Σχετικά με την παραποίηση των γεγονότων της Εθνικής Αντίστασης

           Με αφορμή τις – εμφυλιοπολεμικού περιεχομένου – δηλώσεις βουλευτών της άκρας αριστεράς που κάνανε λόγο για “γουναράδικα” αλλά και συνθημάτων εργατοπατέρων της ΕΡΤ τύπου “ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΜΕΛΙΓΑΛΑΣ”, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να αναλύσουμε συνοπτικά τον τρόπο με τον οποίο ξαναγράψανε και επιβάλαν την ιστορία της αντίστοιχης περιόδου, οι κομματικοί ιστορικοί της κομμουνιστικής – διεθνιστικής αριστεράς.
          Μάλιστα απο την δεκαετία του 1980 ξέσπασε μια έντονη προσπάθεια επιθετικής προβολής της ιστορικής “αλήθειας”, όπως βέβαια την αντιλαμβάνονταν οι κομμουνιστές. Στα μέσα της δεκαετίας του ’90 και συγκεκριμένα το 1995, δόθηκε μια συνέντευξη του Έντυ Μάγιερς στον Οικονομικό Ταχυδρόμο με τίτλο ” Ψευδής η ιστορία της αντίστασης που διδάσκεται σήμερα στην Ελλάδα”. Ιδιαίτερη σημασία έχει η απάντηση του Μάγιερς σε σχετική ερώτηση του δημοσιογράφου για την αντικειμενικότητα του τρόπου διδασκαλίας αυτής της περιόδου. Παρατίθεται αυτούσιο το κείμενο:
   “Ταξίαρχε Μάγιερς υπήρξατε ένας από τους πρωταγωνιστές της Συμμαχικής παρουσίας κατά τη Γερμανική Κατοχή και στον αγώνα κατά των κατακτητών.Πιστεύετε ότι τα ντοκουμέντα που θα κυκλοφορήσουν τώρα με την ευκαιρία των 50ετών από την απελευθέρωση της χώρας θα αποδώσουν την ιστορική και αντικειμενική αλήθεια;

     Η σύντομη απάντηση στο ερώτημα είναι: Όχι. Κάθε άλλο. Μεγάλο μέρος των αναμνήσεων που γράφτηκαν και των στοιχείων που επιλεκτικά παρουσιάζονται απεικονίζουν αποκλειστικά την άποψη των συμβάντων από την διαστρεβλωμένη άποψη των κομμουνιστών. Δεν αποδίδουν τη συνολική εικόνα της Εθνικής Αντιστάσεως στην Ελλάδα, η οποΐα περιελάμβανε αρκετές άλλες αντιστασιακές οργανώσεις εκτός από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Ελάχιστα στοιχεία αναφέρουν την συμβολή του ΕΔΕΣ. Δεν γίνεται σχεδόν καμμία μνεία για την ΕΚΚΑ της οποίας ο Αρχηγός Δημ. Ψαρρός δολοφονήθηκε από τον ΕΛΑΣ. Ακόμη ελάχιστα αναφέρονται για την πλατειά αντίθεση του κόσμου προς τον κομμουνισμό. Εάν ο ΕΔΕΣ δεν είχε κατορθώσει να επιζήσει μέχρι την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα οι κομμουνιστές θα βρίσκονταν σε πάρα πολύ ισχυρή πολιτική θέση για να καταλάβουν την εξουσία με τη βοήθεια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ” .Αξίζει να σημειωθεί ότι η αντικειμενικότητα και η εγκυρότητα του Μάγιερς είναι αδιαμφισβήτητη. Σαν αρχηγός της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής στην Ελλάδα είχε άμεση γνωριμία με όλες τις σημαντικές προσωπικότητες της αντίστασης. Αυτή όμως είναι μία πολύ σημαντική μαρτυρία από κορυφαίο εκπρόσωπο των Συμμάχων. Για την ακρίβεια υπάρχουν αρκετές δεκάδες έγκυρες παρόμοιες μαρτυρίες από πολλά ηγετικά στελέχη τόσο των συμμάχων όσο και των αντιστασιακών οργανώσεων.
    Ένα ντοκουμέντο που αποδεικνύει την πλαστογράφηση της ιστορίας είναι η παρακάτω φωτογραφία.   
                           Η συγκεκριμένη φωτογραφία έχει χρησιμοποιηθεί από τις Εαμικές πηγές σαν ατράνταχτο φωτογραφικό ντοκουμέντο σφαγής Ελλήνων πατριωτών του ΕΑΜ από τους ταγματασφαλίτες στο Αγρίνιο. Μάλιστα όπως φαίνεται και από την λεζάντα οι Γερμανοτσολιάδες είχαν “ζωγραφισμένη την ικανοποίησή τους για το κατόρθωμά τους”. Αξίζει να τονιστεί, ότι αυτή τη φωτογραφία συμπεριέλαβε σε βιβλία του αλλά και στην ιστοσελίδα του ο – μακαρίτης σήμερα – Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ, ο γνωστός απόγονος Γερμανού αξιωματικού των Ναζί, που στα συγγράμματά του κατηγορεί τον Ζέρβα για συνεργασίες με τους Γερμανούς. Πέρα από τα υπέρ-αρκετά ιστορικά ντοκουμέντα που υπάρχουν που καταρρίπτουν αυτά τα φληναφήματα, η συγκεκριμένη φωτογραφία είναι άλλη μία απόδειξη της εγκυρότητας αυτών των δήθεν “αντικειμενικών” ιστορικών ερευνητών. Η παραπάνω φωτογραφία βρίσκεται στο Πολεμικό μουσείο με την εξής μορφή: 
                    Όπως αναφέρεται και στη λεζάντα τα θύματα αυτά προέρχονται απο μάχες του ΕΛΑΣ κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών εναντίον μή εαμιτών πολιτών και δεν αποτελούν θύματα των γερμανοτσολιάδων στη μάχη του Απριλίου του ’44 στο Αγρίνιο. Επίσης, οι ταγματασφαλίτες είναι προϊόν φωτομοντάζ από άλλες φωτογραφίες που έχουν κυκλοφορήσει ευρέως σε πολλά βιβλία στη γνήσιά τους μορφή.
    Η πλαστογράφηση της ιστορίας σε όλο της το μεγαλείο! Και όμως η προπαγάνδα τους έχει περάσει. Δυστυχώς οι Έλληνες δεν μελετούν την ιστορία τους με βάση όλες τις πηγές, ιδιαίτερα για την εποχή αυτή της κατοχής και της αντίστασης. Αρέσκονται είτε από κομματική κατεύθυνση είτε από πλήρη άγνοια στην υιοθέτηση αριστερών πηγών, πολλές εκ των οποίων είναι αποδεδειγμένα αμφισβητούμενες.

Περί της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών: Ιστορικά τεκμηριωμένη απάντηση – Β΄ Μέρος

           Το δεύτερο μέρος αφορά τα όσα συνέβησαν το 1944 και ειδικά την άνοιξη του ίδιου έτους. Πάλι διατυπώνεται η κατηγορία από τους ίδιους κατηγόρους. Αφενός η αριστερά, συνεχίζει να χλευάζει όσους ήταν απέναντί της και να τους δαιμονοποιεί, αφ’ ετέρου τα γερμανικά αρχεία της περιβόητης Άινς Τσέ κάνουν λόγο για ουδετερότητα των  δυνάμεων του Ζέρβα απέναντι στις δυνάμεις κατοχής. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Μερικές από τις πολλές ανακρίβειες των αρχείων της I/C

Τα γερμανικά αρχεία, για την περίοδο του Μαΐου 1944, αναφέρονται σε ουδετερότητα του Ζέρβα απέναντι στους Γερμανούς. Πιο συγκεκριμένα, έγγραφο της Ομάδος Στρατιών Ε, με ημερομηνία 1-5-1944 αναφέρει: ” Εν τω μεταξύ ο Ζέρβας ακολουθώντας γραμμή ουδετερότητος απέναντι στις Γερμανικές δυνάμεις, μπόρεσε να σταθεροποιήσει και να ισχυροποιήσει τις δυνάμεις του. Οι συνεχείς κατατάξεις υλικού από μέρους των συμμάχων βοήθησαν τον Ζέρβα να επαυξήσει ουσιαστικά τις ανταρτικές του δυνάμεις”. Στις 25 Μαΐου απόρρητο έγγραφο της ίδιας Ομάδας αναφέρει: ” Οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ είναι παρατεταγμένες και έτοιμες για μάχη, εναντίον των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στο Μέτωπο του Αράχθου, ενώ εξακολουθούν να τηρούν ουδέτερη στάση έναντι των Γερμανικών δυνάμεων. Ο Ζέρβας ακολουθεί μια διπλή πολιτική, ουδετερότητα έναντι των Γερμανικών δυνάμεων και απόλυτα φιλική συνεργασία με τους Άγγλους από την άλλη”. Τα έγγραφα αυτά υπογράφει ο αρχηγός Επιτελείου Ομάδος Στρατιών Ε, Συνταγματάρχης Σμίτ Ρίχμπεργκ. Η αναξιοπιστία των γερμανικών αρχείων της υπηρεσίας ψυχολογικού πολέμου I/C, έχει επισημανθεί από πολλούς ιστορικούς. Άλλωστε, τα περισσότερα έγγραφά της βρίθουν ανακριβειών και είναι αποτέλεσμα φαντασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι η αναφορά τους στον Άρη Βελουχιώτη, όπου τον αναφέρουν σαν Έλληνα δάσκαλο με συμμετοχή στον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Ως γνωστόν, ο Βελουχιώτης ήταν γεωπόνος και την περίοδο του Ισπανικού εμφυλίου ήταν έγκλειστος στις φυλακές του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου μέχρι που υπέγραψε την περιβόητη δήλωση μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού και έγινε πληροφοριοδότης της Ασφάλειας. Στην παραπάνω περίπτωση ωστόσο, αυτή η αναξιοπιστία δεν φαίνεται να ισχύει. Αυτό όμως δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι υπήρχε συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών. Και αυτό αποδεικνύεται από προγενέστερο έγγραφο (με ημερομηνία 15-11-1943) που υπογράφει ο υποστράτηγος του Γενικού Επιτελείου του Γερμανικού στρατού, Βίντερ και αναφέρει: ” Η περιορισμένη δραστηριότητα των ανταρτών έναντι των κυρίως Γερμανικών δυνάμεων κατοχής, πρέπει να αποδοθεί στις ειδικές γι’ αυτό εντολές των συμμάχων”. Πράγματι, μετά την επιχείρηση Ζώα ( Ιούνιος-Ιούλιος 1943) που στόχο είχε την πλάνη των δυνάμεων κατοχής, ώστε να πειστούν ότι οι σύμμαχοι ετοιμάζονται για αποβίβαση στην δυτική Ελλάδα ενώ αυτή τελικά συνέβη στην Σικελία, το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής διέταξε όλες τις εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις να απέχουν για ένα χρονικό διάστημα από επιθετικές πρωτοβουλίες έναντι των Γερμανών. Όταν λοιπόν γίνεται λόγος για υποτονική δράση των ανταρτών, αυτό δεν υποδηλώνει σε καμία περίπτωση συμπάθεια ή συνεργασία με τον εχθρό. Αυτό επιβεβαιώνεται από πληθώρα μαρτυριών και εγγράφων. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το τηλεγράφημα του Ζέρβα προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής: “ Παρακαλώ αποσαφηνίσατε προθέσεις σας. Ο Άγγλος σύνδεσμος Τόμ ανεκοίνωσεν ότι (από) σήμερον δεν ζητείτε από Εθνικάς Ομάδας επιθετικήν δράσιν κατά Γερμανών αλλά αμυντικήν τοιαύτην. Ύστερα από ανακοίνωσιν αυτήν και συνεχή αγώνα κατά ΕΑΜ, περιορίζομεν δράσιν κατά Γερμανών εις αμυντικήν τοιαύτην. Νομίζομεν ότι πράττομεν καθήκον μας και εκετελούμε διαταγάς σας πιστώς”. Για την ίδια ακριβώς περίοδο, ο Σβέτοζαρ Βουκμάνοβιτς ή αλλιώς Τέμπο, ο υπαρχηγός του Τίτο έγραψε στο βιβλίο του ” Το ΚΚΕ στον αγώνα της Εθνικής απελευθέρωσης, σελ. 16″: ” Αποτέλεσμα μοιραίον της γραμμής αυτής, ήτο η στρατιωτική αδράνεια των μονάδων του ΕΛΑΣ, εκτός όταν επλήττοντο υπό των εχθρικών δυνάμεων. Ορισμένες μάλιστα μονάδες του ΕΛΑΣ είχαν λάβει ρητή διαταγή μα μην επιτίθενται κατά των αμυντικών θέσεων του εχθρού, δια να μην προκαλούν την αντίδρασή τους, το οποίον θα είχε ως συνέπεια την εκδίωξίν των από το έδαφος που κατείχαν”. Από τα στοιχεία αυτά, αποδεικνύεται ότι όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις είχαν λάβει τις ίδιες εντολές και ότι όλες τις εφάρμοσαν. Οπότε δεν τίθεται θέμα συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών σε καμία περίπτωση. Γιατί αν κάποιος θελήσει να θέσει τέτοιο θέμα σίγουρα δρα εκ του πονηρού. Η ίδια “κατηγορία” επομένως μπορεί να αποδοθεί και στον ΕΛΑΣ. Άλλωστε, για την περίοδο Φεβρουαρίου – Ιουνίου 1944, υπάρχουν δεκάδες διαταγές αμυντικού σχεδιασμού που εξέδωσε ο ίδιος ο Ζέρβας στις μεραρχίες του. Επιπλέον, στις 11-3-1944 ο Ζέρβας διατάζει την ίδρυση της VIIIης Μεραρχίας, στις 14-3-1944 της IIIης και στις 24 Απριλίου την ίδρυση της Χης Μεραρχίας που στις 27 Ιουνίου απελευθερώνει την Παραμυθιά και στις 29 Ιουνίου την Πάργα από τους Γερμανούς και τους τσάμηδες. Για την αναξιοπιστία των γερμανικών αναφορών, έγραψε ο επίσημος ιστορικός του ΚΚΕ Σόλωνας Γρηγοριάδης (βλ. “Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, σελ. 503”): ” Δεν μπορούμε συνεπώς σήμερα να πάρουμε στα σοβαρά τις κατηγορίες κατά του ΕΔΕΣ που υπήκουε στον Ζέρβα για συνεργασία με τους Γερμανούς, διότι εκτός του ότι κλονίζονται όπως βλέπουμε απ’ την κριτική έρευνα, έρχονται σε σύγκρουση με την πραγματική γερμανική πολιτική στην Ελλάδα. Δεν πείθουν επίσης τον ψυχρό και αμερόληπτο ιστορικό ερευνητή των γερμανικών αρχείων ορισμένα έγγραφα που παρατίθενται τα οποία φέρουν την σφραγίδα της πλαστότητος αν τα εξετάσουμε με το πρίσμα του ψυχολογικού πολέμου που εξαπέλυσαν οι Γερμανοί με βροχή πλαστών εγγράφων, με “στρατηγικό σκοπό” να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ. Σήμερα όμως, που η απόσταση από τα γεγονότα επιτρέπει την νηφαλιότερη σκέψη, δεν αρκούν οι εκθέσεις της Άινς Τσε για να πεισθούν ότι πράγματι ο αρχηγός του ΕΔΕΣ είχε τέτοιες ιδιαίτερες σχέσεις. Άλλωστε αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός πως στις εκθέσεις αυτές, πουθενά δεν αναφέρεται καμιά συγκεκριμένη επαφή, πρόταση ή πρόθεση του Ζέρβα προε την γερμανική πλευρά. Και φαίνεται πως η αδράνεια του ΕΔΕΣ εκείνους τους μήνες οφειλόταν σε υπόδειξη του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής, το οποίο ο στρατηγός Ζέρβας υπήκουε τυφλά. Στο κάτω κάτω της γραφής, πως είναι δυνατόν να υπήρχε συνεργασία Γερμανών και ΕΔΕΣ στα βουνά, όταν οι γερμανικές επιθέσεις στράφηκαν με την ίδια βιαιότητα και κατά των ομάδων του Ζέρβα”.

