακτηριστικά: “… Το σχέδιο, ο μεν ΕΔΕΣ λέει ότι το έκανε ο Ζέρβας, ο μεν ΕΛΑΣ λέει ότι το έκανε ο Βελουχιώτης. Η πραγματικότης δεν είναι αυτή. Όλοι συμβάλλανε κάπως, αλλά η πραγματικότης είναι η εξής: ότι μετά το τελευταίο πολεμικό συμβούλιο που έγινε, ο Ζέρβας επειδή βρισκότανε και στο μέρος του ΕΛΑΣ, φερόμενος ιπποτικά, είπε στον Άρη να ανακοινώσει εκείνος το σχέδιο στους αντάρτες. Είχε προηγηθεί η ιπποτική κίνηση του Άρη που όταν συναντήθηκαν είχε πει ότι αρχηγός θα είναι ο Ζέρβας, ως στρατηγός που ήταν. Ο δε Ζέρβας είχε πει τότε: και οι δύο μαζί. Και λέει ο Μάγιερς, δεν μπορεί να είναι δύο αρχηγοί…Επειδή λοιπόν το ανακοίνωσε ο Άρης, λένε και αυτοί ότι ήτανε δικό τους…”. Επομένως, η ιστορική πραγματικότητα μας πείθει ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ορίστηκε αρχηγός της επιχείρησης, ομόφωνα, τόσο από τους Βρετανούς όσο και από τον Άρη. Ο τελευταίος από την άλλη, ανακοίνωσε το σχέδιο στους αντάρτες, με την παρότρυνση του Ζέρβα. Αυτά επιβεβαιώνονται και από την μαρτυρία του Στέργιου Βούλγαρη, από τους πρώτους αντάρτες του ΕΔΕΣ που συμμετείχε στον Γοργοπόταμο: “… Ο Ζέρβας και οι δύο άλλοι, Έντι και Άρης, πήρανε μια θαρραλέα απόφαση ( είδες; Δεν λέω ο Ζέρβας μόνο, λέω και ο Άρης – αφού ήτανε συναρχηγοί. Και ξέρεις κάτι; Τ’ ακούς από μένα να το ξέρεις: ο πιο πειθαρχικός αντάρτης στον Γοργοπόταμο ήταν ο Άρης Βελουχιώτης. Ποτέ δεν είπε όχι, κι’ ότι έκανε, ρωτούσε τον Ζέρβα. Γιατί ο Ζέρβας ήταν αρχηγός της επιχειρήσεως – αρχηγός εκείνη τη στιγμή. Ήταν ο πειθαρχικότερος αντάρτης. Κι αυτά που λένε μερικοί, είναι ψέματα. Άλλο τι έκανε μετά. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο)…”.
                 Όπως και να έχει η ηρωική πράξη πιστώνεται σε όλους όσους συμμετείχαν στην όλη επιχείρηση. Ο ηρωισμός τους αποδείχθηκε όχι μόνο από την επιτυχή έκβαση της ανατίναξης αλλά και από την προθυμία τους να συνεισφέρουν στην πρώτη και τελευταία -δυστυχώς- πράξη ενωμένης εθνικής αντίστασης. Η απάντηση των δυνάμεων κατοχής, στο σαμποτάζ του Γοργοποτάμου, ήταν η εκτέλεση 16 κατοίκων της περιοχής αλλά και 14 κρατούμενων από τις φυλακές της Λαμίας. Μάλιστα μερικούς από τους εκτελεσθέντες, τους τουφέκισαν σε ένα από τα βάθρα της γέφυρας. Πέρα όμως από το πολεμικό πεδίο, η ανατίναξη της γέφυρας και η δυναμική τόσο του ΕΔΕΣ όσο και του ΕΛΑΣ, έπεισε τους Βρετανούς να υποστηρίξουν ακόμη πιο ενεργά το αντάρτικο και να ενισχύσουν όλες τις οργανώσεις. Μάλιστα ο Μάγιερς και ο Γουντχάουζ μέσω ασυρμάτου ζήτησαν την παρασημοφόρηση του Ζέρβα και του Άρη. Ο τελευταίος αρνήθηκε το παράσημο, αλλά δέχθηκε τις χίλιες λίρες που του έδωσε ο Γουντχάουζ. Στον επόμενο μήνα, στην περιοχή του Βάλτου συμμαχικό αεροπλάνο έκανε ρίψεις ιματισμού, αρβύλων και οπλισμού στους ρακένδυτους μέχρι τότε αντάρτες του ΕΔΕΣ.
                Τα κέρδη για τον Ζέρβα ήταν ότι πλέον είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη των συμμάχων. Όπως έγραψε και ο ίδιος: “…έχω μαζί μου όλους τους Άγγλους που υπάρχουν την ώρα αυτή στην Ελλάδα. Και έτσι εκεί που ευχόμουνα κάποτε να έλθη ένας Άγγλος κοντά μου, έχω σήμερα το σύνολον των εις Ελλάδα ευρισκομένων Άγγλων, οι οποίοι διαπνέονται από πλήρη προς εμένα εμπιστοσύνην και ειλικρινή θαυμασμό…”. Από την άλλη, ο Άρης με το κατόρθωμα του Γοργοποτάμου, εγκαθιδρύθηκε στη Ρούμελη. Νίκησε στην κόντρα του με το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, που ήθελε να επιβάλει τον Άθω Ρουμελιώτη στη θέση του. Οι Ιταλοί, αφού συνήλθαν από τον αιφνιδιασμό, επικήρυξαν τον Ζέρβα στο Κομάντο Πιάτσα της Αθήνας, με αμοιβή 100.000.000 δραχμές. Αξίζει να σημειωθεί, ότι σε όλη τη διάρκεια της κατοχής επικηρύχθηκαν μόνο τρία άτομα στην Ελλάδα, ο Ζέρβας και οι ηγέτες της Κρητικής αντίστασης Μπαντουβάς και Γρηγοράκης. Η σημαντικότερη συμβολή όμως ήταν η διακοπή του ανεφοδιασμού του Ρόμελ στη Βόρειο Αφρική κάτι που σήμαινε την αρχή της προέλασης των συμμάχων. Ωστόσο, η συνειδητή αποφυγή του Άρη να έρθει σε επαφή με τους Συμμάχους Βρετανούς καθυστέρησε την εκτέλεση της επιχείρησης και ακύρωσε τους στρατηγικούς σκοπούς της “…διότι ο εχθρός είχε ήδη απωθηθεί πέρα από τη Βεγγάζη και δεν τον εξυπηρετούσε η οδός ανεφοδιασμού μέσω Ελλάδος”, όπως τόνισε σε άρθρο του ο Θέμης Μαρίνος.
                 Πολλά γράφτηκαν και θα γραφτούν για το έπος αυτό της αντίστασης, ωστόσο η άποψη του Κρίς Γουντχάουζ νομίζω ότι συνοψίζει την ουσία των γεγονότων “Ο Γοργοπόταμος χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε”.             

                      

Η Γενική Έκθεση του Άρη Βελουχιώτη για τα γεγονότα του Οκτωβρίου 1943 ~ Ά μέρος

          Η Γενική Έκθεση του Άρη Βελουχιώτη αναφέρεται στα δραματικά γεγονότα του Οκτωβρίου 1943 αμέσως μετά τον αφοπλισμό της ιταλικής μεραρχίας Πινερόλο και αποστέλλεται στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ. Ουσιαστικά απολογείται για το ότι δεν κατάφερε να διαλύσει τις δυνάμεις των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ που υπάκουε στον στρατηγό Ζέρβα. Αξίζει να επισημανθεί ότι ο ΕΛΑΣ την αυτή περίοδο κατηγόρησε τον Ζέρβα για συνεργασία με τους Γερμανούς, η έκθεση ωστόσο του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ αναιρεί τα λεγόμενα του ίδιου του Βελουχιώτη, μιάς και ο Άρης πρώτος “εμπνεύστηκε” το ψέμα αυτό, που ακόμη και σήμερα χρησιμοποιείται απο μερίδα ιστορικών της αριστεράς. Τέλος, πρίν την παράθεση της επίσημης έκθεσης, πρέπει να αναφέρουμε ότι προέρχεται απο τα επίσημα αρχεία του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, φέρει τον γραφικό χαρακτήρα και την υπογραφή του Βελουχιώτη και ουδέποτε επίσημα ή ανεπίσημα αμφισβητήθηκε απο την αριστερά. Αντιθέτως ο πρώτος που είχε την τιμή να δημοσιεύσει την έκθεση ήταν το 1984 στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία, ο δημοσιογράφος και ιστορικός ερευνητής του ΚΚΕ Σόλωνας Γρηγορίαδης, που κατά την περίοδο 1941-1944 διετέλεσε διοικητής μοίρας του ΕΛΑΝ, υπεύθυνος Τύπου του ΕΑΜ ενώ το 1944 συμμετείχε ως εθνοσύμβουλος της Εθνικής Συνελεύσεως που έλαβε χώρα στους Κορυσχάδες της Ευρυτανίας.
     Ε.Λ.Α.Σ
     ΓΕΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟ
     ΚΛΙΜΑΚΙΟ ΗΠΕΙΡΟΥ – ΔΥΤ. ΣΤΕΡΕΑΣ
                                                                                    Προς
                                                                      Το Γενικόν Στρατηγείον
                                                                                  Όπου
                         
                                               ΓΕΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΙΣ     
                      Επί της εξελίξεως των εναντίον του ΕΔΕΣ επιχειρήσεων
                      από 17-10-’43 μέχρι σήμερον. Τη σημερινή κατάσταση,
                      την προοπτικήν μας και τις προτάσεις μας.
Μέρος Πρώτο: Μέχρι συναντήσεως με το Ε.Σ.Η. ( Εκστρατευτικό Σώμα Ηπείρου )
     Ι. Στις 17-10-’43 ξεκινήσαμε απ’το Περτούλι με τη γνωστή δύναμη 425 ανδρών, συμπεριλαμβανωμένων και των Ιταλών, του Πυροβολικού και των Μεταγωγικών. Το σούρουπο της ίδιας ημέρας μπήκαμε στη Μουτσάρα. Δεχτήκαμε πυρά μέσα απ’ το χωριό. Διώξαμε την από 60 περίπου άνδρες ΕΔΕΣική δύναμη που μας πυροβόλησε και μπήκαμε τη νύχτα της 17ης στο Γαρδίκι, προκειμένου ν’ αναχωρήσουμε την επομένη διαμέσου Μουτσάρας – Σταυρού – Μελισσουργών να χτυπήσουμε πρός Πράμαντα, απ’ την Αγία Παρασκευή Μελισσουργών και προς Θεοδώριανα δια της διαβάσεως <>.
      Κατά τις 10 τη νύχτα, πήραμε την είδηση ότι η ΥΙΙ Μεραρχία βρίσκονταν κυκλωμένη στους Καλαρύτες και κινδυνεύει. Αναγκαστήκαμε ν’ αλλάξουμε πορεία και σας το γνωρίσαμε. Μετατρέποντας κατά τί το αρχικό μας σχέδιο (γιατί θεωρήσαμε σωστό να γλυτώσουμε την ΥΙΙ Μεραρχία και πραχτικά θα μας βοηθούσε και ηθικά θα μας ανέβαζε αυτό), καθωρίσαμε: Να βγούμε δια Τζουμέρκων προς Κριθάρια και από ‘κεί να προσβάλουμε και καταλάβουμε Ματσούκι – Καλαρύτες – Συράκο και τα υψώματα τους (Πρίζα – Άγιοι Απόστολοι – Προφήτης Ηλίας – Άγιος Γεώργιος). Από ‘κεί ενισχυόμενοι και με τα τμήματα της ΥΙΙης (τότε δεν ξέραμε την κατάσταση των τμημάτων της), που τυχόν θα ήτανε εκεί κοντά: Κατά μέτωπο και απ’τα δεξιά και αριστερά τα Πράμαντα, αλλά και απ΄το “Αυτί” τα Θεοδώριανα.
     Στις 18-10-’43 τ’ απόγευμα (4 μ.μ) βρισκόμαστε στα “Κριθάρια” (υψόμετρο 2.150), πάνω απ’ το Ματσούκι. Προωθήσαμε τις δυνάμεις σε θέσεις, τις οποίες να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε σα βάση εξορμήσεως, για κατάληψη ανωτέρω υψωμάτων και Καλαρυτών – Συράκου. Στις 19-10-’43 οι κύριες δυνάμεις μας κατέλαβαν τα υψώματα αυτά και τα χωριά Καλαρύτες και Συράκου κοντά στο βράδυ. Το βράδυ της ίδιας μέρας προωθήσαμε δύναμη Διμοιρίας από ορεινή διάβαση άσχετη του κανονικού δρόμου, από Ματσούκι προς υψώματα δεσπόζοντα Μελισσουργών για να καταλάβουν Μελισσουργούς, και απο ‘κεί, αν μεν συνδεόμασταν με τα τμήματα του σ. Καβαλάρη, πούχαμε μάθει ότι βρίσκονται στη θέση “ΠΛΑΚΑ”, μεταξύ Χαλικιού – Καλαρυτών ( 4 ώρες μακρυά μας ) και ενισχυόμαστε απ’αυτά, να ενεργήσουν αυτά μεν από Μελισσουργούς προς Θεοδώριανα σια “Αυτί”, η προηγηθείσα δε Διμοιρία προς Πράμαντα, εκ του αριστερού ( διάβαση Αγίας Παρασκευής – Μελισσουργών).
      Πρίν φτάσουμε στους Καλαρύτες, μάθαμε ότι η ΥΙΙΙη είχε “διαφύγει” και βρισκότανε στο Χαλίκι. Μ’ έκτακτο σύνδεσμο έφιππο, της στείλαμε διαταγή και τα τμήματά της να προωθήση σ’εμάς και τον Καβαλάρη πούτανε κοντύτερά μας, να διατάξη να ρθή σε μας. Ώσπου να πάρουμε απάντηση απ’ τον σύνδεσμό μας, πήραμε σημείωμά της με δικό της σύνδεσμο, ότι εθεώρησε σκόπιμο να εγκαταλείψη τον αγώνα εναντίον των ΕΔΕΣιτών, γιατί δέχθηκε επίθεση και απ’ τους Γερμανούς κι’ έπρεπε…”εκείνους να αντιμετωπίση”. Στείλαμε άλλο σύνδεσμο. Κακίζαμε την ανωτέρω απόφασή της, και την διετάξαμε ν’ αγωνιστεί αμυντικώς κατά των Γερμανών και με γραμμή συμπτύξεως προς ημάς, στέλνοντας όμως το γρηγορώτερο τα διαθέσιμα τμήματά της ( Καβαλάρη κυρίως δυνάμεως 350 ανδρών ) σε μας. Στο μεταξύ όμως , η ΥΙΙΙη είχε διατάξει γενικήν σύμπτυξιν των τμημάτων της, συμπεριλαμβανομένου και του Καβαλάρη, που είχαν φθάσει σχεδόν σε μας (ύψωμα Πρίζας) και θα συνδεόμαστε, οπότε η κατάστασις θα ήταν πολύ διαφορετική – προς το Χαλίκι.