            Ο Χάγκεν Φλάισερ, φιλικά προσκείμενος προς το ΚΚΕ, σε πολλές συνεντεύξεις του έχει μιλήσει ξεκάθαρα για συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών. Ωστόσο, στον ΙΣΤ’ τόμο της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους της Ακαδημίας Αθηνών αναιρεί τα όσα κατά καιρούς έχει υποστηρίξει. Γράφει χαρακτηριστικά για την αδράνεια αυτή των ανταρτών του Ζέρβα, το 1944 (σελ.36):
  “Ο Ζέρβας επωφελήθηκε από παλαιότερη οδηγία του ΣΜΑ, με την οποία (εξαιτίας των αιματηρών γερμανικών αντιποίνων, ιδίως στους Λιγγιάδες, στις 30 Οκτωβρίου 1943), γινόταν σύσταση για προσωρινή διακοπή των δολιοφθορών, εφ’ όσον δεν θα υπήρχε άλλος τρόπος να προστατευθεί ο άμαχος πληθυσμός. Στους Γερμανούς βέβαια που δεν γνώριζαν την οδηγία του ΣΜΑ, μπορούσε επομένως (ο Ζέρβας) να παρουσιάσει την (διατεταγμένη από τους Συμμάχους) ουδετερότητα του ΕΔΕΣ σαν δική του παραχώρηση. Για ευνόητους λόγος ο Ζέρβας δεν εκπλήρωσε ποτέ την επιθυμία των Γερμανών για προσωπική συνάντηση και οι συνεννοήσεις δεν κατέληξαν σε γραπτή συμφωνία. Επομένως σε καμία περίπτωση αυτή η ενέργεια δεν μεταφράζεται σαν συνεργασία! Όσο για τις συνεννοήσεις αυτές γράφει επί λέξη:
“Οι συνεννοήσεις του Ζέρβα, δεν οφείλονται βέβαια σε γερμανόφιλα αισθήματα, αλλά σε υπολογισμούς που σχετίζονταν με την ενδοελληνική σύγκρουση, για την οποία μόνο εν μέρει ευθυνόταν”. Και συνεχίζει ο Φλάισερ: ” Οι Γερμανοί είχαν την πρωτοβουλία της επαφής με τον Ζέρβα και ότι ο Ζέρβας ουδέποτε συναντήθηκε με τον Λάντς ή άλλους Γερμανούς αξιωματικούς και ουδέποτε υπέγραψε συμφωνία μαζί τους”.
Η “συγγνώμη” του Γούντχάουζ.

Για την περίοδο αυτή της άνοιξης και του θέρους του ’44 έχει αποφανθεί και ο Κρίς Γούντχάουζ ( βλ. Το Μήλον της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 118 ): ” … Το ότι ο Ζέρβας απέφυγε να ενοχλήσει τους Γερμανούς το καλοκαίρι του 1944 το ισχυρίστηκαν Βρετανοί αξιωματικοί της SOE Καίρου. Αληθεύει γενικά, αν και αποσιωπά μία τουλάχιστον όχι ασήμαντη στρατιωτική επιχείρηση. Αλλά το καλοκαίρι του 1944, ο Ζέρβας είχε διαταγές να απόσχει προσωρινά από επιχειρήσεις κατά των Γερμανών, για να αποφύγει αντίποινα και να διατηρήσει άθικτες τις δυνάμεις του για την τελική επιχείρηση παρενόχλησης των Γερμανών κατά την αποχώρησή τους. Τις διαταγές αυτές του τις είχε διαβιβάσει η SOE Καίρου… Ο Ζέρβας λοιπόν πειθάρχησε στις διαταγές ως το τέλος. Το ότι και οι διαταγές και οι επικρίσεις είχαν την ίδια επίσημη πηγή αποτελεί ανεξήγητη παρεξήγηση”. Και συνεχίζει ο Γουντχάουζ (σελ. 119): ” Το 1944, μονάδες του βρετανικού ναυτικού επιφορτίστηκαν να μεταφέρουν πολεμοφόδια στις δυτικές ακτές τις Γιουγκοσλαβίας, Αλβανίας και Ελλάδας, για να χρησιμοποιηθούν από τις αντίστοιχες ανταρτικές δυνάμεις κατά των Γερμανών. Οι αντάρτες στις δύο πρώτες από τις τρεις αυτές χώρες ανήκαν στα αριστερά αντιστασιακά κινήματα του Τίτο και του Εμβέρ Χότζα. Στην τρίτη, την Ελλάδα, ήταν οι αντάρτες του Ζέρβα. Στις δύο πρώτες περιπτώσεις, η δύσκολη επιχείρηση της εκφόρτωσης, στη διάρκεια της νύχτας, εμποδιζόταν συστηματικά από τους Γερμανούς. Στην τρίτη επιχείρηση ποτέ δεν εμποδίστηκε. Κι όμως, ήταν γνωστές στους Γερμανούς οι επιχειρήσεις αυτές και στην τρίτη ακόμη περίπτωση τόσο καλά όσο και στις δύο πρώτες, σύμφωνα με σχετική μυστική έκθεση που έπεσε αργότερα στα χέρια των Συμμάχων και όπου περιέχεται αυτή η πληροφορία. Το συμπέρασμα, στην ηπιότερη μορφή του, φαίνεται να είναι ότι οι Γερμανοί άφησαν ανεμπόδιστες τις επιχειρήσεις αυτές ανεφοδιασμού στην Ελλάδα, γνωρίζοντας ότι τα όπλα που παραδίνονταν στον Ζέρβα δεν θα στρέφονταν εναντίον τους, όπως εκείνα που παραδίνονταν στον Τίτο και στον Εμβέρ Χότζα… Είναι κατανοητό το να πίστευαν οι Γερμανοί ότι τα όπλα που παραδίνονταν στον Ζέρβα δεν θα στρέφονταν εναντίον τους, αν όμως το πίστευαν πραγματικά, τότε, τους περίμενε μία έκπληξη. … Μιλώντας για “νομοταγή συμπεριφορά προς τα γερμανικά στρατεύματα” από την πλευρά του Ζέρβα, η επίμαχη μυστική έκθεση βεβαιώνει όχι την απιστία του προς τους Συμμάχους, αλλά την υπακοή του στις διαταγές τους. Όχι την επιτυχία των Γερμανών, αλλά τους ευσεβείς τους πόθους”. Άλλη μία μαρτυρία – ντοκουμέντο του αρχηγού της Συμμαχικής αποστολής για την περίοδο αυτή. Όμως, ο ίδιος άνθρωπος το 1976 στο βιβλίο του ” Η αλήθεια για την Ελλάδα 1941-1949″ γράφει πράγματα που μπερδεύουν την όλη κατάσταση. Ξαφνικά προσπαθεί με έντεχνο τρόπο να αναιρέσει τις κατηγορίες προς την αριστερά και να τις μεταθέσει ουσιαστικά στον Ζέρβα και τον ΕΔΕΣ. Μάλιστα, αναφέρει ότι όσα λέει τα βασίζει στα γερμανικά αρχεία.  Για του λόγου το αληθές γράφει (σελ. 173): ” Όλες οι οργανώσεις της Αντίστασης ήταν κατά καιρούς σε επαφή με τις δυνάμεις κατοχής, αν και οι κομμουνιστές ήταν πιο διακριτικοί από τους υπόλοιπους στο θέμα αυτό. … Οι γερμανικές πηγές δείχνουν ότι συμφωνίες σαν αυτές που έγιναν ανάμεσα στους Γερμανούς και στον ΕΛΑΣ ήταν “μεμονωμένες και αυστηρά τοπικού χαρακτήρα”, ενώ με τον Ζέρβα είχαν “γενική εκεχειρία” από τον Δεκέμβριο του 1943 μέχρι τον Ιούλιο του 1944. Υπάρχουν πολλές αναφορές στα γερμανικά αρχεία και απομνημονεύματα για τη “συνεργατική στάση” του Ζέρβα ή τις “συμφωνίες κυρίων” που συνήψε με τους Γερμανούς”. Στο ερώτημα πώς όλον αυτό τον καιρό οι Βρετανοί σύνδεσμοι δεν αντιλήφθηκαν την συνεργασία αυτή απαντά (σελ.174): ” Η εξήγηση είναι απλή. Κατά τη διάρκεια της σχετικής περιόδου το Γενικό Αρχηγείο της Μέσης Ανατολής είχε διατάξει την αναστολή κάθε επιθετικής ενέργειας. Από την στιγμή που έγινε ξεκάθαρο ότι η Ελλάδα δεν θα ελευθερωνόταν πριν το 1944, δόθηκαν εντολές στους αντάρτες να “λουφάξουν”…Θα πρέπει να θεωρηθεί δεδομένο ότι ο Ζέρβας εκμεταλλεύτηκε τις οδηγίες των Συμμάχων για να προβεί σε προσωρινή ανακωχή με τον εχθρό, του είδους που οι πρόγονοι του αποκαλούσαν καπάκια στους πολέμους τους με τους Τούρκους. Και τη διέρρηξε στις 20 Αυγούστου 1944, όταν έλαβε νέες εντολές από το Γενικό Αρχηγείο να ξεκινήσει την Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε”. Που οφείλεται η μεταστροφή αυτή του Γούντχάουζ; Την απάντηση έδωσε ο ίδιος σε συνάντηση με αγωνιστές του ΕΔΕΣ που του εξέφρασαν τα παράπονά του για όσα  νεότερα ανέφερε. Ο Κρίς ομολόγησε ότι την περίοδο εκείνη είχε πολλά οικονομικά προβλήματα και ότι οι γυναίκα του έπασχε από μακροχρόνια ασθένεια. Αναγκάστηκε λοιπόν, το 1976 να εκδώσει το βιβλίο του (Το μήλο της Έριδος με διαφοροποιημένο πρόλογο) από τον εκδοτικό οίκο “Εξάντας” – αριστερών πεποιθήσεων- με αυτές τις προϋποθέσεις. Όσον αφορά το βιβλίο του “Η αλήθεια για την Ελλάδα” αυτό εκδόθηκε το 1976 στην Αγγλία, ενώ στα ελληνικά κυκλοφόρησε πρόσφατα τον Δεκέμβρη του 2012. Ωστόσο, τα όσα ανέφερε έγιναν γνωστά στους εδεσίτες αντάρτες. Με την ομολογία αυτή του Γούντχάουζ ξεδιαλύνει κάπως το τοπίο. Ο ίδιος στη συνάντηση αυτή έγραψε ιδιοχείρως σε ένα αντίτυπο του “Μήλου της ‘Εριδος”: “Θέλω να τονίσω το εξής και να επιμένω σ’ αυτή την αλήθεια , ο Ζέρβας ήταν πάντοτε πιστός στη συμμαχία μας και ποτέ δεν έκανε ούτε το παραμικρό πράγμα εις βάρος του κοινού αγώνος, ούτε τίποτε να βοηθήση τον κοινόν εχθρόν. CM. Woodhouse Απρίλιος 1978”. Η ξεκάθαρη απάντηση του αρχηγού της βρετανικής συμμαχικής αποστολής δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης. Δεν σταματά όμως εδώ, σε διάλεξή του την 31η Οκτωβρίου 1984, που δημοσιεύεται και στο βιβλίο “Ιστορικός ρόλος της Εθνικής Αντίστασης, σελ.20-21” λέει τα εξής συγκλονιστικά: ” Οι Γερμανοί έκαναν την εποχή εκείνη, απεγνωσμένες προσπάθειες να συνάψουν μυστικές συμφωνίες και με τους Βρετανούς και με τις αντιστασιακές οργανώσεις … Η μόνη τους επιτυχία ήταν στο να προκαλέσουν διχόνοια μεταξύ των Αντιστασιακών οργανώσεων. Ο Ζέρβας επέστρεψε στους Γερμανούς να υποθέσουν ότι δεν θα έπαιρνε την πρωτοβουλία να τους επιτεθεί, αλλά μόνο σε μια εποχή που είχε πάρει διαταγές από το Στρατηγείο μας να μην αναλάβει επιθετικές επιχειρήσεις – με άλλους λόγους προτού αρχίσει η Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε. Ο Σαράφης, σύμφωνα με ένα Γερμανό αξιωματούχο ( τον Ρόλαντ Χάμπελ) που έλαβε μέρος στις διαπραγματεύσεις, στην αρχή συμφώνησε ότι ο ΕΛΑΣ δεν θα επετίθετο κατά των Γερμανών κατά την διάρκεια της αποχωρήσεώς τους. Αλλά η συμφωνία του ακυρώθηκε παραχρήμα από την κεντρική επιτροπή του ΕΑΜ… Τον Οκτώβριο ταξίδεψα προς τα βόρεια δια μέσου της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Κατά την διάρκεια αυτής της διαδρομής δεν είδα τμήματα του ΕΛΑΣ παρά μόνο στις πόλεις, από τις οποίες οι Γερμανοί είχαν ήδη αποσυρθεί. Δεν ενδιαφέρονταν οι ηγέτες του ΕΛΑΣ να καταδιώξουν τους Γερμανούς”. Και συνεχίζει μεταξύ άλλων: ” Παραδέχομαι ότι έμεινα έκπληκτος από την σημασία την οποία έδωσαν οι Γερμανοί στο να εκκαθαρίσουν την Ήπειρο από τις δυνάμεις του Ζέρβα. … Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα ήταν η διαγωγή του πιο δυναμικού από τους ηγέτες του ΕΛΑΣ, του Άρη Βελουχιώτη. Δεν έλαβε μέρος στην Επιχείρηση ” Κιβωτός του Νώε” εναντίον των Γερμανών. Όλη η δραστηριότης του είχε αφιερωθεί στο να επιτίθεται κατά των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο και να εκτελεί αυτούς, που θεωρούσε συνεργάτες τους. Δεν είναι παράδοξο που οι Γερμανοί πίστευαν ( κατά τον Χάμπελ) ότι ο ΕΛΑΣ πραγματικά εφάρμοζε τη συμφωνία, έστω και αν είχε ακυρωθεί, να τους αφήσουν να αποσυρθούν ανενόχλητοι”.

          Είναι αποδεδειγμένες σήμερα οι συνεργασίες που δεν θέλουν να θυμούνται οι απόγονοι των Ελασιτών και οι συμπαθούντες αυτών. Ο Μάρκος Βαφειάδης, στα απομνημονεύματά του, αναφέρει την “θεωρία του κενού ενώπιον του εχθρού”. Η περιβόητη αυτή θεωρία σήμαινε την αποχώρηση των στρατευμάτων του ΕΛΑΣ έναντι των επιθέσεων των Γερμανών. Αποφασίστηκε τον Δεκέμβρη του 1942 στο Κουκάκι μαζί το μονοπώλιο της αντίστασης. Εισηγητής ήταν ο Πολύδωρος Δανιηλίδης, μέλος του ΚΚΕ και ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ. Τη θεωρία αυτή επιβεβαιώνει και ο καπετάν Έκτορας ( Θόδωρος Μακρίδης) στην απόρρητη έκθεσή του το 1946. Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Γρηγόρη Φαράκου ” Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, στρατός για το “πριν” και το “μετά”. Μάλιστα αναφέρεται ξεκάθαρα ότι τόσο το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1943, όσο και τις αντίστοιχες περιόδους το ’44, ο ΕΛΑΣ σε πολλές περιοχές μεταξύ των οποίων, η Ήπειρος και η Μακεδονία δεν πολέμησε τους Γερμανούς. Αυτά προσπαθούν να αποσιωπήσουν και να αφανίσουν εντελώς οι ίδιοι οι κομμουνιστές επειδή δεν τους βολεύουν και δεν εξυπηρετούν την προπαγάνδα τους. Μερικοί τα δικαιολογούν ως λάθη αλλά σε καμία περίπτωση ως προδοτικές ενέργειες. Αντιθέτως, προσπαθούν να φορτώσουν στους απέναντι, τις δήθεν προδοτικές συμφωνίες. Όπως άλλωστε είπε ο Βελουχιώτης ” Διαπραγματεύσεις και ανακωχές συχνά έχουν το χαρακτήρα στρατηγήματος και είναι αναπόσπαστο στοιχείο του πολέμου και μόνο οι φαρμακοποιοί, οι συμβολαιογράφοι και οι γαλατάδες δεν κάνουν ανακωχή, αφού αυτοί ποτέ δεν κάνουν πόλεμο”.

Οι διοικητές της Γκεστάπο Τρίπολης-Σπάρτης μετά την συμφωνία.

Ενώ όμως τα γερμανικά αρχεία της I/C και όχι μόνο, μιλούν για επαφές και ουδετερότητα του Ζέρβα απέναντί τους, έγγραφό τους με ημερομηνία 8 Ιουλίου 1944 αναφέρει: ” … Οι μονάδες του Ζέρβα, στις οποίες έχουν εισχωρήσει οι Άγγλοι σε μεγάλο βαθμό και τις καθοδηγούν, αποτελούν μακροπρόθεσμα μεγαλύτερο κίνδυνο από τις κομμουνιστικές ομάδες, οι οποίες προς το παρόν είναι κακά οργανωμένες και εφοδιάζονται με δυσκολία πάνω στα υψηλά βουνά. Εκτός αυτού, ο Ζέρβας ελέγχει τμήμα της ακτής που είναι κατάλληλο για απόβαση και εφοδιασμό. Συνεπώς η Ανώτατη Διοίκηση της Ομάδας Στρατού Ε, θεωρεί ότι είναι απολύτως απαραίτητο μετά την λήξη της επιχειρήσεως “Σταυραετός” να συντριβούν τώρα οι Ομάδες του Ζέρβα, για να δημιουργηθούν ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για την άμυνά μας στην Δ. Ελλάδα”. Αυτό το έγγραφο είναι αποκαλυπτικό για το ποιος αποτελεί προτεραιότητα για διάλυση από τους Γερμανούς εξαιτίας της δυναμικής και της δράσης του Ζέρβα. Οπωσδήποτε δεν πρόκειται για συμπεριφορά έναντι συνεργάτη, σε καμία περίπτωση. Εξ’ ίσου αποκαλυπτικό είναι έγγραφο των Γερμανών και της 104ης Μεραρχίας Κυνηγών των Γερμανών, για την σύσκεψη Γερμανών στρατηγών στα Ιωάννινα, στις 2 Ιουνίου 1944. Η σύσκεψη πραγματοποιήθηκε ελέω των απωλειών που είχαν οι ναζί στη μάχη του Μπαλτανέζ από τις δυνάμεις των ΕΟΕΑ στις 23-25 Μαΐου 1944, την ώρα που οι δυνάμεις του Ζέρβα αναφέρονται ως ουδέτερες για όλη την άνοιξη του ’44. Μεταξύ άλλων αποφασίστηκε “ότι ο στρατός Ζέρβα είναι αξιόλογος μη διαφέρων από τακτικόν στρατόν. Απεφασίσθη πως πρέπει να προσβληθεί το ταχύτερον ο ισχυρότερος αντίπαλος Ζέρβας, διότι είναι ο πλέον επικίνδυνος…Δέον διαλυθεί ο Ζέρβας και απαλλαγώμεν μόνου δυνάμενου βοηθήσει Αγγλικήν απόβασιν. Απαιτούνται τρεις Μεραρχίες… Προς παραπλάνησιν ενταθεί ευνοϊκή προπαγάνδα υπέρ Ζέρβα”. Μάλιστα, η σύσκεψη αυτή έγινε γνωστή στον Ζέρβα εξαιτίας του δικτύου πληροφοριών που είχε κατορθώσει να πετύχει ο ίδιος μέσα στο ίδιο τους το στρατηγείο. Τα αποτελέσματα αυτά κοινοποιήθηκαν στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Αυτά τα ντοκουμέντα αποσιωπούνται ηθελημένα από πολλούς ιστορικούς. Όπως και το ρεπορτάζ της 14-5-1944 του Ριζοσπάστη που αναφέρει: “ Το 8ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ Λακωνίας, πιεζόμενο σκληρά, συμφώνησε με τις τοπικές Γερμανικές αρχές, αναστολή εχθροπραξιών από 3-3-1944 μέχρι 10-4-1944″. Κατά τ’ άλλα, ο ΕΔΕΣ συνθηκολόγησε με τον εχθρό.
             Επίσης, είναι πασίγνωστες οι γραπτές συμφωνίες του ΕΛΑΣ με Γερμανούς και Βούλγαρους, την 1η και 20η Σεπτέμβρη 1944 αντίστοιχα. Μάλιστα, στο περιοδικό του ΚΚΕ “Νέος Κόσμος” τεύχος 9ο Σεπτεμβρίου 1950, ο Μάρκος Βαφειάδης κατηγορείται ως προδότης που συνεργάστηκε με τους Γερμανούς και τους άφησε να φύγουν ανενόχλητοι. Άσχετα αν το ΚΚΕ, μέσω του ΕΑΜ, είχε διατάξει για την ενέργεια αυτή. Και αυτό γιατί απώτερος στόχος του ΚΚΕ ήταν να καταλάβει την εξουσία και όχι να κυνηγήσει τους Γερμανούς. Ο Γιάννης Ιωαννίδης, γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, έγραψε: ” Παρόλα όσα γράφτηκαν, σκοπός μας ήταν πάντοτε η προλεταριακή επανάσταση. Κατά την Κατοχή το ΚΚΕ, με φανατισμό, χρησιμοποίησε αδίστακτα κάθε μέσο, όσο σκληρό και αν ήταν, φτάνει να εξυπηρετούσε το  σκοπό αυτό. Έτσι η στάση και η δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν ασφυκτικά υποταγμένη στη στρατηγική πολιτική επιλογή του ΚΚΕ”. Ουδέν σχόλιο…

Περί της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών: Ιστορικά τεκμηριωμένη απάντηση – Α’ μέρος

Ο Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας.

Η ιστορία της Κατοχής και της Αντίστασης διακρίνεται για την αμφιλεγόμενη ταυτότητά της. Έχει χρησιμοποιηθεί μάλιστα και η φράση “εποχή της σύγχυσης” από ορισμένους ιστορικούς, όταν αναφέρονται στην περίοδο αυτή. Για όλους εμάς λοιπόν, ιστορικούς και μη, που ασχολούμαστε επί καθημερινής βάσεως με την μελέτη και την έρευνα της συγκεκριμένης περιόδου, είναι πολύ σημαντικό και ταυτόχρονα δύσκολο να βρούμε τον μίτο της Αριάδνης. Ωστόσο, χρέος του ιστορικού, είναι να αναλύει και να περιγράφει τα γεγονότα, μακριά από προσωπικές εμπάθειες ή συμπάθειες. Αυτό ομολογουμένως δεν είναι εύκολο. Πόσω μάλλον σε μία τόσο ταραγμένη δεκαετία όπως αυτή του 1940. Γι΄αυτό τον λόγο, ο καθένας που θέλει να έχει άποψη, οφείλει να τη βασίζει σε ντοκουμέντα που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Μέχρι σήμερα, έχει επικρατήσει το εξής παράδοξο στην βιβλιογραφία της περιόδου 1941-1944. Οι περισσότεροι ιστορικοί ερευνητές εστιάζουν αποκλειστικά σε αριστερές πηγές (προφανώς σαν απόρροια των πεποιθήσεών τους) και δη “σκληροπυρηνικές”. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται και σε ξένους ιστορικούς, που το ίδιο σύστημα προσπαθεί να τους παρουσιάσει σαν “αντικειμενικούς και αυθεντίες”. Αρνούνται οι άνθρωποι αυτοί όχι μόνο να μελετήσουν την “άλλη πλευρά”, αλλά και να εστιάσουν σε μαρτυρίες και τεκμήρια που υποστηρίζουν διακεκριμένοι ιστορικοί ερευνητές, που ανήκουν στην αριστερά και που πολλοί από αυτούς υπήρξαν πρωταγωνιστές των γεγονότων, από καίριες θέσεις τόσο στο ΚΚΕ όσο και στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Επιπλέον, προσπαθούν να αφανίσουν τα αρκετά ντοκουμέντα που ενοχοποιούν τη δική τους παράταξη. Παρουσιάζουν χαλκευμένα πολλά στοιχεία και έγγραφα παραποιημένα με στόχο να προκαλέσουν την σύγχυση στους ερευνητές των αρχείων. Ακριβώς το ίδιο επεδίωξε και η υπηρεσία Ψυχολογικού πολέμου του Χίτλερ, η περιβόητη Άινς Τσε ( I/C ) με τη σύνταξη πλαστών εγγράφων, που μοναδικό σκοπό είχανε να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο και να βάλουν στο μυαλό των δύο αντίπαλων οργανώσεων (ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ) ότι ο αντίπαλός τους ήταν ευνοούμενος των Γερμανών. Κάτι που τελικά το πέτυχαν. Τελειώνοντας τον πρόλογο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε, ότι στην αριστερή – κομματική βιβλιογραφία, όσο μπορούν, αποφεύγουν την αναφορά στις επίσημες βρετανικές πηγές. Οι αναφορές των μελών της Συμμαχικής αποστολής προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής είτε δεν χρίζουν ιδιαίτερης αναφοράς είτε αποσιωπούνται εντελώς επειδή αυτό συμφέρει την αριστερά. Μάλιστα, ο πρώτος αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής Έντυ Μάγιερς σε συνέντευξή του σε ελληνικό περιοδικό είχε αναφέρει την διαστρέβλωση της ιστορικής αλήθειας από το ΚΚΕ, για τον τρόπο διδασκαλίας της εθνικής αντίστασης στην μεταπολιτευτική Ελλάδα ( βλ. Οικονομικό Ταχυδρόμο, τεύχος Οκτωβρίου 1995).
Παρατηρείται λοιπόν, ιδίως στις αρχές της δεκαετίας του 1980 στην Ελλάδα, μια προσπάθεια όχι απλώς αναγνώρισης της εθνικής αντιστασιακής οργάνωσης ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αλλά αγιοποίησής της με στόχο να ξαναγράψει την ιστορία. Κάτι που το κατάφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου σαν πρωθυπουργός, με την υιοθέτηση της παρακαταθήκης του ΕΑΜ και των προσωπικοτήτων που αφόρισε μετά το 1950 το ΚΚΕ σαν προβοκάτορες, προδότες, συνεργάτες των Γερμανών, πράκτορες των Άγγλων κλπ… Επόμενο βήμα ήταν η πολτοποίηση μεγάλου μέρους βιβλίων του Γενικού Επιτελείου Στρατού καθώς και της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, που αναφέρονταν στην περίοδο 1941-1949 και αποκάλυπταν με ντοκουμέντα πολλά σφάλματα – τα οποία αναγνώρισε μετά το 1949 το ΚΚΕ σαν “λάθη και εγκλήματα” – της αριστεράς. Ευτυχώς αυτή η κάθε άλλο δημοκρατική μέθοδος, που εφαρμόστηκε από δεδηλωμένους “δημοκράτες” και ταυτόχρονα εντελώς αντιεπιστημονική, δεν αφάνισε όλες τις πηγές. Διασώθηκαν κάποια αντίτυπα ικανά να αποδείξουν το φιάσκο. Παράλληλα με την πολτοποίηση αυτών των βιβλίων, εμφανίστηκε μια πρωτοφανής προσπάθεια εκδοτικών οίκων, εφημερίδων και κομμάτων να παρουσιάζουν μελέτες που άλλαζαν την ως τότε ιστορία, “βάσει νεώτερων στοιχείων”. Τα νεώτερα στοιχεία ακόμη και σήμερα δεν έχουν τεκμηριωθεί έναντι ελαχίστων ίσως εξαιρέσεων. Στις αναθεωρημένες αυτές μελέτες της αριστερής ή αριστερόστροφης βιβλιογραφίας, παραγράφηκαν ή δικαιολογήθηκαν συνεργασίες Ελασιτών με κατοχικές δυνάμεις ώστε να αφανίσουν τους “αντιδραστικούς”, τους “εθνικόφρονες” και τους “φασίστες” ( χαρακτηρίζονταν έτσι γιατί δεν ανήκαν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, βλ. “Το μήλον της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 92”, Άρη Βελουχιώτη: “Πάς ο μή μεθ’ημών, φασίστας και προδότης” καθώς και στον τύπο του ΕΑΜ την άνοιξη του 1943), δικαιολογήθηκαν σφαγές αμάχων και μικρών παιδιών είτε με την ταμπέλα του “δωσίλογου” είτε με την δήθεν δικαιολογημένη άποψη ότι στον πόλεμο δυστυχώς συμβαίνουν και λάθη. Σημαία πλέον της αντεπίθεσης της αριστεράς έγιναν οι δήθεν συνεργασίες των μη κομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων με τους Γερμανούς. Με εκστρατεία λάσπης ολόκληρων δεκαετιών κατάφεραν να περάσουν την προπαγάνδα τους σε πάρα πολύ μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Προσωπικότητες ηγετικές της Εθνικής Αντίστασης όπως ο Ναπολέων Ζέρβας, ο Δημήτριος Ψαρρός, ο Γεώργιος Γρίβας καθώς και οργανώσεις όπως ο ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ, η ΕΚΚΑ-5/42 ΣΕ, η ΠΑΟ, η ΕΟΚ, ο ΕΣ στην Πελοπόννησο, οι ομάδες του Τσαούς Αντών, στο σύνολό τους αποκαλούνται σαν όργανα των Κατοχικών δυνάμεων και συνεργάτες αυτών. Στόχος του παρόντος άρθρου, όπως αναφέρεται και στον τίτλο του, είναι να αποδείξει τις ανακρίβειες και τα ψεύδη για την μεγαλύτερη αντικειμενικά προσωπικότητα της Εθνικής Αντίστασης, τον Ναπολέοντα Ζέρβα.
Οι κατηγορίες που ειπώθηκαν για τον Στρατηγό, έχουν να κάνουν με τη πολυδιαφημιζόμενη συνεργασία του με τη Βέρμαχτ. Μάλιστα παρατηρείται μια αστάθεια μεταξύ αυτών των κατηγοριών καθώς δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Οι βασικές περίοδοι που ο Ζέρβας λοιδορείται σαν συνεργάτης των Ναζί είναι ο Οκτώβρης – Νοέμβρης του 1943 και η άνοιξη του 1944. Μερικοί μιλούν για “συμφωνία κυρίων” με ή χωρίς την γνώση της Συμμαχικής Αποστολής, άλλοι για “διστακτικές κινήσεις” του Ζέρβα προς τους Γερμανούς ακόμη και επιθυμία του να υπάρξει μια κατανόηση μεταξύ τους. Όσο για την άνοιξη του ’44 κατηγορείται για εφεκτικότητα έναντι του στρατού κατοχής και για πολύμηνη αδράνεια – ουδετερότητα. Πηγές των παραπάνω είναι τα συγγράμματα του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, του Βάσου Μαθιόπουλου, του Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ καθώς και των πολυδιαφημισμένων ιστορικών Χάγκεν Φλάισερ και Ντέιβιντ Κλόουζ. Επίσης αναφέρονται και τα γερμανικά αρχεία της Άινς Τσέ, της υπηρεσίας Ψυχολογικού Πολέμου των Γερμανών. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή και ας εξετάσουμε μία μία τις κατηγορίες καθώς και την εγκυρότητά τους.