      Το βράδυ της 19ης και την 20ήν ολόκληρον, την πέρασαν, τα τμήματά μας, άλλα στους Καλαρύτες – Συράκο ( για εμπέδωση τάξεως, διάσωση υλικών αποθηκών ΥΙΙΙ, αφοπλισμός κλπ.) και άλλα στο Ματσούκι και διάβαση “Κιπίνα” από Πράμαντα – Καλαρύτες.
      Τη νύχτα της 20ης προωθήσαμε ελαφρά τμήματα σε επίκαιρα πρό των Πραμάντων υψώματα. Στίς 21-10-’43, στις 11 π.μ. με τα 3/4 των δυνάμεών μας, αρχίσαμε την επίθεσή μας ενάντια στα Πράμαντα.
       Τις υπόλοιπες δυνάμεις μας, αφήσαμε στα υψώματα Καλαρυτών – Συράκου, σαν οπισθοφυλακή. Μέχρι το βράδυ είχαμε καταλάβει τα σημαντικώτερα προ των Πραμάντων υψώματα και τα απειλούσαμε με την κατά μέτωπο επίθεση άμεσα. Η τύχη τους είχε κριθή. Η Διμοιρία όμως που θα ενεργούσε από Ματσούκι προς Μελισσουργούς και από ‘κεί δια της Αγίας Παρασκευής (εκ του αριστερού), επίσης προς Πράμαντα, καθυστέρησε την αναχώρησή της τη νύχτα της 20ης προς την 21ην και δεν άρχισε η επίθεση εκ του αριστερού όπως έπρεπε και είχε καθορισθή. Τιμωρήσαμε τον Διοικητή της και τον αντικαταστήσαμε. Δώσαμε εντολή στον αντικαταστάτη του ν’ αρχίσει επίθεση προς Μελισσουργούς και απο ‘κεί προς Πράμαντα δι’ Αγίας Παρασκευής, όταν θα άκουε τα πρώτα δικά μας πυρά, όλων και πυροβόλων. Δυστυχώς, δεν έκανε και πάλι την δουλειά της.”Παρεννόησε” δήθεν την διαταγή μας.
        Είπε πως δεν άκουσε πυρά προς Μελισσουργούς και γι’αυτό παρέμεινε αδρανής στα προ των Μελισσουργών και δεσπόζοντα αυτών υψώματα. Όταν το πληροφορηθήκαμε την διετάξαμε να ενεργήση άμεσα με έκτακτο σύνδεσμο. Αντί ν’ ακολουθήση την πορεία που είχαμε διατάξει: κατάληψη Μελισσουργών και δια διαβάσεως Αγίας Παρασκευής επίθεση κατά Πραμάντων, πληροφορηθείσα από χωρικούς – όπως είπε – ότι δεν υπήρχαν Ζερβικοί εις Μελισσουργούς, τους παρέκαμψε και συναντήθηκε με το αριστερό των κατά μέτωπον ενεργούντων νέων, εναντίον των Πραμάντων, τμημάτων μας.
        Στις 21.10.43, τη νύχτα, αι δυνάμεις του ΕΔΕΣ στα Πράμαντα, ενισχύθηκαν σημαντικά, Παπαδόπουλος, Αγόρος, Λεβέντης, Ζορμπαλάς, Καρατζένης, Πίμπας, υπό την ηγεσία του “υπαρχηγού” Κομνηνού, ήτανε εκεί. Τη νύχτα όμως της 21ης, είχαμε πάρει επαφή και με τα τμήματα της ΥΙΙΙης ( Πίσπιρη – Καβαλάρη ). Ο Πίσπιρης είχε κατέβει στους Καλαρύτες και ο Καβαλάρης ερχόταν σε απόσταση 2 ώρες πιό πίσω. Τους στείλαμε διαταγές: Οι δυνάμεις Καβαλάρη να ρθούν όλες σε μας (350 άνδρες). Οι δυνάμεις της ΥΙΙΙης και μερικές των Μακεδονικών (σ.σ εννοεί Σλαβομακεδονικών),  ν’ αντικαταστήσουν τις δικές μας δυνάμεις, που κρατούσαν τα άνωθεν Καλαρυτών – Συράκου υψώματα, για να κατέβουν και αυτές σε μας. Ο Ταμπάκης με τον Καλιανέση πληροφορηθήκαμε ότι, απ’ το Χαλίκι, είχον κατευθυνθή προς Γαρδίκι. Τους στείλαμε διαταγή να έλθη ο Καλιανέσης με εκατό άνδρες στο “Σταυρό”, διάβαση από Μελισσουργούς εις Μουτσάραν για πλαγιοφυλακή, αντιμετώπιση κινδύνου από Νεραϊδιωτή και λειβάδια προς “Αυτί” των τμημάτων μας, που θα δρούσαν διά “Αυτί” προς Θεοδώριανα, και οι υπόλοιποι, να μείνουν στο Γαρδίκι, προς επιτήρηση των από Χαλίκι προς Τζούρτζια και από ‘κεί προς Καμνάϊ – Βετρνίκο – Περτούλι οδεύσεων. Στις 22.10.43, στις πρώτες πρωϊνές ώρες, μας κάνανε μιά αντεπίθεση (ο ΕΔΕΣ), σ’ένα ύψωμα, που το σούρουπο της προτεραίας είχαμε καταλάβει μ’ επίθεση σώμα πρός σώμα σχεδόν, και με χρήση χειροβομβίδων. Τους τσακίσαμε και καταλάβαμε ένα αυχενίσκο απ’ τον οποίο μπορούσαμε ευκολώτερα να καταλάβουμε το αμέσως επόμενο και τελευταίο σημείο αντιστάσεώς τους.
         Περιμένουμε τώρα με βελτιωμένες θέσεις να μας έρθουν ενισχύσεις ( Καβαλάρης και υπόλοιπα δικά μας τμήματα ), για να τους ρίξουμε προς Μελισσουργούς – “Αυτί” – Θεοδώριανα και μικρές δυνάμεις τους να κρατήσουμε για εφεδρεία των κατά μέτωπον ενεργουσών επίθεση δυνάμεών μας. Οι Γερμανοί, όπως φαινόταν απ’ τους πυροβολισμούς και τις κανονιές, ζυγώνανε. Τα δικά μας τμήματα αργούσαν. Ετοιμαζόμαστε να εκβιάσουμε την κατάσταση μ’επίθεση προς Πράμαντα, έστω και με τις υπάρχουσες μόνον δυνάμεις. Πληροφορία της στιγμής μας έλεγε, ότι περί τους 100 ΕΔΕΣίτες απ’τους Μελισσουργούς θα εκινούντο εναντίον μας. Τη μοναδική εφεδρική δύναμη που κρατούσαμε κοντά μας – μιά ομάδα του εφίπου ουλαμού, μιά ομάδα πεζών και ένα στοιχείον όλμου 0,081 – τη στείλαμε αμέσως προς Μελισσουργούς.
          Απ’ τη νύχτα μας ζήτησε ο Κομνηνός στο τηλέφωνο και του αρνηθήκαμε, με τη δικαιολογία ότι εγώ θα γύριζα το πρωϊ. Νομίσαμε ότι μπορούσε τώρα να τον καλέση ο Κόζακας και για να μάθουμε τί ήθελε, και για να κερδίσουμε καμιά ώρα. Τον πήρε πράγματι ο Θωμάς. Οι προτάσεις του: Με τον Τζουμερκιώτη και άλλους του 3/40 κλείσαμε συμφωνία. Τούς αφήσαμε ελεύθερους και τους επανεξοπλίζουμε για να δράσουμε από κοινού εναντίον των Γερμανών. Δεχτείτε και σείς να κάνουμε ανακωχή και να χτυπήσουμε μαζί τούς Γερμανούς. Απάντηση Κόζακα κατ’εντολή μου: Πρώτος όρος για κάθε περαιτέρω συζήτηση: Να μας εγκαταλείψετε τα Πράμαντα, αλλιώς σε μιά ώρα θα εξαπολύσουμε γενική επίθεση. Απάντηση Κομνηνού: Να ρωτήσω τον Ζέρβα. Απάντηση Ζέρβα: Δεν δεχόμαστε καμιά συζήτηση.
           Μας ήρθε στο μεταξύ ο Πίσπιρης και ο Καβαλάρης. Μας είπαν: “ο Κατσαντώνης έρχεται πίσω και πάει για το Ματσούκι”. Οι Γερμανοί χτυπούνε τώρα τα υψώματα Καλαρυτών – Συράκου. Καταπτοημένοι όλοι.
           Οι αρχηγοί είχαν χάσει την εμπιστοσύνη στους άνδρες. Οι τελευταίοι, στους αρχηγούς. Διατάσσουμε: Ο Κατσαντώνης απ’το Ματσούκι δια της ορεινής διαβάσεως να κατευθυνθή προς “Σταυρόν”. Για να έχουν εξασφαλισμένη την διάβασην για την επιστροφή. Απ’ τα τμήματα που αντικατέστησαν τα δικά μας, άμυνα μέχρις ενός και σύμτυξις από της 18ης ώρας, κανονικώς και μαχόμενα. Επίθεση προς Πράμαντα μ’ όλο το βάρος των δυνάμεών μαςκαι των πυρών ( δύο όλμοι στο κέντρο και δύο πυροβόλα. Δύο όλμοι στο δεξιό). Διώξιμο Επιμελητείας, Όρχου πυρομαχικών, ασθενών και τραυματιών και μιάς Διμοιρίας ως Διμοιρίας ασφαλείας αυτών, δια της μόνης διαβάσεως διαφυγής: Ρεύμα Μελισσουργιώτικου. Η επίθεση αρχίζει και εξελίσσεται ευνοϊκά. Τα παιδιά της Σχολής στην πλειοψηφία τους, ο Αρέθας και ο Παπαγεωργίου μάχονται σκυλίσια.
            Η κατάσταση όμως αλλάσει. Οι οπισθοφύλακές μας ανατρέπονται επί των υψωμάτων Άγιοι Απόστολοι – Πρίζα και αρχίζουν άτακτη σύμπτυξη στις 14 η ώρα. Σύνδεσμος μας μεταδίδει την πληροφορία αυτή και ότι οι Γερμανοί σε μιά ώρα θά’ναι στους Καλαρύτες – Συράκο, κινούμενοι δια δύο φαλάγγων.
            Όδευση Χαλικιού – Καλαρυτών και Αγίων Αποστόλων – Πρίζας – Συράκο. Άλλη πληροφορία μας τονίζει ότι οι ΕΔΕΣικοί ενισχύθηκαν στους Μελισσουργούς, αποφασισμένοι να μας χτυπήσουν διερχομένους.
            Η κατάσταση κρίσιμη. Γενική σαστισμάρα. Άλλοι προτείνουν συνθηκολόγησει με τους ΕΔΕΣίτες και άλλοι τον κακό τους τον καιρό. Φοβούμαι, μήπως τα άτακτα οπισθοχωρούντα τμήματα των υψωμάτων, προλάβουν να κατέβουν και σπείρουν τον πανικό στους πάντας.
            Τα γυναικόπαιδα, του ΕΔΕΣ, που κυνηγημένα απ’τους Γερμανούς έχουν συγκεντρωθή στη διπλανή ρεματιά, ουρλιάζουν. Απόφαση: Ο Λοχαγός Βαμβέτσος θυσιάζεται: Μ’ ένα πυροβόλο, ένα οπλοπολυβόλο, να προσπαθήσουν ν’ αναχαιτίσουν τους κατερχόμενους πιά προς Συράκο – Καλαρύτες Γερμανούς.
            Διαρροή όλων των υπολοίπων δια του Μελισσουργιώτικου ρέμματος προς Μελισσουργούς. Μπροστά, για ν’ ανοίγη δρόμο, μαχόμενο στους Μελισσουργούς τμήμα του Καβαλάρη, δυνάμεως Λόχου ηλαττωμένου.
            Μένω με μιά ομάδα του εφίπου ουλαμού και στέλνω την τελευταία διαταγή στον Αρέθα. Με το σούρουπο ν’ αρχίση την σύμπτυξη και δια του ιδίου δρομολογίου, αποτελώντας την οπισθοφυλακή, να φθάση στους Μελισσουργούς. Τα υπόλοιπα τμήματατων υψωμάτων ν’ αρχίσουν αμέσως όλα συμπτησσόμενα, άλλα μαχόμενα βήμα προς βήμα και να μας ακολουθήσουν. Ο Βαμβέτσος θα προστάτευε και τη σύμπτυξη αυτών. Θα έμενε αργότερα απ’ αυτούς και, αν μεν καλυπτόμενος απ’ τα πυρά του πολυβόλου και οπλοπολυβόλου μπορούσε να φορτώση και να γλυστρήσει στο ρεύμα, έχει καλώς. Απλώς, θ’ανετίναζε το πυροβόλο και δια της ορεινής διαβάσεως Ματσουκίου – Μελισσουργών θά βγαινε κι’ αυτός στο “Σταυρό”.