Η διαταγή – συμφωνία ΕΛΑΣ – Γερμανών στις 6/10/1943.

Πρώτος ο Ενεπεκίδης αναφέρθηκε σε συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών, στο βιβλίο του ” Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944, σελ. 93″ όπου υπάρχει σχετικό κεφάλαιο με τον θορυβώδη τίτλο “Επιβεβαιούται το υπογραφέν σύμφωνο συμμαχίας Ζέρβα – Γερμανών”. Με μια πρώτη ματιά και ενώ η έρευνα έχει προχωρήσει αρκετά μετά από τόσα χρόνια, φαίνεται η πρώτη ανακρίβεια καθώς δεν έχει βρεθεί ποτέ σύμφωνο Ζέρβα – Γερμανών. Και δεν έχει βρεθεί γιατί πολύ απλά δεν υπήρξε τέτοια συνεργασία. Μετά την κατάρρευση της πρώτης προσπάθειας να σπιλωθεί η εθνική δράση του Ζέρβα, το σενάριο άλλαξε και εγινε λόγος για συμφωνία κυρίων. Όμως, το βιβλίο αυτό του Ενεπεκίδη προκάλεσε αντιδράσεις όπως ήταν λογικό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, μεταξύ πολλών άλλων, έστειλε επιστολή στην εφημερίδα ” Το Βήμα”, στις 8 Απριλίου 1978 όπου αναφέρει: “Αν το είχε πράξει (σσ. ο Ζέρβας), απόλυτα συνυπεύθυνος θα ήμουν και εγώ, γιατί ούτε από μένα κράτησε ποτέ μυστική, ή ήταν δυνατόν να κρατήσει μυστική, οποιαδήποτε απόφαση ή ενέργεια που αφορούσε την διεξαγωγή του αγώνα …”. Μετά από τις έντονες αυτές αντιδράσεις ο Ενεπεκίδης αναγκάστηκε να γράψει (σελ.12): ” Όταν προσωπικότητες της Ελληνικής Αντίστασης του κύρους των ως άνω επιστολογράφων αμφισβητούν με τόση έμφαση την ύπαρξη ενός συμφώνου μεταξύ του ΕΔΕΣ και των Γερμανών πρέπει βεβαίως τα αρχεία να σιωπούν”. Τα αρχεία αυτά είναι της Άινς Τσέ, την αναξιοπιστία των οποίων έχουν αποδείξει πολλοί έγκριτοι ιστορικοί θα τα αναλύσουμε παρακάτω. Όσον αφορά τον Οκτώβριο του 1943, έχουν ειπωθεί και δω κατηγορίες περί συνεργασίας. Ο Ντέιβιντ Κλόουζ στο βιβλίο του “Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, σελ.93” έγραψε: “Εν όψει της επικείμενης αναμέτρησης με το ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε να κάνει διστακτικές κινήσεις για να υπάρξει μια “κατανόηση” με τους Γερμανούς, εκμεταλλευόμενος μια ιδιωτική πρωτοβουλία του εκπροσώπου του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στα Γιάννενα, ο οποίος ήθελε να αποτρέψει γερμανικές ενέργειες κατά του αμάχου πληθυσμού”. Πρίν ξεκινήσουμε με την αναλυτική απάντηση, σ’ αυτό το σημείο καλό θα ήταν να περιγράψουμε τα γεγονότα των ημερών εκείνων. Στις 4 Οκτωβρίου παρουσιάζεται στο αρχηγείο του Ζέρβα μια επιτροπή αποτελούμενη από τον δήμαρχο Ιωαννίνων Βλαχλείδη, τον αντιπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού Μπίκελ, τον αρχιμανδρίτη της Μητρόπολης Αθανάσιο και τον ιδιώτη Δούμα. Η αντιπροσωπεία ανέφερε ότι παρουσιάζεται με εντολή του Γερμανού διοικητή του 22ου Σώματος Στρατού, στρατηγού Φον Λάντς, με στόχο την απελευθέρωση Γερμανών ομήρων και την παύση των εχθροπραξιών με αντάλλαγμα να σταματήσουν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών και να παύσουν τα αντίποινα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού της περιοχής. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο αρχηγείο του Ζέρβα υπήρχε ανώτερος αξιωματικός των Βρετανών που γνώριζε άπταιστα τα ελληνικά, ο Μπίλ Τζόρνταν. Ο Ζέρβας άμεσα στέλνει τηλεγράφημα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπου αναφέρει τα ανωτέρω και ζητά οδηγίες. Οι οδηγίες φτάνουν μετά από ένα δίωρο και απαγορεύουν τη συνέχιση των διαγπραματεύσεων. Ο Ζέρβας απαντάει αρνητικά στην αντιπροσωπεία, η οποία αναχωρεί για τα Άγναντα και το στρατηγείο της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Επομένως  ούτε διστακτικές κινήσεις έκανε ο Ζέρβας προς τους Γερμανούς, όπως αναφέρει ο Κλόουζ, ούτε τίποτα. Άλλωστε πως είναι δυνατόν να συνέβει αυτό, όταν τις διαπραγματεύσεις αυτές τις ξεκίνησαν οι Γερμανοί και έγιναν μέσω αντιπροσωπείας στο αρχηγείο του Ζέρβα; Αν ο Ζέρβας ήθελε την οποιαδήποτε συνεργασία θα πήγαινε αυτός στους Γερμανούς. Μετά λοιπόν την αποτυχία να συμφωνήσει με τον Ζέρβα, η αντιπροσωπεία όπως είπαμε κατευθύνθηκε προς τον ΕΛΑΣ Ηπείρου στις 5 Οκτωβρίου. Η συμφωνία επετεύχθη γρήγορα καθώς την επομένη ( 6-10-1943) η 8η Μεραρχία διατάζει τα εξής: Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα. Πλήν της περιπτώσεως επιθέσεως εκ μέρους των Γερμανών. Να ειδοποιηθώσι σχετικώς δια του ταχυτέρου μέσου άπαντα τα τμήματα υμών και το εφ ΕΛΑΣ περιοχής προς πρόληψιν ενεργειών εκ μέρους του. Η παρούσα εκτελεσθή πιστώς εκ παραλλήλου όμως να μην χαλαρωθώσι τα μέτρα ασφαλέιας σας. Τα ανωτέρω μέτρα λαμβάνονται καθ’ όσον οι Γερμανοί επρότειναν επαφήν με εκπροσώπους ανταρτικών δυνάμεων ίνα προτείνουν όρους παύσεως ενεργειών εναντίον αμάχου πληθυσμού και ανταρτών, υπό τον όρον ελευθερίας οδικών συγκοινωνιών και παύσεως ενεργειών ανταρτών εναντίον τους. Διά νεωτέρας μας διαταγής θα σας γνωστοποιήσωμεν αποτελέσματα συναντήσεώς μας”. Την διαταγή υπογράφουν οι Νάσσης και Κατσαντώνης και κοινοποιείται υπό τύπο αναφοράς (ΥΤΑ) στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ. Ο κύριος Κλόουζ πάνω σ’ αυτό αναφέρει (σελ.93): ” Και ενώ η αρχικά θετική ανταπόκριση των τοπικών διοικητών του ΕΛΑΣ απορρίφθηκε ξερά από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε παρατεταμένες επαφές που τις διέκοψαν οι Γερμανοί μόνο όταν αντιλήφθηκαν ότι υπήρχε βρετανική ανάμειξη που είχε για σκοπό την καθυστέρηση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεών τους. Τελικά, όμως, στον Ζέρβα που ήταν πρόθυμος να συνεχίσει αυτές τις επαφές με τους Γερμανούς για να αποφύγει τον πόλεμο σε δύο μέτωπα – απαγορεύτηκε από το Κάϊρο να συνεχίσει τις συνομιλίες”. Πέρα από την σύγχυση του Κλόουζ όπου αυτοαναιρείται στο ίδιο του το κείμενο, αξίζει να επικεντρωθούμε στον έντεχνο τρόπο που ξεφεύγει από το θέμα. Ενώ αναφέρεται στην “αρχικά θετική ανταπόκριση των διοικητών του ΕΛΑΣ”, ξαφνικά χωρίς περαιτέρων ανάλυση ξεμπερδεύει το αδιέξοδό του λέγοντας ότι αυτή η θετική ανταπόκριση απορρίφθηκε από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ. Προφανώς φοβάται να επικαλεσθεί πηγές και αρχεία του ΕΛΑΣ που είναι πλέον παραδεκτά από όλους. Έτσι προσπαθεί να τα ρίξει όλα στον Ζέρβα, πράγματα τα οποία έκανε ο ΕΛΑΣ. Οπωσδήποτε πρόκειται για διαστρέβλωση των γεγονότων και σαφέστατα αντιεπιστημονική συμπεριφορά. Πάμε να τεκμηριώσουμε του λόγου το αληθές μέσα από τα αρχεία του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Στις 10 Οκτωβρίου η VIII Μεραρχία στέλνει νεό τηλεγράφημα προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, πράγμα που αποδεικνύει την όχι και τόσο ξερή απόρριψη του αρχηγείου του ΕΛΑΣ, που αναφέρει μεταξύ άλλων: “…Ημείς υπεσχέθημεν μέχρι 14ης τρέχοντος να σταματήσωμε κάθε εχθρικήν ενέργειαν ενατίον των Γερμανών με την ανάληψιν εκ μέρους των της υποχρεώσεως να παύσουν τα αντίποινα εις βάρος του πληθυσμού και κάθε ενέργειαν εναντίον μας. Επίσης υπεσχέθημεν και τη συνάντηση μετά του Γερμανού Αξ/κού την 14 τρέχοντος με την προυπόθεση ότι μέχρι της ημέρας εκείνης θα έχομεν λάβει τας οδηγίας σας. Ομοίαν υποσχεσιν έδωσε και η οργάνωσις του ΕΔΕΣ. Η επιτροπή της πόλεως των Ιωαννίνων μας εξέθεσε με τα μελανώτερα χρώματα τας αφαντάστους αγριότητας και την έκταση των καταστροφών αίτινες εγένοντο εις βάρος του αμάχου πληθυσμού των περιοχών των ευρισκομένων πέριξ των οδών και πόλεων εφ’ ολοκλήρου της Ηπείρου, και αίτινες είναι ανώτεροι πάσης περιγραφής, σημειωτέον ότι εις τας εκτελέσεις και τα παντός είδους κακουργήματα και λεηλασίες πρωτοστατούν Αλβανοί εκ Τσαμουριάς εις τας περιοχάς Φαναρίου Φιλιατών Ηγουμενίτσας, και αν εξακολουθήσουν θα ερημωθή τελείως η Ήπειρος”. Η ομολογία είναι πεντακάθαρη. Όσο για το ότι ο ΕΔΕΣ έδωσε όμοια υπόσχεση αναιρείται από πολλά που θα αναφέρουμε παρακάτω. Χαρακτηριστικός είναι ωστόσο ο Ντομινίκ Έντ, αριστερώτατων πεποιθήσεων, που στο βιβλίο του “Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 166” γράφει: ” Η αντιπροσωπεία των Ιωαννίνων καταχράστηκε την εμπιστοσύνη του ΕΛΑΣ, βεβαιώνοντας πως ο ΕΔΕΣ, με συμφωνία της Βρετανικής Αποστολής, είχε δεχτεί τη συνάντηση. Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ παίρνει το μήνυμα κατά γράμμα, απαγορεύει κάθε μεταγενέστερη επαφή και κατηγορεί τον Ζέρβα για προδοσία”. Έτσι προσπαθεί να δικαιολογήσει τα γεγονότα ο Έντ. Αυτή είναι η δικαιολογία για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ. Παρουσιάζει τον δεύτερο σαν συνεργαζόμενο με τον κατακτητή, παρόλο που ο ΕΛΑΣ υπεγράφει συμφωνητικά μαζί του, για να μην αποδειχθεί ό,τι προτεραιότητα του ΕΛΑΣ δεν ήταν οι Γερμανοί αλλά οι εγχώριοι αντίπαλοι. Την άποψη αυτή την επιβεβαιώνουν πολλά σημαντικά στελέχη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και όχι μόνο. Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ή Φοίβος Γρηγοριάδης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, έγραψε αργότερα για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ τον Οκτώβριο του 1943: ” Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διέδιδε ψευδώς, ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς”. Επιπλέον, ο Θωμάς Δρίτσας ( Πέτρος Αργυρόπουλος) σε επιστολή του στην εφημερίδα “Αυγή”, στο φύλλο της 4ης Οκτωβρίου 1981 επισημαίνει: ” … και χάρηκα ιδιαίτερα γιατί σαν οργανωτικός γραμματέας του ΕΑΜ Ηπείρου, που συνεργάστηκα και στην παρανομία και κατά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων με τον αείμνηστον υπαρχηγό του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου και την Επιτροπή του ΕΔΕΣ Ηπείρου, είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα από τη λάσπη που μείς δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς και τις συντονισμένες δήθεν πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά του ΕΛΑΣ Ηπείρου…”. Ακόμη πιο αποκαλυπτικός είναι ο Κρίς Γουντχάουζ, ο αρχηγός της Συμμαχικής Αποστολής την εποχή εκείνη, που στο πόνημά του “Το μήλο της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ.118” (το οποίο θεωρείται κορυφαία πηγή για την περίοδο αυτή και δικαίως) αναφέρει επί λέξη: “… η μαρτυρία που παρουσίασε ο Άρης, για να αποδείξει ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1943, ήταν ένα τηλεγράφημα από έναν αξιωματικό, διοικητή μεραρχίας του ΕΛΑΣ κοντά στην περιοχή του Ζέρβα. Αλλά ο Άρης είχε παρεξηγήσει την πληροφορία. Ο διοικητής της μεραρχίας ανέφερε τα εξής: Εκπρόσωποι του Ερυθρού Σταυρού του είπαν ότι είχαν πείσει μόλις τον στρατηγό Ζέρβα να υπογράψει ανακωχή δεκατεσσάρων ημερων με τους Γερμανούς και ότι είχε συμφωνήσει να κάνει το ίδιο. Το ότι ο Ζέρβας δεν το έκαμε, αποδείχνεται από δύο γεγονότα: πρώτον, ότι ένας Άγγλος αξιωματικός, που γνώριζε θαυμάσια τα ελληνικά, ήταν παρών σε όλητην διάρκεια της συνάντησης αυτής του Ζέρβα με τους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού¨ δεύτερον, ότι, λίγες μέρες μετά την συνάντηση αυτή, ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες σε διάρκεια και σκληρότητα μάχες που δόθηκαν μεταξύ Ζέρβα και Γερμανών. Κανένα από τα δύο αυτά γεγονότα, όμως, δεν εμπόδισε το Γενικό Αρχηγειό του ΕΛΑΣ να δώσει στη δημοσιότητα τη δική του εκδοχή, ούτε εμπόδισαν τον Άρη Βελουχιώτη να εξαπολύσει πλευρική επίθεση κατά του Ζέρβα, στο κορύφωμα της μάχης κατά των Γερμανών. Η μαρτυρία στην περίπτωση αυτή, επομένως, εκθέτει το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, όχι πάντως τον Ζέρβα”. Μάλιστα ο Γούντχάουζ δεν σταματά εδώ. Σε υποσημείωση του για τα παραπάνω προσθέτει (σελ.176): ” Οι κρίσιμες λέξεις στα Ελληνικά ήταν: εδώσαμεν παρομοίαν υπόσχεσιν. Αυτό το κείμενο το έδειξαν μόνο σ’ εμένα, στις 12 Οκτωβρίου 1943, στο Περτούλι (Θεσσαλία). Κανένας άλλος εκτός από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν το ξαναείδε ποτέ, γι’ αυτό και σε κάθε συζήτηση για το περιεχόμενό του το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ λέει τα αντίθετα από αυτά που λέω εγώ. Είναι το μόνο ενοχοποιητικό ντοκουμέντο που παρουσίασε ποτέ ελληνικό κόμμα και για το οποίο γνωρίζω με βεβαιότητα ότι είναι γνήσιο. Οι Έλληνες, προκειμένου να εκθέσουν πολιτικούς αντιπάλους, δεν διστάζουν να παρουσιάσουν, ή τουλάχιστον να αποδεχθούν, πλαστές μαρτυρίες. Αυτό όμως δεν μπορεί να αληθεύει σ’ αυτή την περίπτωση, αφού εκείνοι που ενοχοποιούνται από το έγγραφο αυτό μου το έδειξαν τυχαία μόνοι τους”. Για την ίδια περίοδο ο Κομνηνός Πυρομάγλου γράφει σο βιβλίο του “Τί είπα στον Λίβανο, σελ 26″: “ Εις τον κ. Πίσπιρην Διοικητήν της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, ετηλεφώνησα την απάντησίν μας εις την Επιτροπήν και συνεφωνήσαμεν. Ο Ταγματάρχης Πίσπιρης όμως μετά του Καπετάνιου της Μεραρχίας του και του Πολιτικού Καθοδηγητού, υπέγραψαν ανακωχήν μετά των Γερμανών. Ανακωχήν μετά των Γερμανών και των Τουρκαλβανών, διά να έχουν ελεύθερα τα χέρια να μας κτυπήσουν. Τούτο διευκόλυνε και τους Γερμανούς, οι οποίοι ήρχισαν ταυτοχρόνως μετά του ΕΛΑΣ την επίθεσίν των εναντίον μας. Έγινε, υπεγράφη η ανακωχή με τους Γερμανούς υπό της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ εν γνώσει του Γεν. Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ασφαλώς ναι. Διότι όταν την επαύριον δια κρυπτογραφικού τηλεγραφήματος ή περί ής πρόκειται Μεραρχία ανέφερεν τούτο, το Γεν. Στρατηγείον ΕΛΑΣ, όχι μόνον δεν αντέδρασεν, αλλά και εδέχθη πλήρως την κατάστασιν και συνειργάσθη κατά ένα τρόπο με τους Γερμανούς. Την 10ην Οκτωβρίου 1943 κατέπαυσαν αι εχθροπραξίαι μεταξύ ΕΛΑΣ αφ’ ενός και Γερμανών και Τουρκαλβανών αφ’ ετέρου. Όλα τα στοιχεία περί της ανακωχής ταύτης είναι κατατεθειμένα εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Διαταγές, πρωτόκολλα και τηλεγραφήματα, αποδεικνύοντα την προδοτικήν ταύτην πράξιν, είναι κατατεθειμένα. Έτσι καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας συκοφαντεί, ότι συνεργαζόμεθα με τους Γερμανούς, αυτό υπογράφει ανακωχήν. Καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας επιτίθεται, η επίθεσίς του συγχρονίζεται με την επίθεσιν των Γερμανών. Την σκοτεινήν αυτήν ιστορίαν θα την μάθει εις όλας της τα λεπτομερείας ο Ελληνικός λαός. Θα χυθή πλήρες φώς και τότε θα αποδειχθή ποιοί είναι οι προδόται”. Στίς 13 Οκτωβρίου 1943, η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ ενημερώνει το 24ο και 15ο Σύνταγμά της για την δράση της καθώς και για τα αποτέλεσματα των συννενοήσεών της με τους Γερμανούς. Τα έγγραφα μιλούν από μόνα τους:

Η διαταγή της VIIIης μεραρχίας 13/10/’43.

       ” Σας γνωρίζομεν ότι η εκκαθάρισις τμημάτων ΕΔΕΣ εις την περιοχήν 85 Συντάγματος ετερματίσθη μέχρι περιοχής Κράψης, συλληφθέντων Λυγεράκη και Κωνσταντινίδη. Εις την περιοχήν 3/40 Συντάγματος πληροφορίαι ιδιωτικαί φέρουν αφοπλισθείσαν ομάδα ΕΔΕΣ εις Φτέρη και ότι ο Τζουμερκιώτης ευρίσκετο την 10ην τρέχοντος εις Χώσεψην. Τμήματα ΕΛΑΣ Δυτικής Στερεάς εκινήθησαν προς κέντρα Ζέρβα. Τμήματα 9ης, 10ης και 1ης Μεραρχίας ενούμενα μετά του 15ου Συν/τος εξακολουθήσουν εκκαθάρισιν περιοχής Τζουμέρκων. Γνωρίσατέ μας αμέσως πορείαν εκκαθαρίσεώς σας. Εζητήθη από Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’ αυτών. Ανεξακρίβωτοι πληροφορίαι φέρουν συλληφθέντα Στρατηγόν Νάσσην, ευρισκόμενον μόνον καθ’ οδόν δι’ υπηρεσίαν προ της ενάρξεως της εκκαθαρίσεως”. Την διαταγή υπογράφουν οι Πίσπιρης, Κατσαντώνης. Το έγγραφο αυτό κονιορτοποιεί τους ισχυρισμούς όσων υποστηρίζουν ότι το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ αντέδρασε και απαγόρευσε την συνεργασία με τους Γερμανούς. Όπως είδαμε και παραπάνω η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου ενημέρωσε το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ στις 6 Οκτωβρίου για τις προτάσεις των Γερμανών. Στις 10 ενημερώνει ρητά και ξεκάθαρα ότι πείσθηκε και υπέγραψε σμφωνητικό μαζί τους και τώρα με το έγγραφο αυτό της 13ης Οκτωβρίου, δηλώνει ότι αποδέχθηκε την παράταση εκεχειρίας που πρότειναν οι ναζί μέχρι της 20 Οκτωβρίου. Από τις 6-20 Οκτωβρίου οι Ελασίτες, υπό την γνώση και έγκριση των Σαράφη, Βελουχιώτη και Τζήμα δεν χτυπούν τους Γερμανούς στην Ήπειρο. Αντιθέτως, κλείνουν ανακωχή δύο εβδομάδων μαζί τους όχι για να σώσουν τον άμαχο πληθυσμό αλλά για να αφανίσουν τις δυνάμεις του Ζέρβα που ήταν το τελευταίο μεγάλο εμπόδιο για την κατάληψη της εξουσίας. Την ίδια στιγμή οι Γερμανοί στέλνουν πάλι αντιπροσωπεία στις 12 Οκτωβρίου αποτελούμενη από τον Μητροπολίτη Άρτας, τον γιατρό Κομπορόζο σαν αντιπρόσωπο του Ερυθρού Σταυρού και τρείς πολίτες. Ζητούν από τον Ζέρβα να σκεφθεί τις προτάσεις των Γερμανών για να σώσει τον πληθυσμό από αντίποινα. Το βράδυ της ίδιας μέρας ο διοικητής του 22ου Σώματος στρατού της Βέρμαχτ, ο στρατηγός Φόν Λάντς, έστειλε μήνυμα στο Αρχηγείο του Ζέρβα ζητώντας συνάντηση για σύναψη ανακωχής. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι απώτερος σκοπός των Γερμανών ήταν να πείσουν αντάρτες και συμμάχους ότι σκόπευαν να αποσυρθούν από την Ελλάδα. Με την επιμονή που ζητούσαν οι Γερμανοί ανακωχή έδιναν αριστοτεχνικά αυτή την εντύπωση. Και όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις πείστηκαν. Από την άλλη η συνεχιζόμενη επιμονή των Γερμανών να συνάψουν ανακωχή με τον Ζέρβα, αποδεικνύει ότι αυτοί επιθυμούσαν την συνεργασία και όχι ο Ζέρβας. Όλες οι αντιπροσωπείς του Ερυθρού Σταυρού πήγαν στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ και όχι αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ στους Γερμανούς. Δεν υπήρχε καμία πρόθεση του Ζέρβα για συνεργασία με τη Βέρμαχτ. Στην πρόταση του Λάντς ο Ζέρβας του απάντησε ότι θα ενημέρωνε πρώτα το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Την ίδια στιγμή στέλνει τηλεγράφημα στο Κάιρο όπου ενημερώνει αναλυτικά τις προτάσεις των Γερμανών. Αναφέρει μεταξύ άλλων: “… Αναφέρω προσθέτως ότι λόγω γενικής επιθέσεως του ΕΑΜ εναντίον μας αναγκάζομαι αποσύρω τμήματά μου από προφυλακάς, ίνα αντικρούσω προδοτικήν προσπάθειαν Εαμιτών Στόπ.- Από της δεκάτης τετάρτης Οκτωβρίου δεν θα έχω προφυλακάς με Γερμανούς καθ’ όσον ΕΑΜ με συγκεντρωμένας δυνάμεις του βαδίζει εναντίον μας Στόπ.- Τμήματά μου Θεσσαλίας αγωνίζονται σκληρά κατά ΕΑΜ Στόπ.- Δεν φαίνεται άσχετος η Γενική του ΕΑΜ επίθεσις εναντίον μας με την απόφασιν αποχωρήσεως Γερμανών Στόπ.- ΕΑΜ επιχειρεί γίνη κύριον Ελλάδος διά των όπλων πρό της αποβάσεως Συμμαχικών Στρατευμάτων εις Ελλάδα Στόπ.- Πρό τοιαύτης καταστάσεως διμετώπου πολέμου κατά Γερμανών και Εαμιτών παρακαλώ διατάξατε αμέσως, ό,τι νομίζεται καλόν πράξω Στόπ.- Υποβάλλω γνώμην παρελκύσω πρότασιν περί ανακωχής Γερμανών Στόπ.- Πρός τούτο δύναμαι αποστείλω δύο Αξιωματικούς Επιτελείου μου συναντηθούν μετά δύο Γερμανών απεσταλμένων Στόπ.- Τοιτουτρόπως θα ακούσωμεν από στόματος Γερμανών τί ζητούσιν και αντιληφθώμεν αυτοπροσώπως προθέσεις των Στόπ.- Καταλλήλους Αξιωματικούς προς τούτο έχομεν Στόπ.- 12 Οκτωβρίου 1943.- Ν. Ζέρβας”. Το παραπάνω κείμενο είναι συγκλονιστικό. Μέσα σε λίγες γραμμές ο στρατηγός Ζέρβας κατορθώνει να αποτυπώσει όλη τη πολιτική του ΕΑΜ, ενώ γίνεται ξεκάθαρη αναφορά σε διμέτωπο πόλεμο, που διεξηγαγε ο ΕΔΕΣ. Και επειδή κάποιοι μπορεί να προτρέξουν και να κάνουν λόγο για επιθυμία του Ζέρβα να συνάψει ανακωχή με τους Γερμανούς, εξαιτίας της γνώμης του να “παρελκύσει πρόταση περί ανακωχής Γερμανών”, ενημερώνω ότι το ρήμα “παρελκύσω” προέρχεται από το ουσιαστικό “παρέλκυση” που σημαίνει: σκόπιμη, ηθελημένη καθυστέρηση, επικήμυνση του χρονικού διαστήματος μέσα στο οποίο (πρέπει να) γίνεται κάτι, τρενάρισμα ( Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Μανώλη Τριανταφυλλίδη). Οι Βρετανοί απαντούν την επομένη 13-10-1943: ” Επ’ ουδενί λόγω είμεθα διατεθειμένοι να συζητήσωμεν ανακωχήν μεταξύ Ανταρτών και Γερμανών Στόπ.- Δυνατοί όροι μόνον άνευ όρων παράδοσις και δεν πρέπει να λάβη χώραν η συνάντησις με Συντ/ρχην BIEL Στόπ.- Έαν πληροφορία αυτή ακριβής, και δεν δυνάμεθα να ισχυρισθώμεν ότι τας θεωρούμεν ανακριβείς, ότι Γερμανοί σκέπτονται αποσυρθώσι εξ Ελλάδος, εξακολουθήσατε παρενοχλούντες αυτούς κατά τον εντονώτερον δυνατόν τρόπον και καταστήσατε τας δυνάμεις των ανικάνους προς περαιτέρω στρατιωτικάς ενεργείας εις άλλα μέτωπα Στόπ.- Συγχαρητήρια διά λαμπρά αποτελέσματα των τελευταίων σας ενεργειών αίτινες φαίνεται ότι έσχον τα αποτελέσματά  των.-. Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο Ζέρβας δεν σταμάτησε να πολεμά τους ναζί καμία στιγμή. Και αυτό προκύπτει από τα συγχαρητήρια που του δίνουν οι Σύμμαχοι. Αν ήταν συνεργάτης των Γερμανών σαφέστατα θα φαινόταν από τα πεδία των μαχών και βεβαίως οι Άγγλοι δεν θα του έστελναν ένα τέτοιο τηλεγράφημα. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι οι Βρετανοί δεν απαντάνε σ’ αυτά που τους ρωτά ο Ζέρβα όσον αφορά τη στάση του ΕΑΜ. Σε απάντηση του Ζέρβα την ίδια μέρα στο ΣΜΑ, αναφέρεται από τον στρατηγό ότι δεν πρόκειται να συναντηθεί αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ με Γερμανούς αξιωματικούς και ότι η πρόταση σχετικά με άνευ όρων παράδοση θα διαβιβαστεί άμεσα. Ωστόσο, ο Ζέρβας αναφέρει ότι από την 7η Οκτωβρίου το ΕΑΜ έχει ξεκινήσει την αιματοχυσία κατά του ΕΔΕΣ. Κάνει ύστατη έκκλιση στους συμμάχους να επέμβουν και να πείσουν το ΕΑΜ να σταματήσει να χτυπά ταυτόχρονα με τους Γερμανούς τον ΕΔΕΣ. Ταυτόχρονα εκφράζει την πίστη του οτι στο σύνολό του ο στρατός του ΕΛΑΣ δεν επιθυμεί τον εμφύλιο σπαραγμό. Το γεγονός ότι το ΕΑΜ προτίμησε να στραφεί κατά του Ζέρβα αντί να χτυπήσει τους Γερμανούς μας το επιβεβαιώνει και ο Θανάσης Χατζής, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, στο βιβλίο του ” Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε, σελ. 393″ : ” Το ότι ( ο Σιάντος) δεν σταμάτησε την επίθεση κατά του Ζέρβα και δεν έκανε προσπάθεια να προσανατολίσει τον ΕΛΑΣ βασικά στον κύριο αντίπαλο της στιγμής, τον κατακτητή, ήταν ένα σοβαρό λάθος”. Απόρροια της άρνησης του Ζέρβα των προτάσεων του Λάντς ήταν η επιχείρηση ” Πάνθηρ” των Γερμανών με πέντε χιλιάδες Αλπινιστές της πολύπειρης μεραρχίας Εντελβάις να εξορμούν στην Ήπειρο κατά του Ζέρβα, αφού ο ΕΛΑΣ μέχρι τις 20 Οκτωβρίου ήταν σε ανακωχή με τον εχθρό και ουσιαστικά συνεμπόλεμος. Από τις 17 Οκτωβρίου ξεκινούν οι επιχειρήσεις αυτές που στόχο είχαν τον Ζέρβα. Μάλιστα, ο επίσημος ιστορικός του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, χρισμένος με το αξίωμα αυτό από το ΚΚΕ, ο Σόλωνας Γρηγοριάδης αναφέρει (Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945, σελ. 369) ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ” υπήρξε ο μεγαλύτερος στόχος και θύμα της γερμανικής εκείνης σκηνοθεσίας”. Το ίδιο κατατοπιστικός είναι και ο κορυφαίος Γερμανός ιστορικός (αριστερών πεποιθήσεων) σε θέματα νεότερης ιστορίας Ελλάδος και Κύπρου, Χάιντς Ρίχτερ: ” Στις 10 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ χτύπησε τρείς θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου οι Γερμανοί επετέθηκαν στα Τζουμέρκα από την Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή από τα δυτικά. Από τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου ο ΕΔΕΣ σ’ ολόκληρη την περιοχή των Τζουμέρκων. ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα” (βλ. Β’ τόμο ” Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, σελ. 41, τόμος Β”).