             Τους έβαζε συνεχώς και τους έκανε σημαντικές φθορές. Συμπτύχθηκαν όλοι. Στο ρεύμα είχαμε ένα επεισόδιο. Μιά ομάδα ΕΔΕΣίτες με δύο πολυβόλα, ένα όλμο βαρύ και πολλά αυτόματα και τυφέκια, τάχθηκε κοντά στο ρέμα για να μας απαγορέψη τη δίοδο, όταν απ’ τα παρατήριό τους αντελήφθηκαν την κίνησή μας. Ώσπου να ταχθή όμως είχε διαρρεύσει όλη η Φάλαγγα, πλήν εμού με 10 μαυροσκούφηδες, ενός τμήματος του 1/50 που ερχόταν πολύ πίσω, σμπαραλιασμένο (είτανε απ’ τα τμηματά των υψωμάτων) και του Βαμβέτσου, που τον είχα αποφασίσει. Μας έβαλαν στο ρέμα οι ΕΔΕΣίτες. Τους αντιμετωπίσαμε με τους 10 άνδρες κάμποση ώρα και ύστερα με άλλους 10 περίπου του 1/50. Στο μεταξύ έφθασε ο Βαμβέτσος, που χάρις στην ψυχραιμία του είχε γλυστρήσει στο ρέμα. Τον έβαλα και έταξε το πυροβόλο του προς πυροβόληση μέσα στο ρέμα, τους έβαλε και μισοσκόρπισαν οι ΕΔΕΣίτες. Σε λίγο, έφτασε κι’ ένας όλμος του 1/50. Έταξα κι’ αυτόν για να φορτώσω το πυροβόλο. Τους έβαλε ο όλμος κι’ αποσκόρπισαν. Έπεσε στο μεταξύ και το σκοτάδι. Διαβήκαμε όλοι και φτάσαμε στους Μελισσουργούς.
           ΙΙ. Τη νύχτα της 22ας προς την 23ην, μείναμε στους Μελισσουργούς. Σκέψεις αν θα μπορούσαμε να περάσουμε το “Σταυρό”. Να συνθηκολογήσουμε και πάλι με τους Ζερβικούς κλπ. Απόφαση. Να περάσουμε μαχόμενοι, αν βρίσκαμε στο “Σταυρό”, Ζερβικούς ή Γερμανούς που μπορούσαν νάχουν βγή εκεί απ’ τα Κριθάρια. Δεν μπορούσαμε να βρούμε τη δύναμη κρούσεως που θάμπαινε μπροστά ν’ ανοίξει το δρόμο. Επί τέλους, βρήκαμε 100 άνδρες μαζί με τους δικούς μας εφίππους που τους διέταξα ν’ αφήσουν σ’ άλλους τ’ άλογα και να πολεμήσουν ως πεζοί, στην ενδεχόμενη μάχη. Περάσαμε όμως το πρωϊ της 23ης το “Σταυρό” ανενόχλητοι. Δεν υπήρχαν ούτε ΕΔΕΣίτες, ούτε Γερμανοί.
            Οι άνδρες κατατσακισμένοι, νηστικοί, απρόθυμοι. Μείναμε εκείνη τη νύχτα σε μιά ρεματιά κοντά στη Μουτσάρα. Στο χωριό δεν συμφέρει να μπούμε. Μιά πληροφορία έφερνε τους Γερμανούς ότι από Δραγοβίζη εκινούντο πρός Τζούρτζια. Μια βροχή τη νύχτα επεδείνωνε την κατάσταση. Ξημέρωσε η 24η. Μιά πληροφορία βραδυπορούντων ανδρών του 1/15 της ΥΙΙΙης έφερνε τους Γερμανούς απο πάνω μας, στο “Σταυρό”. Μερικοί άσκοποι πυροβολισμοί Ζερβικών του “Αυτιού” έδιναν αληθοφάνεια στην πληροφορία.
             Συγκεντρώσαμε τους άνδρες που επρόκειτο να μείνουν όλη την ημέρα εκεί για να στεγνώσουν στον ήλιο και να φάνε κάτι σφάγια που είχα παραγγείλει μόνος μου τη νύχτα σε κάτι κοπάδια. Τους εξήγησα ότι είναι ανάγκη να υπομείνουν και να ξανακινηθούμε μαχόμενοι. Τάξαμε τον Καβαλάρη στο δεξιό μας: να προστατεύση από Νεραϊδιώτικα λειβάδια και “Αυτί”. Άλλο τμήμα τάξαμε (του 1/85), πίσω για ν’ αντιμετωπίση μέσα απ’τις πέτρες του ρεύματος τους απ’ το “Σταυρό” τυχόν ερχομένους Γερμανούς.
              Τα μεταγωγικά κλπ. να προχωρήσουν κάτωθεν Μουτσάρας και Γαρδικίου δια του ρεύματος πέραν αυτού και επί του δρόμου προς Καμνάϊ. Η υπόλοιπος φάλαγξ δια της κανονικής οδεύσεως προς Μουτσάραν – Γαρδίκι και ναβγή στην ίδια τοποθεσία. Ο Παπαγεωργίου, που με το μεγαλύτερο μέρος της Σχολής είχε ταχθή απ’ τη νύχτα πρό της Μουτσάρας απετέλεσε την εμπροσθοφυλακή του όλου όγκου. Ξεκινήσαμε με χίλια ζόρια. Η ατελείωτη φάλαγγα των μεταγωγικών (περί τα 400) και των ανδρών (1.200 περίπου) πήγαινε σα φίδι χτυπημένο στο κεφάλι που αναδιπλώνεται και διπλασιάζει το δρόμο άσκοπα. Πάνω σ’αυτά μας πλάκωσαν τα αεροπλάνα θάχανα όλη τη  φάλαγγα σίγουρα.
                Η φάλαγγα σκόρπισε σ’ όλες τις κατευθύνσεις. Συνοχή και πειθαρχία μηδέν σχεδόν. Νουθέτησα, φώναξα, έβρισα, απείλησα με το πιστόλι στα χέρια.Το μεγαλύτερο μέρος, του όγκου εκινείτο τώρα τροχάδην και αλογάριαστα μπροστά. Αν επέμενα να βρίσκουμαι ανάμεσα στους άνδρες και να φεύγαν τ’ αεροπλάνα θάχανα όλη την φάλαγγα σίγουρα. Ρίχτηκα και γώ μπροστά με τους μισούς μαυρο-σκούφηδες, γιατί τους άλλους μισούς τους έβαλα σ’ επίκαιρα σημεία για ν’ απαγορεύσουν το σκόρπισμα των ανδρών και με νουθεσίες ή και αγρίεμα να τους βάζουν στο δρόμο σύντομα ή να τους υποχρεώνουν να σταθούν και να προστατευθούν απ’ τ’ αεροπλάνα. Τούτα τα παιδιά – όλα του εφίππου ουλαμού – στάθηκαν στο ύψος τους. Στις συμβουλές και παρατηρήσεις στους άλλους σα σοφοί. Στη στοργικότητα σα μανάδες. Σκληροί μέχρις απανθρωπισμού όταν τους διέταξα. Αποφασιστικοί και θαρραλέοι μέχρις αυτοθυσίας σ’ όλες τις δουλειές. Όταν περνούσα ακριβώς κάτω απ’ τη Μουτσάρα σ’ απόσταση 100 μέτρων, αυτή βομβαρδιζότανε. Σκοτώθηκε εκεί ένας άνδρας μας πούχε πάει απ’ τη νύχτα για ψωμί κι’ ένας άλλος τραυματίστηκε και πέθανε την άλλη μέρα. Και οι δύο της Σχολής. Τον ένα τον θάψαμε μέσα στην πλατεία της Μουτσάρας. Τον άλλο, κάτω από ένα δέντρο, ακριβώς πάνω στο δρόμο Καμνάϊ – Γαρδικιού. Βγήκα στη θέση πούθελα. Βρήκα ένα τμήμα του Λοχαγού Καφετζόπουλου εκεί, που το είχε τάξει ο σ. Βασ. Σαμαρινιώτης · τόβαλα δεξιά κι’ αριστερά. Πολύ μπροστά στο δρόμο προς το Καμνάϊ έστειλα 5 μαυροσκούφηδες έστω και δια της βίας να γυρίσουν πίσω μερικούς άνδρες, που τρέχοντας είχανε διαρρεύσει προς τα εκεί. Στη μέση στο δρόμο, με το καλό και με απειλές τους σταματούσα όλους και τους χώριζα κατά Συντάγματα και ανεξάρτητα συγκροτήματα. Το μεγαλύτερο μέρος, του όγκου εκινείτο τώρα τροχάδην και αλογάριαστα μπροστά. Αν επέμενα να βρίσκουμαι ανάμεσα στους άνδρες και να φεύγαν τ’ αεροπλάνα θάχανα όλη την φάλαγγα σίγουρα. Ρίχτηκα και γώ μπροστά με τους μισούς μαυρο-σκούφηδες, γιατί τους άλλους μισούς τους έβαλα σ’ επίκαιρα σημεία για ν’ απαγορεύσουν το σκόρπισμα των ανδρών και με νουθεσίες ή και αγρίεμα να τους βάζουν στο δρόμο σύντομα ή να τους υποχρεώνουν να σταθούν και να προστατευθούν απ’ τ’ αεροπλάνα. Τούτα τα παιδιά – όλα του εφίππου ουλαμού – στάθηκαν στο ύψος τους. Στις συμβουλές και παρατηρήσεις στους άλλους σα σοφοί. Στη στοργικότητα σα μανάδες. Σκληροί μέχρις απανθρωπισμού όταν τους διέταξα. Αποφασιστικοί και θαρραλέοι μέχρις αυτοθυσίας σ’ όλες τις δουλειές. Όταν περνούσα ακριβώς κάτω απ’ τη Μουτσάρα σ’ απόσταση 100 μέτρων, αυτή βομβαρδιζότανε. Σκοτώθηκε εκεί ένας άνδρας μας πούχε πάει απ’ τη νύχτα για ψωμί κι’ ένας άλλος τραυματίστηκε και πέθανε την άλλη μέρα. Και οι δύο της Σχολής. Τον ένα τον θάψαμε μέσα στην πλατεία της Μουτσάρας. Τον άλλο, κάτω από ένα δέντρο, ακριβώς πάνω στο δρόμο Καμνάϊ – Γαρδικιού. Βγήκα στη θέση πούθελα. Βρήκα ένα τμήμα του Λοχαγού Καφετζόπουλου εκεί, που το είχε τάξει ο σ. Βασ. Σαμαρινιώτης · τόβαλα δεξιά κι’ αριστερά. Πολύ μπροστά στο δρόμο προς το Καμνάϊ έστειλα 5 μαυροσκούφηδες έστω και δια της βίας να γυρίσουν πίσω μερικούς άνδρες, που τρέχοντας είχανε διαρρεύσει προς τα εκεί. Στη μέση στο δρόμο, με το καλό και με απειλές τους σταματούσα όλους και τους χώριζα κατά Συντάγματα και ανεξάρτητα συγκροτήματα.
                    Απ’ εκεί είχανε περάσει ο Βασίλης με τμήματα της ΥΠΙης Μεραρχίας (85 Σ.Π. – Ταμπάκης – Καλιανέσης) και του 1/6 Βερμίου, και φύγανε προς τη Μεσοχώρα. Προς τα εκεί κατευθύνθηκε και ο Κατσαντώνης – Κολοκοτρώνης με σκόρπιους άνδρες του 85 και του 15 Σ.Π. Έστειλα αμέσως σύνδεσμο στο Βασίλη. Εκεί συγκεντρώθηκαν όλα τα τμήματα. Η Σχολή και οι άλλοι που είχα εγώ, πλην των δύο πυροβόλων που τα είχαμε κρύψει, γιατί δεν τα σηκώνανε τα μουλάρια απ’ την κούραση και την πείνα.. (Περί τους 422) το τμήμα Καβαλάρη, (περί τους 200) του 1/50, (περί του 200) της ΥΙΙΙης Μεραρχίας – 3/40, 1 και 2/15, 1 και 2/85, 1/16 κλπ. (περί τους 200). Το 1/15 ολόκληρο (200 περίπου άνδρες) πήρε την απόφαση μόνο του να μην έρθη μαζί μας —κατά την κρίση μας για ν’ αποφυγή την κούραση και τις κακουχίες της συνεχίσεως του αγώνος εναντίον του ΕΔΕΣ και Γερμανών— αλλά να φύγη μόνο του για … την έδρα του. Την απόφαση του την πραγματοποίησε και το χάσαμε στ’ άξαφνα, ‘ ενώ το είχαμε αφήσει σαν οπισθοφυλακή. Εναντίον των Διοικητών του και ορισμένων ανδρών του επιφυλασσόμεθα να ασκήσουμε αυστηρό έλεγχο και επιβάλουμε βαρύτατες κυρώσεις με πρώτη ευκαιρία.
               III. Την ίδια βραδυά συναντηθήκαμε με τον Βασίλη. Μείναμε σύμφωνοι: Εκτός των τμημάτων 1/85, 1/16 και 2/27 δυνάμεως 50 συν 80 συν 150 = 280 ανδρών, πούχε τραβήξει στη Μεσοχώρα την προηγούμενη, την ίδια μέρα, νάπαιρνε και το 1/50 ολόκληρο. Νάμενε κι’ αυτός στη Μεσοχώρα. Να ανασυγκροτούσε τα τμήματα εκεί και να διέτασε :α) τα Μακεδόνικα (2)27 και 1/50 να προωθηθούν προς το Βαλκάνο και να καταβάλουν προσπάθεια εκκαθαρίσεως Κοθωνίων, Μυροφύλλου και διαβαίνοντας τον Αχελώο, να δημιουργήσουν προγεφύρωμα επί των υψωμάτων ,Μεσούντος – Τετρακώμου.β) το τμήμα Λευτέρη – Τζαβέλλα να προωθηθή προς Νεράιδα και να καταλά-βη τον αυχένα Προφήτη Ηλιου, διαβάσεως Νεράιδας – Θεοδωριάνων. γ) το 1/16 να παραμείνη στο Παλιοχώρι και Μοναστήρι για ν’ αποτελή τον σύνδεσμο των δικών μου και δικών του τμημάτων .δ) μετά 3 ή 4 ημέρες να διώξη πάλι για μένα τα μαζώματα της ΥΙΙΙης για να τα στείλω για τις περιοχές τους.ε) να επιμείνη στην 1η Μεραρχία και στο Γ.Σ. για αποστολή τροφίμων, ιματισμού, πυρομαχικών κλπ.στ) να γνωρίση σε μάς την κατάσταση.Στο μεταξύ, θ’ αναδιοργάνωνα κι’ εγώ τα δικά μου τμήματα, θάστελνα τα της ΥΙΙΙης για τις περιοχές τους και θα τραβούσα κι’ εγώ για τη Μεσοχώρα, κατεβάζοντας στο ρέμα σταυροδρόμι Γαρδίκι – Μεσοχώρα – Γαρδίκι – Καμνάϊ και Γαρδίκι – Τζούρτζα το 1/16 για φύλαξη – επιτήρηση. Δημιουργήσαμε ένα Κέντρο ανεφοδιασμού στο Καμνάϊ, ένα στο Παλιοχώρι, ένα στο Κάκαρι. Ανασυγκροτήσαμε κι’ αναζωογονήσαμε τα τμήματα. Ξεσκαρτάραμε και διώξαμε τους εφεδρικούς κι’ άλλους δειλούς ή κουρασμένους κι’ ασθενείς. Στις 26-10-43 έφυγε το πρώτο τμήμα 30-40 ανδρών της ΥΙΠης για την περιοχή Μετσόβου. Επίσης ο Ανθ/γός Βασιλάς για τους Καλαρύτες. Στις 27-10-43 ο Κατσαντώνης – Αναγνωστόπουλος – Ταμπάκης και Καλιανέσης, με δύναμη 200 περίπου ανδρών, για τα Ζαγόρια. Την ίδια μέρα φτάσαμε – εγώ με τα υπόλοιπα τμήματα – στη Μεσοχώρα. Στις 28/10 έφυγε ο ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ κι ο Ορέστης με 40-50 άνδρες για φύλαξη «Κριθάρια», «Σταυρού». Αναγνώριση: Καλαρυτών, Συράκου, Μελισσουργών. Σύνδεση με Μπανκάν και Κολοβόν, 3/40 και έναρξη αναδιοργανώσεως 3/40 και Μεραρχίας. Εντολή προς τον Κατσαντώνη: Ανασυγκρότηση τμημάτων. Συνέχιση εκκαθαρίσεως ΕΔΕΣ και αφοπλισμού χωριών. Επιτήρηση Γερμανών και επιχείρηση ει δυνατόν ελαστικώτατα.