              Στις 20 Οκτωβρίου, τελευταία μέρα εκεχειρίας ΕΛΑΣ-Γερμανών, ο Άρης Βελουχιώτης κατά κόσμον Θανάσης Κλάρας, στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ όπου την ψέγει γιατί απέσυρε τμήματά της από επίθεση κατά του ΕΔΕΣ ώστε να παρεμποδίσει τους Γερμανούς. Αναλυτικά η επιστολή του “ήρωα” Βελουχιώτη: ” Ως υπεύθυνος διαχειριζόμενος το ζήτημα της εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ, επί των υμετέρων ενεργειών έχω να παρατηρήσω: α) Πολιτικής και από στρατηγικής και τακτικής άποψης του πολέμου μας εναντίον του εσωτερικού ( Ζέρβας – αντίδραση) και εξωτερικού  ( Γερμανοί) εχθρού, η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος. β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων – Μετσόβου – Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη. γ) Γι’ αυτό εντέλλομαι όπως άμα λήψει παρούσης διατάξητε αμέσως τον Καβαλάρη, απαλλασομένου του εφεδρικού και συμπληρουμένης της δυνάμεως του δια δυνάμεων ενεργού ΕΛΑΣ, ωστέ να έχει 300 άνδρας τουλάχιστον, να κινηθή ταχύτατα προς θέση Πλάκα και εκείθεν δράση εναντίον Εδεσιτών, λαμβάνων επαφήν με τα υμέτερα τμήματα και υπό τας διαταγάς μου, του λοιπού αποτελούσης της δυνάμεώς του μέρους του υπ’ εμέ ανεξαρτήτου εκκαθαριστικού συγκροτήματος. δ) Αναφέρατε δια του ιδίου συνδέσμου λήψιν παρούσης και έναρξιν εκτελέσεως”.Η διαταγή αυτή επιβεβαιώνεται περίτρανα από την Γενική Έκθεση του Βελουχιώτη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, όπου απολογείται αργότερα για την αποτυχία του να διαλύσει τον ΕΔΕΣ. Πάνω σ’ αυτή την περίοδο Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943, ο Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ -μακαρίτης πλέον- πρώην έμπορος και αργότερα ιστορικός ερευνητής της περιόδου 1941-1944, σε συνένετυξή του το 2004 στην “Καθημερινή” είχε δηλώσει: ” …ο Ζέρβας ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς ( η πρώτη ήταν την 3η Οκτωβρίου 1943), με στόχο να συμφωνήσουν μια άτυπη κατάπαυση του πυρός. Ήταν μια προφορική συμφωνία κυρίων. Έχω συνομιλήσει με πολλούς Γερμανούς βετεράνους της συγκεκριμένης μονάδος και μου έχουν επιβεβαιώσει το γεγονός”. Η απάντηση ήρθε από τον Θέμη Μαρίνο και τον Κώστα Ιωάννου με επιστολές ανταπάντησης στην ίδια εφημερίδα και ήταν αποστομωτική. Πέραν αυτών ωστόσο, υπάρχουν πολλές ακόμη μαρτυρίες που αναιρούν τα όσα ανέφερε ο Μάγιερ. Μαρυρίες μελών της συμμαχικής αποστολής, που ήταν πρωταγωνιστές σ’ αυτά τα γεγονότα. Ο Νάιτζελ Κλάιβ (Εμπειρία στην Ελλάδα, σελ. 81) γράφει: ” Επιπλεόν όταν το Γερμανικό Επιτελείο έστειλε έναν εκπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στον Ζέρβα, και στον διοικητή της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο, για να προτείνει τη σύναψη ανακωχης, ο Ζέρβας ακολουθώντας τις εντολές του Καίρου αρνήθηκε οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις. Κατόπιν τούτου οι Γερμανοί τον … βράβευσαν με μια σφοδρή επίθεση. Αντιθέτως, ο ΕΛΑΣ συμφώνησε να διεξαγάγει διαπραγματεύσεις και συγχρόνως, εκμεταλλεύθηκε το γεγονός ότι οι Γερμανοί είχαν συγκεντρώσει τις προσπάθειές τους στην αντιμετώπιση του ΕΔΕΣ”. Ο Τόμ Μπάρνες, σύνδεσμος του Ζέρβα με τους Βρετανούς, σε επίσημη έκθεσή του προς το Κάιρο και το Λονδίνο αναφέρει: “… γ) Αμέσως πριν τον εμφύλιο πόλεμο οι Γερμανοί στα Γιάννινα προσέγγισαν τον Ζέρβα και τον ΕΛΑΣ για να συνάψουν ανακωχή. Ο Ζέρβας αρνήθηκε, αλλά κατοπινά γεγονότα έδειξαν με αρκετή βεβαιότητα ότι το αρχηγείο του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο υπέγραψε μια βραχυχρόνια συμφωνία”. Επίσης, ο Νίκολας Χάμμοντ ( Περιπέτεια με τους αντάρτες, σελ. 109-110): ” … Ο ΕΛΑΣ, έχοντας πάρει όλον τον εξοπλισμό μιας ιταλικής μεραρχίας, είχε επιτεθεί εναντίον του ΕΔΕΣ… Το κοινό Στρατηγείο Ανταρτών έπαψε να λειτουργεί. Μιά έρευνα της Αποστολής κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο ΕΛΑΣ ήταν ο επιτιθέμενος… Ο ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ διέδωσαν το συνηθισμένο παραμύθι ότι ο ΕΔΕΣ συνεργαζόταν με τους Γερμανούς και ότι ο Ζέρβας έπερνε γερμανικά όπλα και εφόδια”. Τα λόγια νομίζω είναι περιττά.
Οι Βρετανοί ωστόσο παρέλειψαν σκοπίμως να καταγγείλουν τον ΕΛΑΣ από την αρχή σαν συνεργάτη του εχθρού και υπαίτιου της κήρυξης του εμφυλίου, παρά τις αναφορές της Συμμαχικής αποστολής. Οι δικαιολογίες, εκ των υστέρων, του Γουντχάουζ περί συμμετοχής ανώτερου Βρετανού αξιωματικού σε διαπραγματεύσεις με τους Γερμανούς στην Αθήνα δεν είναι πειστικές. Η αλλαγή στάσης των Βρετανών απέναντι στην ανοχή της συμπεριφοράς του ΕΛΑΣ, γίνεται από τις 20 Οκτωβρίου και μετά. Στέλνουν ένα τηλεγράφημα στον Ζέρβα που του ζητούν να σταματήσει τις επιχειρήσεις εναντίον του ΕΛΑΣ. Στις 21 ο Ζέρβας απαντά: ” Εις απάντησίν Τηλεγραφήματος σας εικοστής τρέχοντος γνωρίζω ότι δεν κτυπώ το ΕΑΜ, αλλ’ εκείνο μου επιτίθεται ΣΤΟΠ. Σταματάω τας επιχειρήσεις με ΕΑΜ αλλά το ΕΑΜ δεν σταματάει ΣΤΟΠ. Απο τριημέρου αγωνίζομαι σκληρώς κατά Γερμανών και το ΕΑΜ μου επιτίθεται ταυτοχρόνως ΣΤΟΠ. Αυτή είναι η τραγική πραγματικότης ΣΤΟΠ. Πρός το ΕΑΜ πρέπει να στραφούν αι προσπάθειαί σας ΣΤΟΠ. Είμαι έτοιμος να δώσω αδελφικά το χέρι στο ΕΑΜ ΣΤΟΠ”. Το τηλεγράφημα αυτό σε συνδυασμό με τις πολλές αναφορές των μελών της συμμαχικής αποστολής φαίνεται πως έπεισε το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και άλλαξε στάση. Εν τω μεταξύ, ο Βελουχιώτης δολοφόνησε βρετανό αξιωματικό κάτι που προκάλεσε θύελα αντιδράσεων στην κοινή γνώμη στην Βρετανία. Ο Τσώρτσιλ στη Βουλή των Κοινοτήτων αποκάλεσε τον Άρη εγκληματία πολέμου και κατηγόρησε ως επιτιθέμενο τον ΕΛΑΣ. Άμεσα ο Έντυ Μάγιερς τηλεγραφεί από το Κάιρο: “ Τίμιοι αντάρται άλλων οργανώσεων διελύθησαν ή επλήγησαν παρά του ΕΛΑΣ και ούτω βλάπτεται η αντίστασις κατά του εχθρού. Ο Ζέρβας πολεμά τους Γερμανούς και τους πολεμά καλώς. Συστήσατε εις όλους τους πιστούς Έλληνας να πράξουν το ίδιον…”. Ο Στρατηγός Ουίλσον στις 28 του μηνός στέλνει ένα ακόμη τηλεγράφημα στον Ζέρβα όπου εκφράζει: ” την ευγνωμοσύνην του δι’ αποφασιστικήν στάσιν ήν εξακολουθείτε να τηρήτε έναντι Γερμανών, παρά τας επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον σας”. Η πολιτική του ΕΑΜ, παρόλα αυτά, δεν αλλάζει και φτάνουμε στην 31η Οκτωβρίου, όπου ο Ζέρβας με τις δυνάμεις του μάχεται μεταξύ δύο πυρών, όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Η μάχη της Νεράιδας ήταν κατατοπιστική των σκοπών των κομμουνιστών. Από τον βορρά χτυπούσαν τον ΕΔΕΣ οι Γερμανοί και από το νότο ο Άρης. Αναφέρει ο Μιχάλης Μυριδάκης ( Οι Αγώνες της φυλής): ” … Τα ξημερώματα της 31 Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και Ελασίτας. Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωνόμενα επ’ αυτών. Στιγμάς μαύρας, στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες τότε εκεί. Την εσπέραν τέλος της 31ης Οκτωβρίου, ο Ζέρβας, από δύναμιν 10.500 ανδρών, τους οποίους διέθετε πρό της συγκρούσεως, ευρίσκεται να έχη πλησίον του μόνον 79 αξιωματικούς και οπλίτας. Με την κατάστασιν αυτήν, ακολουθούν τον Ζέρβαν και περί τα 3.000 γυναικόπαιδα και περί τους 800 Ιταλοί”. Μετά από την προδοτική αυτή προσπάθεια διάρκείας των Ελασιτών, ο Μάγιερς τηλεγραφεί ξανά στον Ζέρβα: ” Παρακαλώ διαβιβάσατε εις τους συμπολεμιστάς σας τον εξαιρετικόν θαυμασμόν διά τους προσφάτους σας άθλους κατά των Γερμανών. Συνεχίσατε μάχην κατά Γερμανών παρά τας τραγικάς δυσκολίας. Απηύθυνα έκκλησιν προς τον ΕΛΑΣ όπως παύση αιματοχυσίαν ακολουθών λαμπρόν παράδειγμά σας”.
Στο άρθρο αυτό επιχειρήθηκε μία ανάλυση των γεγονότων ιδιαίτερα της περιόδου Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943 και μια απάντηση τεκμηριωμένη σε πλήθος πηγών, όλων των αντιμαχόμενων πλευρών. Είναι το πρώτο μέρος της απάντησης. Σύντομα θα ακολουθήσει και το δεύτερο μέρος για τα γεγονότα της άνοιξης του 1944.

Πηγές:
1) Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος.
2) Ντέϊβιντ Κλόουζ, Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος.
3) Ντομινίκ Έντ, Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949.
4) Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη.
5) Σόλωνας Γρηγοριάδης, Συνοπτική ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945.
6) Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944.
7) Νίκολας Χάμμοντ, Περιπέτεια με τους αντάρτες.
8) ΔΙΣ/ Αρχεία Εθνικής Αντίστασης, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ.
9) Χάϊντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα.
10) Νάϊτζελ Κλάϊβ, Εμπειρία με τους αντάρτες.

Γοργοπόταμος, η στιγμή της ενωμένης εθνικής αντίστασης

              Τη νύχτα της 25ης προς 26ης Νοεμβρίου 1942, πραγματοποιείται η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Δώδεκα Βρετανοί σαμποτέρ μαζί με αντάρτες του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, πραγματοποίησαν ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ, που είχαν επιχειρηθεί ως τότε. Ας δούμε όμως πως έφτασαν τα πράγματα μέχρι την επιτυχή ανατίναξη της γέφυρας.
             Τέλη Οκτωβρίου τρία βρετανικά αεροπλάνα ξεκινούν από την Μέση Ανατολή για την Ελλάδα. Σ’ αυτά επέβαιναν εννέα αξιωματικοί και τρεις υπαξιωματικοί ασυρματιστές. Ανάμεσά τους ο Θέμης Μαρίνος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο τόσο στην ανατίναξη της γέφυρας όσο και σαν σύνδεσμος των συμμάχων με τους αντάρτες αργότερα. Σκοπός της βρετανικής αποστολής ήταν η ανατίναξη μιας εκ των τριών γεφυρών του Ασωπού, του Γοργοποτάμου και της Παραμυθιάς. Με την απόβαση της δωδεκαμελούς αποστολής αρχίζει η προσπάθεια αναζήτησης των αντάρτικων δυνάμεων. Πράγματι συνάντησαν τον Νικηφόρο του ΕΛΑΣ. Ο Θέμης Μαρίνος περιέγραψε τα γεγονότα: “Ο Νικηφόρος πράγματι ήταν πατριώτης, ασχέτως αν ήτανε τότε μέλος του ΚΚΕ, ο πατέρας του ήτανε βασιλικός. Λοιπόν, το θέμα ήτανε ότι ενθουσιάστηκε, μας αγκάλιασε και μας λέει: Πάμε στον καπετάνιο. Πήγαμε εκεί πέρα που ήτανε το κρησφύγετο του Άρη και εκεί συναντηθήκαμε. Επειδή ήταν 28 Οκτωβρίου εκείνη τη μέρα, εγώ του είπα καπετάνιε συγχαρητήρια για την 28η Οκτωβρίου της Αλβανίας. Και μου λέει: Και τι είναι αυτή η 28η Οκτωβρίου; Δεν είχε καταλάβει…Το χειρότερο είναι ότι μας έθεσε υπό κράτηση. Εκείνη τη στιγμή είχε υπό κράτηση και έναν Γερμανό αξιωματικό και μία διερμηνέα του. Τους οποίους απελευθέρωσε, τους άφησε να φύγουν, μάλλον για να μην τους δούμε εμείς. Μας έβαλε υπό κράτηση, προσποιούμενος ότι δεν ξέρει τι είμαστε. Επενέβη ο Νικηφόρος , ο οποίος του λέει, καπετάνιε εδώ πέρα αυτοί είναι οι σύμμαχοι ήρθαν εδώ από τη Μέση Ανατολή. Είδαμε το αεροπλάνο, είδαμε να πέφτουν τα αλεξίπτωτα, χάλασε ο κόσμος εδώ γύρω και εμείς θα τους φερθούμε έτσι; Φαίνεται πως το κατάλαβε ο Άρης και τελικά άλλαξε άρδην συμπεριφορά…” και συνεχίζει: “Του εξήγησα ότι πρόκειται για επείγουσα επιχείρηση. Και του ζήτησα να μας πάει να συναντήσουμε τους υπόλοιπους της αποστολής. Και είπε εντάξει, θα σας πάω. Αλλά τι έκανε αυτός; Αντί να πάει προς την πλευρά της Λαμίας, έστριψε προς την πλευρά της Αιτωλοακαρνανίας. Διότι μας είχε εμάς και έκανε στρατολόγηση ανταρτών κι έδειχνε ότι οι σύμμαχοι είναι μαζί του και ενθουσίαζε τον κόσμο για να πάρει περισσότερους. Λοιπόν, έτσι πήγαινε”. Την ίδια στιγμή, ο Γουντχάουζ πήγαινε να συναντήσει τον Ζέρβα. Στις 10 Νοεμβρίου, είχαν συμφωνήσει στο σχέδιο και ετοιμάζονταν για την επιχείρηση. Η δύναμη του Ζέρβα που θα
Η επιστολή του Γουντχάουζ στον Ζέρβα
συμμετείχε στην επιχείρηση ήταν 60 αντάρτες. Ο Ζέρβας έγραψε για τους αντάρτες του “Έβλεπες παντελόνια σχισμένα, σακάκια κουρελιασμένα, παπούτσια ξεσολιασμένα. Εμέτρησα περί τους 20 αντάρτες που είχαν στα πόδια τους σγαρούνια, προβιές, δηλαδή, δεμένες με σπάγγους και τριχιές…το ηθικό των ήτο άριστο. Ο ενθουσιασμός φώτιζε τα πρόσωπά των…”. Ήταν η περίοδος που οι Βρετανοί δυσπιστούσαν απέναντι στον Ζέρβα, στον Ψαρρό και δεν τους προμήθευαν με οπλισμό και ρουχισμό, προφανώς επηρεασμένοι από εκθέσεις ανθρώπων σαν του Κουτσογιαννόπουλου και του Σεφεριάδη…
                Στις 13 Νοεμβρίου ο Ζέρβας στέλνει σημείωμα στον Βελουχιώτη όπου τον ενημερώνει πως πρέπει να συναντηθούν “για ένα ζήτημα εθνικώς σπουδαιοτάτου”. Πράγματι την επομένη, ο Άρης με 110 άνδρες του έδωσαν το παρόν στη συνάντηση. Εντύπωση προκάλεσε στους υπόλοιπους αντάρτες ο ομοιόμορφος εξοπλισμός και η ενδυμασία των Ελασιτών. Η μεταστροφή του Άρη εξηγείται από το γεγονός της άμεσης αποδοχής των προτάσεων των Βρετανών, από την πλευρά του Ζέρβα. Όλοι οι πρωταγωνιστές των γεγονότων το παραδέχονται αυτό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, υπαρχηγός του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ και μετέπειτα εκλεγμένος βουλευτής συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ, στο “Ιστορικόν Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως” έγραψε κατηγορηματικά: “Αντιπροσωπεία της Κ.Ε. του ΕΑΜ μετέφερε εντολή να μη λάβει μέρος ο Άρης στην επιχείρηση. Όταν όμως τον ρώτησα μου είπε: “Δεν είμαι τρελλός ν’ αφήσω σ’ εσάς αυτή τη μεγάλη ευκαιρία…ας λένε ό,τι θέλουν στην Αθήνα”. Ακολούθησε συνάντηση του Ζέρβα με τον Έντυ Μάγιερς, όπου του παρουσιάστηκε το σχέδιο. Ο Ζέρβας συμφώνησε, μετά από λίγες μέρες που επέστρεψε και ο Βελουχιώτης έγινε νέα σύσκεψη μεταξύ Μάγιερς, Ζέρβα και Άρη για να ενημερωθεί και ο τελευταίος. Καταρχήν ήταν σύμφωνος, ωστόσο προσπαθούσε να καθυστερήσει όσο το δυνατόν την οριστική του απάντηση, αναφέροντας ότι περίμενε την έγκριση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Η έγκριση αυτή δεν ήρθε ποτέ και ο Άρης τελευταία στιγμή δέχτηκε επίσημα να λάβει μέρος στην επιχείρηση. Η ενέργειά του αυτή, αποτελούσε ανυπακοή στα κελεύσματα του κόμματος και του ΕΑΜ και υπό άλλες συνθήκες θα προέβλεπε για τον ίδιο βαρύτατες κυρώσεις. Τώρα όμως οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες, η επιτυχής έκβαση της επιχείρησης και η αναγκαστική -έστω- συμμετοχή του Άρη, λόγω της παρουσίας του Ζέρβα, θα σώσουν το ΕΑΜ  και θα συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξή του. Αξίζει να σημειωθεί, ότι αργότερα το καλοκαίρι του 1943, για μια παρόμοια επιχείρηση, αυτή της ανατίναξης της γέφυρας του Ασωπού, όπου η ηγεσία του ΕΛΑΣ αρνήθηκε προκλητικά τη συμμετοχή της και η όλη επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από μια ομάδα Βρετανών σαμποτέρ. Ήταν η αρχή του εμφύλιου σπαραγμού και η κλήση του Ζέρβα δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί, καθότι ο Ασωπός ανήκε στην περιοχή δράσης του ΕΛΑΣ. Ο παραλληλισμός αυτός και η σύγκριση των δύο περιπτώσεων δικαιώνει όσους υποστηρίζουν ότι πρόθεση του ΕΑΜ και βεβαίως του Άρη δεν ήταν να συμμετάσχει στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου αλλά αυτό συνέβη αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της συμμετοχής του ΕΔΕΣ. Βασισμένος σ’ αυτή την ιστορική αλήθεια ο Διονύσης Χαριτόπουλος θα γράψει: “…Συμπερασματικά, η μεγαλύτερη και αποφασιστικότερη συμβολή του Ζέρβα στην επιχείρηση του Γοργοποτάμου είναι η άμεση ανταπόκρισή του στο βρεττανικό αίτημα και η μεγάλη πορεία (13 ημέρες) προς τη Ρούμελη”.
                 Πολλά έχουν ειπωθεί και για το ποιος εκπόνησε το σχέδιο στους αντάρτες. Το σχέδιο της επιχείρησης το είχε οργανώσει ο Έντυ Μάγιερς, που το παρουσίασε στον Ζέρβα και στον Βελουχιώτη, οι οποίοι συμφώνησαν. Αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο Ζέρβας με την στήριξη των άλλων δύο. Όπως και τη διεύθυνση της επιχείρησης αυτός την οργάνωσε, σαν αρχηγός. Μας ενημερώνει ο επίσημος ιστορικός του ΕΛΑΣ, Σόλωνας Γρηγοριάδης: “…Η δύναμη του Άρη Βελουχιώτη ήταν πολύ ισχυρότερη: πάνω από 100 άνδρες με 6 οπλοπολυβόλα, ενώ ο Ζέρβας προσέφερε 65 τυφεκιοφόρους μόνο. Αλλά την επιχείρηση ο αρχηγός του ΕΔΕΣ τη διήυθυνε. Και αυτός κατέστρωσε το σχέδιό της. Από την στιγμή που ανέλαβε τη διοίκηση, οι άλλοι, συνταγματάρχης Έντυ Μάγιερς, ταγματάρχης Κρίς Γουντχάουζ, Άρης Βελουχιώτης τον ανεγνώρισαν ως αρχηγό. Οι δύο πρώτοι γιατί ήταν τεχνικοί αξιωματικοί και ο τρίτος, μπροστά στην ιδιότητα του μάχιμου, στρατηγού καριέρας του Ζέρβα, δεν μπορούσε να ορθώσει το ανάστημά του εφόσον ο ίδιος εμφανιζόταν ως απλός ταγματάρχης…Και γενικά γίνεται παραδεκτό ότι ο Ζέρβας, με τη δραστική ενίσχυση του Βελουχιώτη, είχε την ηγεσία της μάχης. Ανήκει, λοιπόν, στον αρχηγό του ΕΔΕΣ η τιμή που απονέμεται σε κάθε νικητή πολέμαρχο. Όπως αυτός θα συγκέντρωνε τις αρές αν η επιχείρηση είχε συντριβεί…”. Από τους άμεσους πρωταγωνιστές των ημερών εκείνων, ο Νικηφόρος του ΕΛΑΣ (Δημήτρης Δημητρίου), ως αυτόπτης μάρτυρας έγραψε σε βιβλίο του αργότερα ότι ο Βελουχιώτης ουσιαστικά εκπόνησε το σχέδιο της επιχείρησης. Ωστόσο, αυτή η άποψη προκάλεσε την άμεση διάψευση του Αρχηγού της βρετανικής αποστολής Έντυ Μάγιερς και όχι μόνο. Ο Θέμης Μαρίνος πρωταγωνιστής της επιχείρησης ανέφερε χαρακτηριστικά: “… Το σχέδιο, ο μεν ΕΔΕΣ λέει ότι το έκανε ο Ζέρβας, ο μεν ΕΛΑΣ λέει ότι το έκανε ο Βελουχιώτης. Η πραγματικότης δεν είναι αυτή. Όλοι συμβάλλανε κάπως, αλλά η πραγματικότης είναι η εξής: ότι μετά το τελευταίο πολεμικό συμβούλιο που έγινε, ο Ζέρβας επειδή βρισκότανε και στο μέρος του ΕΛΑΣ, φερόμενος ιπποτικά, είπε στον Άρη να ανακοινώσει εκείνος το σχέδιο στους αντάρτες. Είχε προηγηθεί η ιπποτική κίνηση του Άρη που όταν συναντήθηκαν είχε πει ότι αρχηγός θα είναι ο Ζέρβας, ως στρατηγός που ήταν. Ο δε Ζέρβας είχε πει τότε: και οι δύο μαζί. Και λέει ο Μάγιερς, δεν μπορεί να είναι δύο αρχηγοί…Επειδή λοιπόν το ανακοίνωσε ο Άρης, λένε και αυτοί ότι ήτανε δικό τους…”. Επομένως, η ιστορική πραγματικότητα μας πείθει ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ορίστηκε αρχηγός της επιχείρησης, ομόφωνα, τόσο από τους Βρετανούς όσο και από τον Άρη. Ο τελευταίος από την άλλη, ανακοίνωσε το σχέδιο στους αντάρτες, με την παρότρυνση του Ζέρβα. Αυτά επιβεβαιώνονται και από την μαρτυρία του Στέργιου Βούλγαρη, από τους πρώτους αντάρτες του ΕΔΕΣ που συμμετείχε στον Γοργοπόταμο: “… Ο Ζέρβας και οι δύο άλλοι, Έντι και Άρης, πήρανε μια θαρραλέα απόφαση ( είδες; Δεν λέω ο Ζέρβας μόνο, λέω και ο Άρης – αφού ήτανε συναρχηγοί. Και ξέρεις κάτι; Τ’ ακούς από μένα να το ξέρεις: ο πιο πειθαρχικός αντάρτης στον Γοργοπόταμο ήταν ο Άρης Βελουχιώτης. Ποτέ δεν είπε όχι, κι’ ότι έκανε, ρωτούσε τον Ζέρβα. Γιατί ο Ζέρβας ήταν αρχηγός της επιχειρήσεως – αρχηγός εκείνη τη στιγμή. Ήταν ο πειθαρχικότερος αντάρτης. Κι αυτά που λένε μερικοί, είναι ψέματα. Άλλο τι έκανε μετά. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο)…”.
                 Όπως και να έχει η ηρωική πράξη πιστώνεται σε όλους όσους συμμετείχαν στην όλη επιχείρηση. Ο ηρωισμός τους αποδείχθηκε όχι μόνο από την επιτυχή έκβαση της ανατίναξης αλλά και από την προθυμία τους να συνεισφέρουν στην πρώτη και τελευταία -δυστυχώς- πράξη ενωμένης εθνικής αντίστασης. Η απάντηση των δυνάμεων κατοχής, στο σαμποτάζ του Γοργοποτάμου, ήταν η εκτέλεση 16 κατοίκων της περιοχής αλλά και 14 κρατούμενων από τις φυλακές της Λαμίας. Μάλιστα μερικούς από τους εκτελεσθέντες, τους τουφέκισαν σε ένα από τα βάθρα της γέφυρας. Πέρα όμως από το πολεμικό πεδίο, η ανατίναξη της γέφυρας και η δυναμική τόσο του ΕΔΕΣ όσο και του ΕΛΑΣ, έπεισε τους Βρετανούς να υποστηρίξουν ακόμη πιο ενεργά το αντάρτικο και να ενισχύσουν όλες τις οργανώσεις. Μάλιστα ο Μάγιερς και ο Γουντχάουζ μέσω ασυρμάτου ζήτησαν την παρασημοφόρηση του Ζέρβα και του Άρη. Ο τελευταίος αρνήθηκε το παράσημο, αλλά δέχθηκε τις χίλιες λίρες που του έδωσε ο Γουντχάουζ. Στον επόμενο μήνα, στην περιοχή του Βάλτου συμμαχικό αεροπλάνο έκανε ρίψεις ιματισμού, αρβύλων και οπλισμού στους ρακένδυτους μέχρι τότε αντάρτες του ΕΔΕΣ.
                Τα κέρδη για τον Ζέρβα ήταν ότι πλέον είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη των συμμάχων. Όπως έγραψε και ο ίδιος: “…έχω μαζί μου όλους τους Άγγλους που υπάρχουν την ώρα αυτή στην Ελλάδα. Και έτσι εκεί που ευχόμουνα κάποτε να έλθη ένας Άγγλος κοντά μου, έχω σήμερα το σύνολον των εις Ελλάδα ευρισκομένων Άγγλων, οι οποίοι διαπνέονται από πλήρη προς εμένα εμπιστοσύνην και ειλικρινή θαυμασμό…”. Από την άλλη, ο Άρης με το κατόρθωμα του Γοργοποτάμου, εγκαθιδρύθηκε στη Ρούμελη. Νίκησε στην κόντρα του με το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, που ήθελε να επιβάλει τον Άθω Ρουμελιώτη στη θέση του. Οι Ιταλοί, αφού συνήλθαν από τον αιφνιδιασμό, επικήρυξαν τον Ζέρβα στο Κομάντο Πιάτσα της Αθήνας, με αμοιβή 100.000.000 δραχμές. Αξίζει να σημειωθεί, ότι σε όλη τη διάρκεια της κατοχής επικηρύχθηκαν μόνο τρία άτομα στην Ελλάδα, ο Ζέρβας και οι ηγέτες της Κρητικής αντίστασης Μπαντουβάς και Γρηγοράκης. Η σημαντικότερη συμβολή όμως ήταν η διακοπή του ανεφοδιασμού του Ρόμελ στη Βόρειο Αφρική κάτι που σήμαινε την αρχή της προέλασης των συμμάχων. Ωστόσο, η συνειδητή αποφυγή του Άρη να έρθει σε επαφή με τους Συμμάχους Βρετανούς καθυστέρησε την εκτέλεση της επιχείρησης και ακύρωσε τους στρατηγικούς σκοπούς της “…διότι ο εχθρός είχε ήδη απωθηθεί πέρα από τη Βεγγάζη και δεν τον εξυπηρετούσε η οδός ανεφοδιασμού μέσω Ελλάδος”, όπως τόνισε σε άρθρο του ο Θέμης Μαρίνος.
                 Πολλά γράφτηκαν και θα γραφτούν για το έπος αυτό της αντίστασης, ωστόσο η άποψη του Κρίς Γουντχάουζ νομίζω ότι συνοψίζει την ουσία των γεγονότων “Ο Γοργοπόταμος χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε”.             