               Σύνδεση με 240 Σ.Π. και 20 ή 30 του 15 Σ.Π. θα αποτελούσε αυτό προσωρινό Κλιμάκιο της ΥΙΠης και θα ανεφέρετο στο δικό μου Κλιμάκιο (αρχικώς Άρη, ύστερα Άρη – Σαμαρνιώτη) και στο Γ.Σ. Θα φρόντιζε να συνδεθή με το στρατηγό Νάσση Π. αν δεν είχε πέσει στα χέρια των ΕΔΕΣιτών2 και θα κάνανε το Κλιμάκιο της ΥΙΠης με νέα κοινή έδρα.Τον Ταγματάρχη Πίσπιρη τον κράτησα μαζί μου για δύο λόγους: Γιατί δεν είναι επιθυμητός σε κανένα από κείνους που πήγανε με τον Κατσαντώνη – κι’ άλλους ακόμα – και γιατί τον ήθελα να τον ρίξω απ’ την άλλη μεριά (Άρτης) για την ανασυγκρότηση του 3/40, μια που ακόμα δεν ήξερα τι απέγινε ο Τζουμερκιώτης κλπ. Φτάσαμε στη Μεσοχώρα το βράδυ της 27ης, πλην του Βαμβέτσου, που πήγε να ξαναπάρη τα πυροβόλα και νάρθη πίσω μου. Δυστυχώς πιάσανε οι βροχές. Τα ποτάμια αδιάβατα. Κατηφόρισε προς το Καμνάϊ. Η 1η Μεραρχία μου ζητούσε ενισχύσεις. Διέταξα το 1/16 να κινηθή προς αυτή όπως και τον Βαμβέτσο με τον Ουλαμό Πυροβολικού.
               IV. Στις 27 και 28-10-43 τα μιλήσαμε με τον Βασίλη (1). Αποφασίσαμε : α) Διοίκηση όλου με τις νέες δυνάμεις του συγκροτήματος Καβαλάρης καπετάνιος, ταγματάρχης Αρέθας, στρατιωτικός αρχηγός, Κόζακας του ΕΑΜ. β) στο αριστερό: Βαλκάνο – Κοθώνι – Μυρόφυλλο – Προγεφύρωμα Μεσούντος Τετρακώμου, να γινότανε άμεσα και πάση θυσία με τα Μακεδόνικα τμήματα (2) 27 και 1/50 ο Κόζακας. γ) Δεξιό: Αρέθας με δυνάμεις Λευτέρη Τζαβέλα και Σχολής (Αρματωλικό – Παχτούρι – «Αυτί» Παχτουριού – Νεράιδα).
                  Ο Αρέθας έμεινε προσωρινώς μαζί μου. Επί κεφαλής των δυνάμεων του δεξιού ετέθη ο Υπ/γός Παπαγεωργίου της Σχολής, που ήτανε διοικητής του Λόχου μηχανημάτων. Μαζί του είναι, εκτός του Λευτέρη – Τζαβέλλα και του Τζουμερκιώτη, που του είχαμε αναθέσει την Διοίκηση του πεζικού της Σχολής (Ο Τζουμερκιώτης είχε δραπετεύσει ύστερα από το … «συμφωνητικό» του με τον Ζέρβα).
              Του αναθέσαμε το Λόχο ύστερα από μια δριμεία αλλά συντροφική κριτική γιατί πιστεύαμε ότι περισσότερο υπεύθυνοι για το πολιτικό λάθος ήτανε άλλοι – Ο Ορφέας τους ξέρει και πήρε μέτρα και όχι αυτός. Έπειτα δεν μπορούσε κανένας να του αμφισβητήση ατομική παλικαριά, δράση υπέροχη στην περιοχή του, κύρος κι’ εκτίμηση στον κόσμο και τους αντάρτες σημαντικότατο. Πέσαμε έξω όμως. Αργότερα αναγκαστήκαμε να τον τιμωρήσουμε σκληρά. Θα επανέλθουμε πιο κάτω γι’ αυτόν,
δ) κέντρον (Παραποτάμιος δρόμος Μεσοχώρας – Νεράιδας και γεφύρια), ο Καβαλάρης με το τμήμα του. Αποστολή των τμημάτων αυτών. Οπωσδήποτε εκκαθάριση χωριών περιοχής από Μεσοχώρας μέχρι Νεράιδας (ήτανε σοβαρότατη αυτή η δουλειά και είχα ξαναγράψει στο Γ.Σ. να ενισχύσει τον Λευτέρη, χωρίς να γίνει τίποτε, άγνωστο ακόμη σε μένα γιατί) και η κατάληψη πάση θυσία του αυχένος Προφήτη Ηλιού, διαβάσεως Νεράιδας – Θεοδωριάνων. Δια της καταλήψεως αυτής και τους Ζερβικούς θάχαμε στο χέρι και εναντίον των Γερμανών θα αντιτασσόμεθα καλύτερα και θα τους επιφέραμε μεγάλες απώλειες, αν δεν κατορθώναμε να τους σταματήσωμε, γιατί θα δρούσαμε και κατά μέτωπο, αλλά κι’ απ’ τα πλευρά και νώτα απ’ τα προγεφυρώματα Μεσούντος – Τετρακώμου που είχαμε διατάξει και πιστεύαμε ότι μέχρι της 30ης θα επραγματοποιείτο. Στις 29-10-43 το βράδυ κινήθηκε το τμήμα Λευτέρη – Τζαβέλλα προς τα υψώματα Παχτουριού -Νεράιδας και τα κατάλαβαν στις 30 το μεσημέρι και τις 30 το βράδυ πήγε η Σχολή (Παπαγεωργίου – Τζουμερκιώτης) και το τμήμα του Καβαλάρη. Στις 31 το πρωί επεχείρησαν κατά της Νεράιδας. Μα τα γεγονότα εξελίχθησαν ραγδαία. Οι Ζερβικοί έφυγαν προτροπάδην απ’ το Βουργαρέλι.               Και μάλιστα δεν ειδοποίησαν το χωριό ότι τους κυνηγούσαν οι Γερμανοί, αλλά τους έλεγαν ότι έρχονται οι ΕΑΜίτες. Αυτό είχε συνέπεια να χαθούν όλα τα υπάρχοντα των χωρικών γιατί δεν έφυγαν. Μα οι Ζερβικοί δεν ενδιαφέρονταν γι’ αυτό. Κρατούσαν μυστικότητα για να μην πάρουμε μυρουδιά ημείς το πλησίασμα των Γερμανών, πίστεψαν απλοϊκά ότι θα μας αιφνιδίαζαν και θα μας τσάκιζαν οι Γερμανοί.
              Στις 31-10-43 το προγεφύρωμα Μεσούντος – Τετρακώμου δεν είχε γίνει, έτσι πέρασε απ’ εκεί μια φάλαγγα Γερμανών. Κατέβηκαν χαμηλά στο ρέμα του Αχελώου (Δ. Όχθη) και βγήκανε στη Λαφίνα. Σύγχρονα φτάσαν στα Θεοδώριανα και κυνηγώντας τους Ζερβικούς βγήκαν στον Προφήτη Ηλία. Ένα τμήμα Ζερβικών προς το οποίον είχαν εμπλακεί οι δικοί μας εν τη προσπάθεια των προς την Νεράϊδα και Προφήτη Ηλία, συνεπτύχθη.
              Ο Ζέρβας ο ίδιος ήτανε στη Νεράιδα κι’ όλοι μαζί, μεταγωγικά, στρατός κλπ. περί τους 300, δια της ράχης Νεράιδας ριχτήκανε στο δρόμο Θεοδωριάνων – Μελισσουργών δια «Αυτί» αλλά βορείως «Αυτί» προς Μελισσουργούς.
              Οι δικοί μας ξαφνιάστηκαν και τάχασαν. Ο Λευτέρης επέμεινε μα ο Τζουμερκιώτης και Παπαγεωργίου δεν άκουσαν. Μία δύναμις πεντήκοντα (50) καλών ανδρών αν ριχνόταν μπροστά και τους έριχνε κάμποσες τουφεκιές θα τους σκόρπιζε όλους και θα πιάνανε όποιον ήθελαν. Ο Ζέρβας ο ίδιος όταν βγήκε στη Νεράιδα είπε: Τώρα σίγουρα πάμε για αιχμάλωτοι των ΕΑΜιτών. Το μεσημέρι της 31ης γινόταν αυτά. Τα πληροφορηθήκαμε στη Νεράιδα.
               Οι ατέλειωτες συζητήσεις αφ’ ενός με τον Βασίλη – Πίσπιρη κι’ η ανάγκη να είναι σ’ αυτές ο Αρέθας, για να ξέρη τη γενική κατάστασταση, μας καθυστέρησε. Ούτε εγώ ούτε ο Αρέθας βρισκόμαστε όπως ως τότε στις πρώτες γραμμές κι’ έτσι έγινε ότι έγινε.
               Η I Μεραρχία μας ζητούσε τότε ακριβώς ενισχύσεις γιατί πιεζότανε όλο και ισχυρότερα απ’ τους απ’ την Καλαμπάκα κινηθέντας Γερμανούς. Αποφασίσαμε: Να αμυνθούν και να κτυπήσουν απ’ τα πλευρά τις δύο φάλαγγες των Γερμανών μέσα στο στενό Νεράιδας -Μεσοχώρας και να συμπτυχθούν τη νύχτα (έναρξη από ώρα 18.30) ως εξής: τα μεν δεξιά ευρισκόμενα (Λευτέρης – Τζαβέλλας και Σχολή, Τζουμερκιώτης – Παπαγεωργίου), προς Μουτσάραν – Καμνάϊ -Βετερνίκο. Συνάντηση με τμήματα 1ης Μεραρχίας. Δράση υπό τας διαταγάς της. Σύμπτυξη μαζί της μέχρι Στουρναρέϊκα. Απ’ εκεί νάρθουν να μας συναντήσουν (δια Παληοκαρυάς) στη γραμμή Βαλκάνο – Καλή Κώμη κλπ. Τα δε του Κέντρου, όπως υποθέσαμε, (Καβαλάρης), προς Μεσοχώραν με ώραν ενάρξεως συμπτύξεως την ιδίαν.
                Κατά τις 14.30′ ανέβηκα με τον Αρέθα στα δυτικά της Μεσοχώρας υψώματα. Παρατηρήσαμε ότι εκεί μέσα μπορούσαμε, χωρίς πολλές θυσίες, να τους κρατήσουμε και μια και δυό μέρες και να τους επιφέρουμε μεγάλες απώλειες και σε υλικά και σε άνδρες. Αλλάξαμε την προηγούμενη διαταγή κατά τι. Διατάσσουμε να πιαστούν γερά τ’ αριστερά και δεξιά του Αχελώου (Ν.Β.) υψώματα μεταξύ γέφυρας «Τριστάτου» και Μεσοχώρας (αριστερά Καβαλάρη και Λευτέρη – Τζαβέλλα, δεξιά Σχολή Τζουμερκιώτης – Παπαγεωργίου) και να τους χτυπήσουμε τη νύχτα και την άλλη μέρα, ανάλογα με το πότε θα κινούτανε αυτοί. Καλύτερην απ’ αυτήν ενίσχυση προς την 1ην Μεραρχίαν δεν μπορούσε, κατά την γνώμη μας, να γίνει. Δώσαμε τη διαταγή σ’ έναν έφιππο σύνδεσμο να την επιδώσει καλπάζοντας. Βρήκε στο δρόμο τον Καβαλάρη νάρχεται με το τμήμα του. Τι είχε συμβή; Τα τμήματα από δική τους «πρωτοβουλία» είχανε αρχίσει τη σύμπτυξη στις 15 μ.μ. Το κέντρο το είχανε ακάλυπτο και τη γέφυρα του «Τριστάτου» την πήρανε οι Γερμανοί απ’ τις 16.30.
               Κατά συνέπεια, τα δεξιά τμήματα δεν μπορούσαμε να τα ειδοποιήσουμε. Τάξαμε μόνο τα τμήματα Καβαλάρη στο γεφύρι Μεσοχώρα με την εντολή να τους κρατήσει, πράγμα ευκολώτατο, έστω και μισή μέρα για να αργοπορήσει αυτή η φάλαγγα, να κατέβει προς Περτούλι και να χτυπήσει εκ νώτων τα τμήματα της 1ης Μεραρχίας, αλλά και για να δώσει καιρό σε μας να μην αφήσουμε ούτε μια οκά πράγμα, και στους χωρικούς να κρύψουν τα περισσότερα απ’ τα υπάρχοντα τους. Κατά τις 23.30′, τη νύχτα της 31/10 προς την 1/11, ήρθαμε για τελευταία φορά σ’ επαφή τηλεφωνικώς με το Παχτούρι. Είχανε αφήσει εκεί έναν αντάρτη. Τον ρωτήσαμε αν ήτανε εκεί ο Λευτέρης -Τζαβέλας – Παπαγεωργίου – Τζουμερκιώτης. Μας πληροφόρησε πως ήτανε δύο ώρες μακρυά προ μιας ώρας. Τον διατάξαμε να τους βρει οπωσδήποτε και να τους μεταβιβάσει εντολή μας να γυρίσουν πίσω και να προσβάλλουν απ’ τα νώτα και τα πλευρά (από δεξιά υψώματα) τους Γερμανούς, όταν θα ενεπλέκοντο σε μάχη με τα τμήματα του Καβαλάρη. Δεν έγινε τίποτε. Ούτε και μέχρι της στιγμής κατορθώσαμε να μάθουμε αν έφτασε σ’ αυτούς η εντολή μας αυτή. Ίσως κάποτε το μάθουμε όταν σμίξουμε όλοι μαζί.
               Τη νύχτα διώξαμε τον Βασίλη, τους Άγγλους, τους γιατρούς κλπ. του Ζέρβα – και εκατοντάδες πολιτών Ζερβικών – ΕΑΜιτών και άλλους, όπως και κάμποσους Ιταλούς. Διώξαμε τα υλικά κλπ. Εγώ κι ο Αρέθας κάναμε παρατηρητήριο στα άνωθεν της Μεσοχώρας και αριστερά (Νοτίως) της θέσεως της ενέδρας μας εναντίον των Γερμανών, 500 μέτρα πιο μακρυά.
               Στις 6.45′ άρχισε η μάχη. Κράτησε ως τις 10.30′ της 1-11-43. Μπορούσε να κρατήσει και περισσότερο αν δεν γινότανε σωρεία λαθών. Οι Γερμανοί είχανε σημαντικώτατες απώλειες.
              Όπως είχαμε κι εμείς 11 νεκρούς. Δεν θα τους είχαμε αν δεν γινόταν η σύμπτυξη ακανόνιστα.
              Ωστόσο, ο σκοπός μας πέτυχε. Την άλλη μέρα οι Γερμανοί κατέβηκαν προς το Περτούλι. Αν δεν είχανε αυτήν την καθυστέρηση θα κάνανε μεγάλες ζημιές στα τμήματα της 1ης Μεραρχίας γιατί δεν θα είχανε επιτύχει τη σύμπτυξη τους και θα κλεινόντανε ανάμεσα στις δύο φάλαγγες. Ένα τμήμα, το μεγαλύτερο του Καβαλάρη, συνεπτύχθη προς το Βαθύρεμα κλπ. Το άλλο – περί τους 40 – προς την κατεύθυνση που καθώριζεν η διαταγή Βαλκάνο.
              V. Την 1-11-43 το βράδυ συναντηθήκαμε ξανά με τον Βασίλη στο Βαλκάνο. Κάναμε μια σύσκεψη μαζί με όλα τα στρατιωτικά και πολιτικά στελέχη. Ο Βασίλης διεπίστωσε: α) Απεδείχθη απ’ τις ως τώρα, συγκρούσεις μας με τους Γερμανούς ότι δεν μπορούμε να βγάλουμε πέρα σε εκ παρατάξεως μάχες. β) Δεν μπορούμε νάχουμε τόσο μεγάλα τμήματα και βαρέως εξοπλισμένα, γ) Δεν μπορούμε νάχουμε Επιμελητείες κλπ., που μας κάνουν δυσκίνητους.Βάσει αυτών πρότεινε:α) Να εγκαταλείψουμε την ιδέα δημιουργίας προγεφυρώματος στην Μεσούντα – Τετράκωμο.β) Να τραβηχτούμε απ’ το Βαλκάνο, Κοθώνι, Μυρόφυλλο. γ) Να κρατήσουμε ελαστική άμυνα και προσωρινώς, στα μεταξύ Βαλκάνο – Καλής Κώμης (Ελληνικά) υψώματα, δ) Να φύγουν τα Μακεδόνικα τμήματα για την περιοχή των Μεραρχιών τους. ε) Να συναντηθούμε με το Ε.Σ.Η. και, αφού διώξουμε τους εφεδρικούς, τους αρρώστους και τους ανυπόδητους, ξεσκαρτάρουμε τους δειλούς και απρόθυμους, ν’ αφήσουμε μόνον μικρά τμήματα, χωρισμένα σε μικρές ανταρτοομάδες, για τη συνέχιση της εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ και την αντίσταση εναντίον των Γερμανών.Τις τέτοιες διαπιστώσεις και προτάσεις του, πλην των ανωτέρω, τις βάσιζε και στη γνώμη του (κατά το πιθανότερο – όπως έλεγε), του ότι οι Γερμανοί θα συνέχιζαν την κίνηση τους προς την κατεύθυνση μας. Του ότι η 1η Μεραρχία θ’ αντιμετώπιζε ανάγκες. Του ότι, άμεσα η ΧΙΙΙη είχε σειρά να δεχθή το κτύπημα των Γερμανών. Σ’ όλα τα πιο πάνω δεν είχε αντίρρηση κανένας, μα εγώ διεφώνησα ως προς την ακολουθητέα τακτική, για να κάνουμε ότι ακριβώς και αυτός ήθελε.Εγώ διεπίστωσα: α) ότι η εκκαθάριση του ΕΔΕΣ δεν μπορούσε να συνεχισθή με μικρά και ελαφρώς εξοπλισμένα τμήματα. Γιατί ο Ζέρβας σύντομα θ’ ανασυγκροτούτανε και θα ενισχυότανε σε παντοίον υλικόν από τους Άγγλους· β) ότι τους Γερμανούς θα έπρεπε να τους αντιμετωπίζουμε με τακτική ενεργητικής αμύνης, αμυνόμενοι ελαστικά, παρενοχλώντας τα πλευρά και τα νώτα, αλλά και περιμένοντας τους σε πολλές περιπτώσεις ενεδρευτικά με ισχυρά τμήματα για να τους επιβραδύνουμε, να τους προξενούμε φθορές και απώλειες, να τους ανατρέπουμε τα σχέδια.γ) ότι η δημιουργία μικτών ανταρτοομάδων προϋπόθετε ύπαρξη πολλών καλών – ικανότατων στελεχών για τη διοίκηση τους και την εκτέλεση των αποστολών τους, για να μην πέσουν στην πλήρη αδράνεια και ακόμα και τη διάλυση τους. Πρότεινα: α) Κράτημα οπωσδήποτε των υψωμάτων (αν και είχα την πεποίθηση ότι οι Γερμανοί δεν θα έρχονταν προς ημάς, γιατί δεν μπορούσαν ν’ αλλάξουν το σχέδιο τους, που, κατά την γνώμη μου, δεν μπορούσε να είναι άλλο απ’ αυτό που αποδείχτηκε πως ήτανε) μεταξύ Βαλκάνο – Ελληνικών, β) Κράτημα του Κοθωνίου – Μυροφύλλου μέχρι δημιουργίας του προγεφυρώματος Μεσούντος – Τετρακώμου. γ) Αμεση σύνδεση με τα τμήματα του Ε.Σ.Η. δ) Να μη διώξουμε κανένα τμήμα απ’ τα δικά μας, αλλ’ αντιθέτως να ζητήσωμε ξανά τον Καβαλάρη με το κύριο του τμήμα και τη Σχολή να ξαναγυρίσει. Επίσης να ζητήσουν από την 1η Μεραρχία, να μας διαθέσει τα τμήματα Φόντα και Φαρμάκη, που δρούσαν περί το Κνίσοβο – Τύμπανο, ε) Να μη διώξουμε παρά τους ξένους (Γάλλους – Ιταλούς – Πολωνούς κλπ.), τους αρρώστους – όχι όλους – τους εφεδρικούς – όχι όλους -και τους δειλούς. Να κρατήσουμε όλον τον ελαφρό και τον βαρύ οπλισμό του Ε.Σ.Η., εκτός εκείνου του ποσοστού του, που δεν θα μπορούσαμε να επανδρώσουμεζ) Να ζητήσουμε πάλιν τον Βαμβέτσο με τον Ουλαμό Πυρ/κού που είχε ή τον 2ο Ουλαμό της Ιταλικής Ορειβατικής Πυρ/χίας. Να διατάξουμε τις δυνάμεις μας και να επιχειρήσουμε ως εξής:α) Να κρατήσωμε διά φυλακίων (για μικρής έκτασης άμυνα, πληροφορίες και σύνδεση με την 1η Μεραρχία) την γραμμή Λιάσκοβο – Μπουκοβίτσα – Κατούζι – Παλυοκαρυά (εξέχουσα μας) Κατούνα προς Ανατολάς, β) Να φτιάσουμε πάση θυσία και συντομότατα το προγεφύρωμα Μεσούντος – Τετρακώμου και να το κρατήσουμε γερά. γ) Να κρατήσουμε γερά το γεφύρι Κοράκου. δ) Να καλέσουμε την 1η Μεραρχία να πιάσει τη γραμμή Μπουκοβίτσας – Κνισόβου – Τύμπανο κλπ. ε) Να ξανάρχιζε η εκκαθάριση ΕΔΕΣ ραγδαία από Καλή Κώμη – Βαλκάνο – Μοσχόφυτο -Σακέϊκα – Μεσοχώρα – Παχτούρι – Νεράιδα, προς Βουλγαρέλι κλπ.
            Τελείωσε η συζήτηση κι έμεινα με την εντύπωση ότι μάλλον πείσθηκε κι ο Βασίλης. Το πρωί 2-11 μου είπε ότι θα προηγούτανε αυτός για να συναντηθεί με τον σ. Παπασταματιάδη του Ε.Σ.Η. του είπα να πάει και να τον κατατοπίσει όπως τα είπαμε. Έφυγε. Εγκατέστησα εγώ τη γραμμή μεταξύ Βαλκάνο – Ελληνικών από λόχον περίπου του 2/27. Έστειλα οδηγίες στον Κόζακα για το προγεφύρωμα Τετρακώμου κι’ έφυγα στην Καλή Κώμη. Εκεί ολοκλήρωσα τις σκέψεις μου και το σχέδιο μου με τον Αρέθα. Έγραψα αναλυτικώτερα όλα τα πιο πάνω στον Βασίλη, καθορίζοντας θέσεις, πορείας, αμέσους αντικειμενικούς σκοπούς κλπ. Τη νύχτα πήρα ένα γράμμα του Βασίλη και μερικές οδηγίες του Ε.Σ.Η. Οι διαταγές στεκότανε πάνω στις βάσεις των εσφαλμένων θέσεων του Βασίλη (από την μέχρι σήμερα πορεία των γεγονότων αποδεικνύεται αυτό περίτρανα). Έγινα έξω φρενών, όχι κυρίως γιατί τα πράγματα κανονίζονταν όχι βάσει των ιδικών μου απόψεων (αν κι’ αυτό είχε σημασία όπως απεδείχθη), αλλά γιατί α) χάραξε γραμμή αντίθετη από κείνη που έβαλα εγώ στη σύσκεψη του Βαλκάνο και που νόμισα ότι την παραδέχθη κι’ αυτός, χωρίς να μου πει ότι πάει πρώτος προς συνάντηση του Ε.Σ.Η., για να κάνει αυτό και να με φέρη προ τετελεσμένου γεγονότος. Αν μου τόλεγε, θα πήγαινα κι’ εγώ για ν’ ακουγότανε κι’ οι δικές μου απόψεις, έστω και για την ιστορία· β) στο γράμμα του, μούγραφε πως την ευθύνη για την τέτοια γραμμή την «αναλαμβάνει» αυτός.
           Έφυγα τροχάδην για το Λιάσκοβο, όπου ήταν αυτός με τον Παπασταματιάδη κλπ. Έφτασα. Τον κάλεσα αμέσως σε μια ιδιαίτερη συζήτηση. Του απέδειξα τετραγωνικώτατα γιατί δεν πρέπει να εφαρμοσθή η γραμμή του. Του πρότεινα: Αν επιμένεις ορθότητα της και αναλαμβάνεις και την ευθύνη, τότε εγώ – αναγνωρίζοντας σε ως μέλος της Κ.Ε.- υποχωρώ. Απαραίτητο όμως θεωρώ να μείνεις συ εδώ για την εφαρμογή του σχεδίου σου κι’ εγώ να πάω στο Γ. Στρατηγείο μας. Θα βρούμε έναν τρόπο, ώστε να μην πάρει μυρουδιά κανένας. Δεν δέχτηκε. Υπεχώρησε. Αλλάξαμε τις διαταγές που είχαν εκδοθή – μερικές φυσικά – και στείλαμε άλλες. Απ’ αυτά επήλθε σημαντική καθυστέρηση στην εφαρμογή του σχεδίου κι’ ακόμα επέδρασε και στην ανασυγκρότηση του Ζέρβα αυτή συντομώτερα. Επίσης, δεν μπορέσαμε να γυρίσουμε πίσω ορισμένες δυνάμεις που είχανε ήδη φύγει και που η απώλεια τους μας έβλαψε λιγάκι. Μα η μεγάλη ζημιά αποφεύχθηκε.
            VI. Μερικές κρίσεις, α) Από την ημέρα της συναντήσεως μας με το Ε.Σ.Η. και των προσπαθειών μας περιλαμβάνονται στο Β’ μέρος της εκθέσεως μας, γραμμένης απ’ τον ίδιο τον συν. Ν. Παπασταματιάδη και με συνημμένες όλες τις σχετικές διαταγές, β) Σε τούτη (το Α’ μέρος) δεν βάζω τις σχετικές διαταγές. Πρώτογιατί δεν έχω για όλα τα ζητήματα (κινιόμουνα διαρκώς), ήμουν πάντα στην πρώτη γραμμή. Δεν είχα επιτελείς. Δεύτερο: και για όσα ζητήματα υπάρχουν διαταγές δεν μπορούν να βρεθούν επί του παρόντος. Ίσως βρεθούνε αργότερα, γιατί δεν κρατούσα αντίγραφα και βρίσκονται ίσως στα χέρια των παραληπτών. Τρίτο:Όσες έμαθα και όσων έχω αντίγραφα, δεν τις στέλνω από τώρα, γιατί τούτο το πρώτο μέρος της εκθέσεως είναι μάλλον χρονολογική απαρίθμηση των γεγονότων και όχι πραγματική έκθεση. Όταν τελειώσει η εδώ εντολή μας, τότε θα υποβάλλω άλλη πλήρη έκθεση και με κρίσεις. Πρωταρχικό σχέδιο, λάθη, ελλείψεις, προτάσεις κλπ. γ) Επί του παρόντος ένα μόνο λέω: Το βασικό στοιχείο του πρώτου μας σχεδίου ήτανε ο αιφνιδιασμός. Σ’ αυτόν βασίζαμε και την σύλληψη του Ζέρβα και γι’ αυτό τη σύλληψη αυτή τη βάλαμε σα σκοπό, ένα από τους σκοπούς. Απ’ τη στιγμή όμως του δικού μας αιφνιδιασμού απ’ τον Ζέρβα – αιφνιδιασμός και διάλυση 3/40 – άλλαξε κάπως η κατάσταση. Απ’ τη σύμπτυξη μας και έπειτα (μάχη προς Πράμαντα) άλλαξε εντελώς. Στο μυαλό μας βάλαμε από τότε τούτες τις αλήθειες:
    Π ρ ώ τ η : ο αγώνας μας για τη διάλυση του ΕΔΕΣ θα χρόνιζε και θ’ απαιτούσε πολλές δυνάμεις γερά οπλισμένες, ανεφοδιασμό μας συνεχή από άλλες Μεραρχίες και το Γεν. Στρατηγείο, δημιουργία Κλιμακίου με Επιτελείο και κάπως ευρύτερη δικαιοδοσία, κατοχή για αρκετό χρόνο από σημαντικά ξένα τμήματα της περιοχής Ηπείρου, άμεση ενίσχυση σε πολιτικά και στρατιωτικά στελέχη της ΥΙΙΙης και των Συνταγμάτων της.
    Δ ε ύ τ ε ρ η: Ο Ζέρβας δεν θα πιάνονταν, ούτε και θα σκοτωνόταν εκτός από «παλαβή» σύμπτυξη.
                Τελειώνοντας το πρώτο τούτο μέρος της εκθέσεως μου θα θεωρούσα μεγάλη, εγκληματική παράλειψη αν δεν τόνιζα ότι οι Κόζακας, Βαμβέτσος, Αρέθας, Παπαγεωργίου, αξίζουν όχι απλώς κάθε επαίνου για την όλη δράση τους μαζί μου, αλλά και κάθε ενισχύσεως και προτιμήσεως για χρησιμοποίηση τους σ’ ανώτερα Κλιμάκια από κείνα στα οποία χρησιμοποιούνταν ως τώρα.

               

 
                                                      

Άρης Βελουχιώτης – η ζωή και η δράση του πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ

             Ο Αθανάσιος Κλάρας γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1905 στη Λαμία, από εύπορη οικογένεια. Πατέρας του ήταν ο δικηγόρος Δημήτριος Κλάρας που είχε διατελέσει και πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου της Λαμίας. Η μητέρα του ήταν το γένος Ζέρβα, τραγική ειρωνεία μετά το 1942 ο Άρης Βελουχιώτης, όπως ήταν το ψευδώνυμό του απο την κατοχή και μετά, κυνήγησε ανηλεώς τον θείο του Ναπολέοντα Ζέρβα στα πλαίσια του πρώτου εμφυλίου πολέμου και στην προσπάθεια του ΕΛΑΣ να εγκαθιδρύσει κομμουνιστική δικτατορία. Το 1919 εισήχθει οικότροφος στην Αβερώφειο Μέση Γεωργική Σχολή της Λάρισας και με την  αποφοίτησή του το 1922 διορίζεται μέσω του πατέρα του σαν γεωπόνος στη Γεωργική Υπηρεσία. Υπηρέτησε στη Δράμα και στα Τρίκαλα αλλά και τις δύο φορές ήρθε σε ρήξη με τους προϊσταμένους του με αποτέλεσμα να αναγκαστεί σε παραίτηση. Από το 1924 κατεβαίνει στην Αθήνα, όπου έρχεται σε επαφή με συμπατριώτες του απο τη Λαμία και μυείται στον Κομμουνισμό. Γίνεται ΟΚΝίτης και το 1925 υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία σαν δεκανέας πυροβολικού. Εξαιτίας της κομμουνιστικής προπαγάνδας του εντός στρατεύματος, του αφαιρείται ο βαθμός του δεκανέα και στέλνεται στον Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου.
            Ο Άρης Βελουχιώτης θεωρείται μία απο τις μεγαλύτερες μορφές της Εθνικής Αντίστασης και πρόκειται αδιαμφισβήτητα για μία αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Λοιδορήθηκε και αγιοποιήθηκε απο πολλούς. Στόχος της ιστορικής έρευνας είναι να αποδόσει στο μέτρο του δυνατού, την αλήθεια βασισμένη στα έργα και στις πράξεις του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ. Με την λήξη της στρατιωτικής του θητείας ο Άρης εντάσσεται ακόμη περισσότερο στο Κομμουνιστικό κόμμα. Μάλιστα το 1931 αρθρογραφεί στον Ριζοσπάστη για να “απαντήσει” σε όσους τον κατηγορούν για τις εκτός νόμου ενέργειές του κατά την δεκαετία του 1920. Γράφει σχετικά : ” «Στους ληστές και δολοφόνους του εργαζόμενου λαού, σ’ αυτούς που βρωμάν ανηθικότητα […] δεν οφείλω καμιάν εξήγηση. Μιαν εξήγηση όμως ντόμπρη, σταράτη οφείλω στις εργαζόμενες μάζες της Ελλάδας. Καταδικάστηκα για κλοπή το 1924; Έκανα κλοπή το 1924; Ναι! Και έκανα την κλοπή και καταδικάστηκα! Γιατί έκλεψα; Γεννημένος μέσα στο καθεστώς αυτό της ληστείας, της διαφθοράς, του πνευματικού σκότους και της διαστρέβλωσης της πνευματικής, έχοντας για σύμβουλο τον διεφθαρμένο αστικό πολιτισμό, έφτασα στο σημείο να κλέψω. Όχι αυτό μόνο. Ρωτήστε τον τόπο της καταγωγής μου: Θα μάθετε πως στα μικρά μου χρόνια χαρτόπαιζα, μεθούσα, πιστόλιζα για το τίποτε και τον τυχόντα μέσα στα καφενεία. Αυτά ως το 1924, ακόμα και το ’25 σχεδόν, όταν επί τέλους άρχισα με τη βοήθεια κομμουνιστών εργατών και διανοουμένων να βλέπω όχι θολά, μα με κάποια καθαρότητα. Έφτασε λίγος καιρός να απαλλαγώ απ’ την επίδραση του διεφθαρμένου αστικού πολιτισμού. Ήμουνα πια στους κόλπους του Κομμουνιστικού κόμματος. Αν στη ζωή μου υπάρχει ένα σημείο που με συγκίνηση και με υπερηφάνεια αφάνταστη από καιρού σε καιρό γυρίζω και βλέπω, είναι ακριβώς η εποχή που μπήκα στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Διαπαιδαγωγήθηκα ταξικά, έμαθα το συμφέρο μου, πέταξα τον κεφαλαιοκρατικό πολιτισμό στα μούτρα της λωποδύτριας μπουρζουαζίας και ρίχτηκα με πίστη, με θέληση, με ηρωισμό στον αγώνα για τις εργαζόμενες μάζες. Έκτοτε δεν έχω στο ενεργητικό μου παρά φυλακίσεις για πάλη επαναστατική. Μιλάν τα γεγονότα, μιλάει αυτή η αλήθεια. Ούτε μιά κηλίδα. Είναι αυτό σε βάρος μου; Είναι αυτό στοιχείο ενάντια στο Κομμουνιστικό Κόμμα; Τιμή μου μεγάλη είναι και τιμή μεγαλύτερη στο Κομμουνιστικό κόμμα ότι γλίτωσα απ’ τη διαφθορά της συνείδησης, στην οποία με οδηγούσε το ληστρικό αστικό καθεστώς και κόσμησα τον Κλάρα που φερόντανε τροχάδην στον γκρεμό με αγνά επαναστατικά στοιχεία και μόνο με τέτοια […]». Χαρακτηριστικό είναι το ποινικό μητρώο του Βελουχιώτη που αναφέρει: ” Υπ’αριθμόν 21772  της Εγκληματολογικής Υπηρεσίας. Καταδίκαι διά : 1) Κλοπήν, φυλάκισις 2 ετών (Πλημμελειοδικείο Θεσσαλονίκης, απόφαση 24-7-1925). 2) Κλοπήν φυλάκισις 20 ημερών (Πλημμελ. Αθηνών απόφαση 25-9-1929). 3) Παράβασιν Π.Ν. 4229, φυλάκισις 45 ημερών (Πλημμελ. Αθηνών απόφαση 23-11-1929). 4) Αντίστασιν κατά της Αρχής, φυλάκισις 2 μηνών (Πλημμελ. Αθηνών απόφαση 23-5-1930). 5) Παράβασιν Π.Ν. 4229, φυλάκισις 1,5 έτους (Πλημμελ. Αθηνών απόφαση 24-11-1930). 6) Ψευδορκίαν, φυλάκισις 6 μηνών (Πλημμελ. Αθηνών απόφαση 1931). 7) Πλαστογραφίαν, φυλάκισις 4 μηνών (Πλημμελ. Μυτιλήνης, απόφαση 26-6-1934). 8) Πλαστογραφίαν, φυλάκισις 4 μηνών (Πλημμελ. Μυτιλήνης, απόφαση 5-9-1934). 9) Ψευδορκίαν, φυλάκισις 2,5 μηνών (Πλημμελ.Αθηνών, απόφαση 1934). 10) Πλαστογραφίαν, φυλάκισις 3 μηνών (Πλημμελ. Δράμας,απόφαση 3-11-1937). 11) Παράβασιν Π.Ν. 117/36, φυλάκισις 4 ετών (Πλημμελ. Αθηνών απόφαση 3-3-1938)”.
            Κατά την διάρκεια του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου ο Κλάρας, όπως βλέπουμε και από το ποινικό του μητρώο, είχε φυλακιστεί αρκετές φορές και για πολλούς λόγους. Το 1939 ωστόσο δέχτηκε να υπογράψει δήλωση αποκήρυξης του Κομμουνισμού με αντάλλαγμα την ελευθερία του. Από τότε έγινε μέχρι και πληροφοριοδότης της Ασφάλειας του Μεταξά, “αμάρτημα” που θα τον ακολουθεί μέχρι και τον θανατό του. Λόγω της δήλωσής του αυτής θα στιγματιστεί απο τους συντρόφους του και θα του αποδωθούν χαρακτηρισμοί όπως “δηλωσίας”,”μιζέριας”. Μάλιστα μετά την αποκήρυξη του απο το ΚΚΕ οι χαρακτηρισμοί αυτοί θα εκφράζονται εντονότερα. Ουσιαστικά η ηγεσία του ΚΚΕ ποτέ δεν είδε με καλό μάτι τη δράση του Βελουχιώτη, όμως δεν μπόρεσε να τον εξωστρακίσει απο τη διοίκηση του ΕΛΑΣ γιατί οι αντάρτες του τον λάτρευαν. Από τα πιό επίσημα χείλη της τότε ηγεσίας του κόμματος ειπώθηκε ότι ο Βελουχιώτης με τις πράξεις του χαντάκωνε το κομμά. Συγκεκριμένα ο Νίκος Ζαχαριάδης έγραψε: «Ο Βελουχιώτης (Κλάρας) εκτός από τα άλλα, ήταν και «δηλωσίας». Ο Κλάρας, που είχε στρατιωτικές ικανότητες κατσαπλιαδισμού, ίσως κάτι παραπάνω, σαν κομματική φυσιογνωμία ήταν ένας άνθρωπος που μόνο να χαντακώσει το Κόμμα μπορούσε. Καθόταν κι έτρεφε ψείρες, μεθούσε, έκανε όργια, δούλευε διαλυτικά και χαντάκωνε το κίνημα και τον ΕΛΑΣ. Παρ’ όλο ότι και αυτός σε ορισμένα σημεία μπορεί να είχε δίκιο, στη βάση τάχθηκε ενάντια στο Κόμμα. Ήταν ένας μικροαστός τυχοδιώκτης. Όταν σφίχτηκε λιγάκι στην Κέρκυρα, ούτε ένα μπάτσο δεν έφαγε και λύγισε. Και έπειτα είχε αξιώσεις ηγέτη και καθοδηγητή. Το Κόμμα και όταν σήκωσε δική του παντιέρα. του έδωσε τη δυνατότητα και τον βοήθησε να σκεφτεί και να διορθώσει το στραβοπάτημα του. Δεν το έκανε όμως αυτό το πράγμα και πήγε και έφαγε το κεφάλι του. Ο Τίτο τον έβαλε και έφαγε το κεφάλι του». Αυτή η στάση του Ζαχαριάδη και η αποκήρυξη του Άρη δεν ωφείλετε στις απείθαρχες ενέργειές του, όπως αναφέρεται, αλλά στον φόβο του πρώτου σε ενδεχόμενη απώλεια της ηγεσίας του Κόμματος. Στο επίσημο όργανο του ΚΚΕ, Νέος Κόσμος (9ο τεύχος 1960) γράφτηκε το εξής: “Η κομματική καθοδήγηση τοποθέτησε καπετάνιο του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ το Θανάση Κλάρα, που έκανε δήλωση και αποκήρυξε το ΚΚΕ στη 4η Αυγούστου και ήταν γνωστός για τις αλήτικες εκδηλώσεις του. Δίπλα στον Κλάρα καπετάνιοι των περισσότερων μεραρχιών και ταξιαρχιών τοποθετήθηκαν πρώην δηλωσίες και διαγραμμένοι απο το ΚΚΕ σαν ύποπτοι (Ξυνός, Καραπαναγιώτης). Στρατιωτικά στελέχη συγκεντρώθηκαν στον ΕΛΑΣ ανίκανοι αξιωματικοί του παλιού στρατού και, το χειρότερο, ύποπτοι…Εκατοντάδες τυχοδιώκτες, πλούτισαν σε βάρος του κόμματος. Οι γραμματείς των Οργανώσεων ήταν ανεξέλεγκτοι. Αρκεί ν’αναφέρουμε τις προίκες που παίρνουν τέτοιου είδους στελέχη στη Ρούμελη, το Κιλκίς,τη Βέροια κ.λπ., για να αντιληφθούμε πως χαλάσαμε τότε τους ανθρώπους…”.
           Για τον χαρακτήρα του Βελουχιώτη έχουν ειπωθεί πολλά. Ο Νικηφόρος Κοσσυβάκης στο βιβλίο του “η Τρίτη Αλήθεια” (σελ.386) έγραψε για τον Άρη: ” Έχουν δημοσιευθεί πολλά εις βάρος του Βελουχιώτη για απάνθρωπη συμπεριφορά που άπτονται ακόμη και της ψυχικής του υγείας και ισορροπίας…Ένας ηγέτης επαναστατικού στρατού δεν μπορεί και δεν πρέπει να κατέρχεται στο επίπεδο να χαστουκίζει, να μαστιγώνει και να βασανίζει αιχμαλώτους ομήρους ή να διατάζει την εκτέλεση ανθρώπου για μια…κότα!”. Ο Καπετάν Νικήτας του ΕΛΑΣ, κατά κόσμον Γ. Σπυρόπουλος, σε συνέντευξή του το 1988 στην Αυριανή απεκάλεσε τον Άρη “κοινό δολοφόνο αθώων συναγωνιστών, σκληρό στους αδύνατους και δειλό στους δυνατούς…”. Επιπλέον ο ίδιος ο Άρης Βελουχιώτης σε ομιλία του στη Δεσφίνα Παρνασσίδος την 25-3-1943 είπε: ” Τα φυσικά όρια της Ελλάδας είναι στον Όλυμπο και μπορούμε μια χαρά να ζήσουμε μ’αυτά, χωρίς να κρατούμε υπόδουλους άλλους λαούς”. Για την ψυχική αστάθεια καθώς και για το κομπλεξικό εγωιστικό ανδρικό είναι του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ επίσης έχουν λεχθεί αρκετά ακόμη και απο συντρόφους του, ωστόσο η ομολογία του Ακαδημαικού και του τότε Πολιτικού και Νομικού συμβούλου του ΕΛΑΣ και ανθρώπου που γνώρισε προσωπικά τον Άρη, Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου, είναι κατατοπιστική: “Σαν τελικό συμπέρασμα μπορώ να πώ ότι ο Αρχικαπετάνιος του ΕΛΑΣ ήταν μιά δυνατή, αλλά διχασμένη προσωπικότητα. Υπέφερε απο ισχυρό πλέγμα μειονεξίας λόγω διαγραφής του απο το ΚΚΕ, εξαιτίας μιάς “δηλώσεως μετανοίας” που είχε κάνει στο παρελθόν. Υπέφερε ακόμη και από άλλα ειδικής φύσεως απωθημένα, δημιουργημένα απο οργανική ανεπάρκεια, για την οποία μου είχε μιλήσει ο ίδιος και η οποία του προκαλούσε αντισταθμιστική ψυχική αντίδραση. Και τότε φαίνεται ότι γινότανε επιθετικός,σκληρός και αδυσώπητος άνθρωπος…”. Στη δίκη του νεαρού μαυροσκούφη του Βελουχιώτη, Ιωάννη Γρηγορόπουλου ή αλλιώς του “Λέοντα” ειπώθηκε απο τον ίδιο οτι ο πρωτοκαπετάνιος του ερυθρού αντάρτικου είχε “ανωμάλους σεξουαλικάς ροπάς” κάτι που δεν αρνήθηκε και ο υπασπιστής του Ν. Δράκος το 1979 στην εφημερίδα “Ελληνικόν Θάρρος”. Από τις πηγές των Βρεταννών η ηπιότερη ίσως είναι αυτή του Ντένις Χάμσον, που στο βιβλίο του We fell among Greeks περιγράφει τον Άρη “σκληρόν,ψυχρόν,χωρίς ανθρώπινα συναισθήματα, καταδικασμένον δι’ομοφυλοφιλία, έξυπνον, ικανόν και καλόν ψυχολόγον.”
             Ο Άρης βγήκε στο βουνό τον Μάϊο του 1942 και αρχικά είχε πατριωτικό μανδύα, όπως προέβλεπε και το καταστατικό του ΕΑΜ. Έτσι σε κάθε πέρασμά του από κάθε χωριό, προκειμένου να πείσει τους κατοίκους να τον ακολουθήσουν, τόνιζε με πύρινα λόγια το πατριωτικό καθήκον που πρέσβευε ο ίδιος και το ΕΑΜ και τελείωνε τον λόγο του με συγκεκριμένο τελετουργικό. Όπως μας λέει ο Χαράλαμπος Φλόκας ( Εθνική Αντίσταση 1942-1945, σελ.86), τον Άρη ακολουθούσε πάντα “ένα μικρό ένοπλο Ελληνικό τμήμα με σάλπιγγα και σημαία μπροστά. Στα περισσότερα χωριά, οι ιερείς ευλογούσαν τη σημαία. Οι κάτοικοι έβλεπαν τους ληστές (τους κλαρίτες) της περιοχής να προσέρχωνται (ειδοποιημένοι φυσικά), να γονατίζουν μπροστά στη σημαία, να ζητούν τη συγχώρεση των κατοίκων και να ορκίζονται, ότι πλέον θα αφιέρωναν τη ζωή τους στον αγώνα ‘για τη χιλιάκριβη τη λευτεριά’. Η τελετή (δεν έχει σημασία αν κανείς την πεί θέατρο), τελείωνε πάντα με τον εθνικό ύμνο”. Μ’αυτόν τον τρόπο ο Βελουχιώτης έπεισε πολλούς ανυποψίαστους αγνούς Έλληνες να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ, η μεταγενέστερη δράση του ωστόσο θα δικαιώσει όσους δεν τον ακολούθησαν. Ένα ακόμη σημαντικό περιστατικό για το ποιόν του Άρη και την κομμουνιστική οπτική του γωνία για το πώς αντιλαμβανόνταν την εθνική αντίσταση, ήταν η πτώση των Βρεταννών στην περιοχή του τον Οκτώμβρη του ’42. Οι Βρεταννοί κομάντος του Έντυ Μάγιερς βρίσκονταν στη Στρώμνη και περίμεναν τον Άρη για να τον ενημερώσουν για την επιχείρηση ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Ο Βελουχιώτης αγνοώντας θεληματικά τη συνάντηση μαζί τους έβρισκε προφάσεις για να μη συναντηθεί με τους “ιμπεριαλιστές” Άγγλους. Κατά τύχη ωστόσο ο Άρης συνάντησε στο δρόμο του τον Τζόν Κούκ με το κλιμάκιό του και όταν ο τελευταίος του ζήτησε να τον οδηγήσει στον Μάγιερς ο Άρης αποκρίθηκε ότι δεν γνώριζε που βρισκόταν. Του ήταν πολύ χρήσιμο να γυρίζει τα χωριά με τη “συνοδεία” των Συμμάχων για να αυξήσει το κύρος του. Τέσσερις βδομάδες κράτησε αυτή η κατάσταση ώσπου η Βρεταννική αποστολή στράφηκε απο μόνη της προς τον Ζέρβα και η επιχείρηση Χάρλινγκ ξεκίνησε. Ο Βελουχιώτης βλέποντας ότι ο Ζέρβας ήταν πρόθυμος να εκτελέσει το πατριωτικό του καθήκον και προκειμένου να μη μείνει ο ΕΛΑΣ και ο ίδιος έξω απο τη μερίδα του λέοντος, παρά τις ρητές διαταγές του ΚΚΕ παρουσιάζεται πρόθυμος να βοηθήσει. Αυτή τη στάση του δεν του τη συγχώρεσε ποτέ το κόμμα, παρά του ότι υπήρξε σωτήρια για τον ΕΛΑΣ. Για τη στάση αυτή του Άρη αλλά και για τα αποτελέσματα της ανατίναξης της γέφυρας έγραψε ο Θέμης Μαρίνος στην Εστία : “Λέγεται ότι με την καταστροφή της γέφυρας του Γοργοποτάμου διεκόπη ο ανεφοδιασμός του Ρόμμελ στη Βόρειο Αφρική, συμβάλλοντας πολύ στην προέλαση των Συμμάχων. Αυτός ήταν ο σκοπός για τον οποίο είχε σχεδιασθεί η επιχείρηση, όμως λόγω αποφυγής συνεργασίας του ΕΛΑΣ με τους Συμμάχους, επί τέσσερις βδομάδες, καθυστέρησε υπέρμετρα η εκτέλεσή της, οπότε ήταν λπέον αργά, διότι ο εχθρός είχε ήδη απωθηθεί πέρα από τη Βεγγάζη και δεν τον εξυπηρετούσε η οδός ανεφοδιασμού μέσω Ελλάδος”.
          Κατά την διάρκεια της εθνικής αντίστασης η δράση του Άρη στρέφεται περισσότερο προς τους μη κομμουνιστές Έλληνες παρά προς τους Γερμανούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η τριπλή διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων της ΕΚΚΑ και της δολοφονίας του αρχηγού της Δημητρίου Ψαρρού. Γράφει ο Κώστας Μπαρμπής: “…Έκπληκτος ο Μάγιερς πληροφορείται τότε την σύλληψιν του Ψαρρού από τον Βελουχιώτην, ο οποίος εδικαιολόγησε την διάλυσιν του 5/42 Συντάγματος ως οφειλομένην εις διαταγήν της Κ.Ε του ΕΑΜ, η οποία  “απηγόρευε την ύπαρξιν εις Ρούμελην άλλων ανταρτικών ομάδων πλήν του ΕΛΑΣ”. Επίσης το 1943, ο Άρης δεν δίστασε να υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς και να χτυπήσει τον Ζέρβα με διμέτωπο πόλεμο καθόλη την διάρκεια του Οκτωβρίου- Νοεμβρίου. Η Γενική Έκθεση του ίδιου του Βελουχιώτη είναι κατατοπιστική, ενώ ο ίδιος αρχικά κατηγορεί τον ΕΔΕΣ σαν συνθηκολόγο, αναιρεί τα ψεύδη του αυτά ομολογώντας τις ταυτόχρονες επιθέσεις του με τους Ναζί εναντίον του Ζέρβα. Επιπλέον καλεί τους αντάρτες του ΕΛΑΣ να επιτίθενται μόνο κατά του ΕΔΕΣ και όχι κατά των Γερμανών. Για τη στάση του αυτή ο Χάγκεν Φλάισερ στο συνέδριο της Ουάσιγκτον, παραδέχθηκε τη συνεργασία ΕΛΑΣ – Γερμανών και χρησιμοποίησε τη φράση του Άρη που είχε πεί: “Διαπραγματεύσεις και ανακωχές συχνά έχουν τον χαρακτήρα στρατηγήματος και είναι αναπόσπαστο στοιχείο του πολέμου και μόνο οι φαρμακοποιοί, οι συμβολαιογράφοι και οι γαλατάδες δεν κάνουν ανακωχή, αφού αυτοί ποτέ δεν κάνουν πόλεμο”. Την 1η Σεπτεμβρίου 1944 αρχίζει η επιχείρηση Κιβωτός του Νώε, διαταγμένη απο τους Συμμάχους με στόχο την παρεμπόδιση των Γερμανών απο την Ελλάδα κατά την φυγή τους. Ο Ζέρβας πολεμά νύχτα και μέρα τους Γερμανούς. Την ίδια ώρα ο Άρης βρίσκεται στην Πελοπόνησσο και κατακρεουργεί όσους δεν συμφωνούσαν με το ΚΚΕ και τον ΕΛΑΣ. Δεν έλαβε μέρος στην εμπόλεμη εκδίωξη των Γερμανών παρόλο που στον όρκο του ΕΑΜ υπόσχονταν να το πράξει. Στην δράση του στην Πελοπόνησσο ο Άρης δεν πολέμησε Γερμανούς, αφού αυτοί είχαν υποχωρίσει απο εκεί, αλλά Έλληνες. Η διαταγή του προς τους άνδρες του είναι χαρακτηριστική “προκειμένου περί ταγματασφαλιτών δεν πρέπει να γίνεται λόγος περί αιχμαλώτων”. Το διήμερο 13 και 14 Σεπτεμβρίου 1944 οι κομμουνιστές με πρώτο τον Άρη Βελουχιώτη σφάζουν στην Πηγάδα του Μελιγαλά μόνο, 2500 άτομα μεταξύ των οποίων γυναίκες και νεογέννητα. Χαρακτηριστικότατο παράδειγμα του ότι ο Άρης δεν ενδιαφερόταν να κυνηγήσει τους Γερμανούς είναι το ημερολόγιο της Γερμανικής Ναυτικής διοικήσεως, όπου μεταξύ 25 Αυγούστου και 15 Σεπτεμβρίου 1944 αναφέρει οτι 3.000 Γερμανοί στρατιώτες μεταφέρθηκαν απο την Πάτρα που είχε αναλάβει ο Βελουχιώτης, στην Πρέβεζα όπου ο Ζέρβας δεν σταματούσε να πολεμά τους αποχωρούντες Γερμανούς.
         Κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών ο Άρης στάλθηκε πάλι στην Ήπειρο για να σταματήσει  τον Ζέρβα, που είχε καταντήσει εμμονή της Αριστεράς. Μετα την ήττα του ΕΛΑΣ στην Αθήνα, οι ηγέτες του ΚΚΕ και του ΕΑΜ υπέγραψαν τη συμφωνία της Βάρκιζας τον Φλεβάρη του 1945, που προσέφερε πλήρη αποκατάσταση των ηγετών της αριστεράς, αλλά άφηνε μετέωρους τους οπαδούς της. Ο Άρης απο την πρώτη στιγμή δεν συμφώνησε με τη Βάρκιζα, μετά απο πολλές πιέσεις τελικά την υπέγραψε. Κατόπιν έφυγε για την Αλβανία με σκοπό τη δημιουργία του νέου ΕΛΑΣ που θα συνέχιζε τον αγώνα για κομμουνιστική κυριαρχία. Ένα βράδυ πριν προδοθεί, διανυκτέρευσε στη Μηλιά, όπως μας ενημερώνει ο Ευάγγελος Αβέρωφ- Τοσίτσας ( Φωτιά και τσεκούρι, σελ.152, ΔΟΛ 2009) , και σε ερώτηση ενός χωρικού για τα αίτια της ήττας του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ο Άρης αποκρίθηκε ” Δεν σκοτώσαμε αρκετούς. Ο Άγγλος ενδιαφερόταν για αυτό το σταυροδρόμι που ονομάζεται Ελλάδα, Αν δεν είχαμε αφήσει όρθιο κανέναν από τους φίλους του, δεν θα μπορούσε να ξεμπαρκάρει πουθενά. Οι άλλοι μ΄ελεγαν φονιά: να που μας κατάντησαν. Πόσες ψυχές έχει το χωριό σας; Χίλιους διακόσιους απήντησε ο νέος. Έπρεπε να σκοτώσουμε του εξακόσιους. Το μοσχάρι πεθαίνει όταν το κεφάλι του κολυμπήσει στο αίμα. Οι επαναστάσεις πετυχαίνουν όταν τα ποτάμια κοκκινίσουν απο το αίμα. Και αξίζει τον κόπο να το χύσεις έτσι, όταν η αμοιβή είναι η τελειότητα της ανθρώπινης κοινωνίας.” Τον Ιούνιο του 1945 ο Άρης προδωμένος απο έμπιστο του, εγκλωβίζεται απο δυνάμεις της Εθνοφυλακής και εδεσίτικο τμήμα του οπλαρχηγού Βόϊδαρου, στη Μεσούντα. Άλλοι υποστηρίζουν ότι αυτοκτόνησε και άλλοι ότι τον εκτέλεσαν οι άνδρες του έπειτα απο προδοσία. Το κεφάλι του μαζί με αυτό του Τζαβέλα κρεμάστηκε στην κεντρική πλατεία των Τρικάλων.

1943-’44, ο αληθινός εμφύλιος

         Μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (25-26 Νοεμβρίου 1942) και την αιφνίδια δημοτικότητα του Ζέρβα, το πολιτικό γραφείο του ΚΚΕ αποφάσισε να δράσει δυναμικά. Στο Πανελλήνιο συνέδριο του κόμματος, που διοργανώθηκε τον Δεκέμβρη του ίδιου έτους στο Κουκάκι, αποφασίζεται η μονοπώληση του αγώνα της αντίστασης. Ο επίσημος ιστορικός του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Σόλωνας Γρηγορίαδης αναφέρει οτι στο συνέδριο επικράτησαν οι αδιάλλακτοι με το σύνθημα ” ή τώρα ή ποτέ!”. Επίσης ο Κρίς Γουντχάουζ, αρχηγός της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής και γνωστός κλασικός φιλόλογος, στο βιβλίο του Το μήλο της Έριδος αναφέρει ότι: “Είχε επίσημα διακηρυχθεί απο το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ότι όποιος δεν ανήκε σ’αυτούς, ήταν ipso facto προδότης. Ο πόλεμος κατά των Γερμανών ήταν δευτερεύουσα, αν και όχι ασήμαντη, φροντίδα των ηγετών.” [1] Κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται απο τον παράνομο τύπο του ΕΑΜ καθώς και απο προκηρύξεις του ΕΛΑΣ καθόλη τη διάρκεια του Μαρτίου του 1943.
         Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ απο την άνοιξη του ’43 και μετά να προσανατολισθεί αποκλειστικά και μόνο στη διάλυση ή ενσωμάτωση των υπολοίπων αντιστασιακών οργανώσεων. Τον Μάρτιο οι μονάδες του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν με επιτυχία έναντι των απομακρυσμένων δυνάμεων του Ζέρβα στο Θέρμο. Απόρροια αυτής της επίθεσης ήταν ο αφοπλισμός της μεραρχίας του αξιωματικού του ΕΔΕΣ, Παπαιωάννου. Την ίδια ακριβώς περίοδο και συγκεκριμένα στις 4 Μαρτίου 1943 ο ΕΛΑΣ με συνοπτικές διαδικασίες διαλύει την αντιστασιακή ομάδα των Σαράφη – Κωστόπουλου. Εκείνη την ημέρα θρυμματίστηκαν τα σχέδια του αστικού κόσμου για τη δημιουργία του μεγάλου Πανδημοκρατικού αντάρτικου, που θα δρούσε ως αντίβαρο του ΕΑΜ. Ο προσηλυτισμός των ελασιτών ήταν συγκεκριμένος. Στην αρχή κατηγορούσαν κάποιον σαν δωσίλογο και συνεργάτη του κατακτητή,έπειτα του παρουσίαζαν πλαστές μαρτυρίες που επιβεβαίωναν την κατηγορία, μετά ήταν σειρά του φυλακισμένου “ενόχου” να αποφασίσει το μέλλον του. Οι επιλογές ήταν δύο: ο θάνατος ή η προσχώρηση στο ΕΑΜ. Αυτός ο δρόμος προσφέρθηκε και στον Σαράφη και διάλεξε να ενταχθεί στον ΕΛΑΣ. Η πρόταση του Άρη και του Τζήμα ήταν να γίνει ο στρατιωτικός διοικητής του ΕΛΑΣ, πράγμα που τελικά συνέβει. Φαίνεται πως ο Σαράφης ξέχασε εύκολα αφ’ενός τις ψευδείς κατηγορίες του ΕΑΜ για δωσιλογισμό και αφ’ετέρου τους προπυλακισμούς, τις ύβρεις και τις φτυσιές που δέχθηκε τον καιρό που ήταν αιχμάλωτος του ΕΛΑΣ. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό που έλαβε χώρα κατα την διάρκεια του συνεδρίου του Λιβάνου, όπου ο πολτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ Γεώργιος Καρτάλης απευθυνόμενος στον Σαράφη του είπε: “Ανηγορεύθεις αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ δι’εμπτυσμού.” Επιπλέον στα τέλη Απριλίου του ίδιου χρόνου, πραγματοποιήθηκε η πρώτη διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού. Ο Ψαρρός έκλπηκτος μετα τις οριστικές απειλές των ανθρώπων του Βελουχιώτη, παραδίδει τα όπλα της οργάνωσης του στον ΕΛΑΣ για να μη χυθεί κι’άλλο αίμα. Η Βρετανική αποστολή κραύγαζε έξαλη απο θυμό για τις ενέργεις του ΕΛΑΣ και την κατάφορη προδοσία του αγώνα ,ωστόσο το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ απέδιδε τις ενέργεις αυτές σε “φανερές παρεξηγήσεις” και τόνιζε ότι πειθαρχούσε απόλυτα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Παρόμοιες εκκαθαρίσεις έγιναν στις περιοχές της Πελοποννήσου και της Μακεδονίας απο τον ΕΛΑΣ, στο πλαίσιο της μονοπώλησης του αγώνα.Έτσι το καλοκαίρι η μόνη αντιστασιακή οργάνωση στην ύπαιθρο, πλην του ΕΛΑΣ, ήταν ο ΕΔΕΣ.
        Στις 23 Ιουνίου ο ΕΛΑΣ διαλύει για δεύτερη φορά μέσα σε λίγους μήνες την οργάνωση του Ψαρρού. Αξίζει να σημειωθεί οτι η δράση αυτή του ΕΛΑΣ αποκλειστικά κατα άλλων αντιστασιακών οργανώσεων προσφέρει τα μέγιστα στον κατακτητή καθώς οι Γερμανοί μένουν στο απυρόβλητο [2]. Για κλιμάκωση της δράσεως των οργανώσεων κατα του εχθρού οι Βρετανοί θα ιδρύσουν με τη σύμφωνη γνώμη των ΕΛΑΣ,ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ το Κοινό Στρατηγείο με έδρα το Περτούλι. Παράλληλα πιστεύουν οτι έτσι θα μπορέσουν να ελέγξουν το ΕΑΜ και να το κάνουν να επικεντρωθεί στον αγώνα εναντίων των Γερμανών. Ωστόσο τα γεγονότα θα είναι συνταρακτικά και οι εξελίξεις αστραπιαίες. Όχι μόνο το ΕΑΜ σταμάτησε τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά μετά τον αφοπλισμό της μεραρχίας “Πινερόλο”(Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1943) πήρε τεράστιες ποσότητες οπλισμού, τόσες που ήταν ικανές να κάνουν τους ελασίτες να μη νοίαζονται για καιρό αν εφοδιαστούν απο τους Άγγλους. Αποτέλεσμα όλων αυτών των γεγονότων ήταν τον Οκτώβρη η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ, κατόπιν διαταγής του Άρη Βελουχιώτη, να υπογράψει συμφωνία ανακωχής με τη Βέρμαχτ στις 6 Οκτωβρίου διάρκειας 20 ημερών, ώστε να μπορέσει ο Άρης να αφανίσει τον Ζέρβα, το τελευταίο εμπόδιο για την απόλυτη κυριαρχία της κομμουνιστικής αντίστασης. Η διαταγή της VIII Mεραρχίας Ηπείρου με αριθμό πρωτοκόλλου 290 και ημερομηνία 6 Οκτωβρίου 1943 αναφέρει: ” Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα.” Η συνέχεια είναι συγκλονιστική, στις 13 Οκτωβρίου ο συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ Πίσπιρης με επιστολή του (αρ. πρωτοκόλλου 302) ενημερώνει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο:“Εζητήθη απο Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’αυτών.” Στις 20 Οκτωβρίου ο Άρης στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την VIII Μεραρχία στην οποία γράφει τα εξής συνταρακτικά: “α)…η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος.β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων-Μετσόβου-Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη.”  Όλα αυτά επιβεβαιώνονται και απο την Γενική Έκθεση του Άρη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, που αναφέρεται στην εκστρατεία κατα του ΕΔΕΣ τον Οκτώβρη του ’43 στην Ήπειρο. [3] Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε το 1982 στην εφημερίδα “Ελευθεροτυπία” απο τον ιστορικό Σόλωνα Γρηγοριάδη και είναι άκρως αποκαλυπτική. Ο Άρης κάνει λόγο για απειθαρχία τμημάτων του ΕΛΑΣ που δεν συμφωνούσαν με τον εμφύλιο, για σύγχυση,πανικό,αγωνία και συγκεκριμένα ” Η κατάσταση κρίσιμη. Γενική σαστισμάρα. Άλλοι προτείνουν συνθηκολόγηση με τους Εδεσίτες και άλλοι τον κακό τους τον καιρό..” Επίσης ομολογείται διμέτωπο εναντίον του ΕΔΕΣ και ταυτόχρονες επιθέσεις των Γερμανών εναντίον του Ζέρβα. Η σημαντικότερη ομολογία ωστόσο, δια στόματος του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ είναι ενδιαφέρουσα: ” Θα έπρεπε τους Γερμανούς να τους αντιμετωπίζαμε με τακτική ενεργητικής άμυνας, αμυνόμενοι ελαστικά, παρενοχλώντας τα πλευρά και τα νώτα, αλλά και περιμένοντάς τους σε πολλές περιπτώσεις ενεδρευτικά.”
           Για την δύσκολη όσο και αμφιλεγόμενη αυτή περίοδο του Οκτωβρίου 1943, ο Γερμανός ιστορικός – αριστερών πεποιθήσεων- Χάιντς Ρίχτερ στη διδακτορική διατριβή του “Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα” γράφει: “Στις 10 Οκτωβρίου 1943 ο ΕΛΑΣ χτύπησε 3 θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου 1943 οι Γερμανοί του επετέθησαν ( του ΕΔΕΣ ) στα Τζουμέρκα από Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή απο τα δυτικά. Απο τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου 1943, ο ΕΔΕΣ σ’όλη την περιοχή των Τζουμέρκων ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα.”[4] Ακόμη και ο,κομματικά στρατευμένος, ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ στο συνέδριο για την Ελληνική εθνική αντίσταση, που έλαβε χώρα το 1978 στην Ουάσιγκτον, όχι μόνο παραδέχθηκε τη συνθηκολόγηση του Άρη με τους Γερμανούς αλλά επι λέξει είπε: ” τόσο κατα τον Δεκέμβρη του 1942 όσο και κατα τον Φλεβάρη του 1943 ο ΕΛΑΣ διαβεβαίωνε τους Γερμανούς ότι δεν πρόκειται να τους επιτεθεί.”  Στην πραγματικότητα, υπάρχουν αρκετές ομολογίες απο ανθρώπους της αριστεράς που υπηρέτησαν κατα την διάρκεια της εθνικής αντίστασης σε καίρια πόστα στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που επιβεβαιώνουν τα ανωτέρω. Ο οργανωτικός γραμματέας της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου Θωμάς Δρίτσος (Πέτρος Αργυρόπουλος), σε συνέντευξή του το 1981 στην εφημερίδα “Αυγή” είπε: “…είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα απο τη λάσπη που μεις δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς.” Θα συμφωνήσει μαζί του και ο θρυλικός καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ( Φοίβος Γρηγοριάδης ): “Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ – ΕΔΕΣ διέδιδε ψευδώς ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς.”
         Η έντονη επίθεση του ΕΛΑΣ παρά την αρχική της αποτυχία, συνεχίστηκε μέχρι τον Δεκέμβρη του 1943, όπου την 31η Δεκεμβρίου, ο ραδιοφωνικός σταθμός της Μόσχας εξέπεμψε έκκληση προς όλους τους Έλληνες για ενωμένη εθνική αντίσταση μόνο κατα των Γερμανών. Από εκείνη τη στιγμή έσβησε και η επιθετικότητα του ΕΛΑΣ. Τελικά, τον Φεβρουάριο του 1944 υπογράφτηκε η συμφωνία Μυροφύλλου – Πλάκας μεταξύ των ΕΛΑΣ,ΕΔΕΣ,ΕΚΚΑ και της Βρετανικής συμμαχικής αποστολής που όριζε την ενωμένη πλέον εθνική αντίσταση εναντίον του εχθρού ενώ παράλληλα το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ουσιαστικά αναγνώριζε τον ΕΔΕΣ που δεν κατόρθωσε να εξουδετερώσει.

Παραπομπές
[1] Κρίς Γουντχάουζ, Το Μήλο της Έριδος, σ. 101.
[2] Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β’, σ. 253.
[3] Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη, σ. 40-64, 122-158.
[4] Χάιντς Ρίχτερ, Δύο Επαναστάσεις και Αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β’, σ. 41.