                      

Ελληνική αντίσταση και Βρετανική πολιτική

            Όπως εύστοχα είπε ο αρχηγός της Βρετανικής Συμμαχικής Αποστολής στην Ελλάδα, Έντι Μάγιερς στον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα “ Στρατηγέ σείς είσθε έξυπνος άνθρωπος, πλήν όμως σας διαφεύγει ένα πράγμα, όπως διαφεύγει απ’ όλους. Εμάς τους Άγγλους μπορείτε να μας καταλάβετε ως άτομα. Την αγγλική πολιτική δεν μπορείτε να την καταλάβετε ποτέ”. Σ’αυτές τις τρείς γραμμές συνοψίζεται όλο το νόημα της πολιτικής των Βρετανών στην Ελλάδα την περίοδο 1941-1944. Αρχικά οι Βρετανοί δεν αποσκοπούσαν στη δημιουργία ανταρτικών ένοπλων οργανώσεων που θα χτυπούσαν τον κατακτητή, αλλά περιορίζονταν στις υπηρεσίες παροχής πληροφοριών στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, στη διενέργεια σαμποτάζ και στη μεταφορά Ελλήνων αξιωματικών στο Κάιρο. Αυτή η στάση τους αποθάρρυνε πολλούς Έλληνες πατριώτες που ήθελαν να βγούν άμεσα στο βουνό. Ο Ζέρβας ήδη απο τον Φλεβάρη του 1941 ήρθε σε επαφή με τον υπουργό Εξωτερικών της Αγγλίας Άντονι Ήντεν καθώς και με τον ναύαρχο Τέρλ προτείνοντάς τους να ενισχύσουν την ανάπτυξη οργανώσεων αντίστασης που ένθερμα ο ίδιος υποστήριζε. Η στάση των Βρετανών άλλαξε οριστικά τον Μάρτιο του 1942, όπου υποστηρίζουν ξαφνικά την ανάπτυξη του ανταρτοπολέμου. Ο λόγος ήταν η απασχόληση περισσότερων μονάδων του Γερμανικού στρατού στην Ελλάδα, προκειμένου να δημιουργηθούν νέες εστίες αντίστασης στη φασιστική επέλαση πρός όφελος του συμμαχικού αγώνα.
           Απο το 1943 τα πράγματα έγιναν ξεκάθαρα, με την φανερή βοήθεια σε χρήμα και οπλισμό πρός όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις. Παράλληλα όμως αρχίζει και η δυναμική επιθετική πρωτοβουλία του ΕΛΑΣ έναντι των άλλων όργανώσεων με στόχο τον αφανισμό τους. Ο κατοχικός εμφύλιος πόλεμος αφ’ενός άφηνε στο απυρόβλητο σε σημαντικό βαθμό τη Βέρμαχτ και αφ’ετέρου δημιουργούσε προβλήματα στο κοινό συμμαχικό αγώνα. Παρ’όλα αυτά ο ρόλος των Βρετανών στον εμφύλιο αυτό, σήμερα έχει ξεκαθαριστεί απόλυτα. Και φυσικά ήταν απολύτως διασπαστικός για το ελληνικό αντάρτικο. Εκμεταλλεύτηκαν σε ολοκληρωτικό βαθμό τις ανεδαφικές- για εκείνη την εποχή- πολιτειακές και μεταπελευθερωτικές βλέψεις της κάθε αντιστασιακής οργάνωσης. Την εποχή εκείνη η Ελλάδα τάχθηκε στο πλευρό των δυτικών αντιφασιστικών δυνάμεων, υπό την αιγίδα της Μεγάλης Βρετανίας του Ουίνστον Τσόρτσιλ. Βεβαίως ώς αντάλλαγμα είχε λάβει -σε θεωρητικό πάντα επίπεδο- τις ρητές εγγυήσεις για πλήρη εθνική αποκατάσταση στο θέμα της Κύπρου, της Βορείου Ηπείρου και των Δωδεκανήσσων. Φανερός υποστηρικτής των εθνικών διεκδικήσεων ο βασιλιάς Γεώργιος. Σε τελική ανάλυση, οι Βρετανοί μας παρέδωσαν μόνο τα Δωδεκάνησσα κι’ένώ ήδη δύο φορές είχαν προθυμοποιηθεί να τα παραδώσουν στους Τούρκους προκειμένου να βγούν στον πόλεμο κατά των Γερμανών, με τη σύμφωνη γνώμη του Στάλιν.
           Οι Βρετανοί ωστόσο με τη νίκη του Συμμαχικού αγώνα στόχευαν και σε δικές του βλέψεις ιδίως στο χώρο των Βαλκανίων. Οι οποίες καθορίστηκαν αργότερα στη συμφωνία της Μόσχας το 1944 και στη συνδιάσκεψη της Γιάλτας το ’45, με τη σύμφωνη γνώμη του Στάλιν. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί και η στάση τους απέναντι στον κατοχικό εμφύλιο της περιόδου 1943-1944. Το ΚΚΕ μετά τον Δεκέμβριο του ΄42 έχει αποφασίσει τη μονοπώληση του αντιστασιακού αγώνα, κάτι που σημαίνει αφανισμός ή ενσωμάτωση για τις υπόλοιπες εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις. Με την άνοιξη του ΄43 αρχίζει και ο πλέον δύσπιστος να πείθεται για του λόγου του αληθές. Πρώτο και χαρακτηριστικό παράδειγμα της ένοπλης βίας και του αφοπλισμού, που επέβαλε ο ΕΛΑΣ σε πατριώτες άλλων οργανώσεων, είναι ο αργότερα στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ Στέφανος Σαράφης. Ακολούθησαν οι οργανώσεις του ΕΣ και ΕΟΑ στη Πελοπόννησο, της ΠΑΟ και του Τσαούς Αντόν σε όλη τη Μακεδονία και βεβαίως του ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Οι δυνάμεις του Ζέρβα και του Τσαούς Αντόν όμως άντεξαν και δεν διαλύθηκαν. Έτσι τον Οκτώβρη του 1943 ο ΕΛΑΣ συνθηκολογεί με τη Βέρμαχτ και χτυπούν ταυτόχρονα τον ΕΔΕΣ. Οι Βρετανοί παρά τις εκθέσεις που έστελναν στο στρατηγείο Μέσης Ανατολής διάφοροι Βρετανοί αξιωματικοί- σύνδεσμοι με τους αντάρτες, για τη στάση αυτή του ΕΛΑΣ που πρόδιδε και διασπούσε τον συμμαχικό και εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, συνέχιζαν να εξοπλίζουν το κομμουνιστικό αντάρτικο δίχως σταματημό. Ο Ζέρβας με τηλεγραφήματά του παραπονούνταν για τη συμπεριφορά του ΕΛΑΣ και ζητούσε απο τους Άγγλους να πείσουν τους Ελασίτες να στραφούν κατά των Γερμανών και μόνο. Οι απαντήσεις των Βρετανών ήταν χλιαρές και αινιγματικές σαν τη στάση τους. Έδιναν συγχαρητήρια στον Ζέρβα για το πόλεμο κατά των Γερμανών παρά τη στάση του ΕΛΑΣ απέναντί του. Την ίδια ώρα σε εκπομπή του ΒΒC ο ΕΔΕΣ και ο αρχηγός του κατηγορούνταν ανοιχτά διότι…αποσκοπούσαν σε εγκαθίδρυση καθεστώτος δικτατορίας στην Ελλάδα! Η στάση αυτή των Βρετανών άλλαξε απότομα μόνο όταν οι δυνάμεις του Ζέρβα κόντεψαν να διαλυθούν μετά τις ταυτόχρονες επιθέσεις Άρη-Γερμανών στα τέλη Οκτωβρίου. Από τις 20 του μηνός ο αντιστράτηγος Ουίλσον κατονομάζει ανοιχτά τον ΕΛΑΣ ως υπεύθυνο για τις επιθέσεις κατά του ΕΔΕΣ και ο Τσόρτσιλ μέσα απο την Βουλή των Κοινοτήτων χαρακτηρίζει τον Βελουχιώτη “εγκληματία πολέμου”. Εκ των υστέρων ο Κρίς Γουντχάουζ στο “Μήλο της Έριδος” θα ομολογήσει ότι τόσο η Βρετανική συμμαχική αποστολή στην Ελλάδα όσο και το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής γνώριζαν για τη συμφωνία ΕΛΑΣ-Βέρμαχτ αλλά δεν τη αποκάλυψαν στο ελληνικό κοινό. Άν το είχαν κάνει ο ΕΛΑΣ θα έχανε την ως τότε τεράστια δυναμική του, αλλά αυτό δεν βόλευε τα σχέδια τους. Άν τελείωνε ο ΕΛΑΣ δεν θα γινόταν ο Δεκέμβρης, η Βάρκιζα και ο “εμφύλιος” 1946-’49. Δεν θα είχαν λόγο να μας “σώσουν” απο τους κομμουνιστές και η Ελλάδα θα έβρισκε τη θέση που της άξιζε στο πλευρό των νικητών Δυτικών “συμμάχων” μας. Αυτό σήμαινε αυτόματα ότι οι αξιώσεις του βασιλιά Γεωργίου (Δωδεκάνησσα, Βόρεια Ήπειρος, Κύπρος) θα γίνονταν πραγματικότητα. Άλλα ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν είχαν μοιράσει τα εδάφη τους και η Βόρεια Ήπειρος είχε παραχωρηθεί οριστικά σους “συντρόφους” του Χότζα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κομμουνιστική Αλβανία ήταν κέρδος του Στάλιν και κανείς δεν θα την ακουμπούσε.
          Για το ρόλο των Βρετανών αυτή την περίοδο (1943-44) ο στρατάρχης σέρ Μαίτλαντ Ουίλσον παραδέχθηκε: “Εύρισκον ότι ήτο φρονιμώτερον να συνεργάζομαι με τα αριστερά ελληνικά κόμματα και να επιχειρώ να τα καθοδηγώ εγώ αντί να με καθοδηγούν εκείνα… Η αγγλική κυβέρνησις ωμιλεί διά δύο φωνών εις την πολιτικήν της απέναντι της Ελλάδος. Με την πολιτικήν φωνήν του Φόρειν Όφις, το οποίον παρείχε πλήρη υποστήριξιν είς τον Βασιλέα Γεώργιον και την κυβέρνησίν του. Και με την στρατιωτικήν του Επιτελείου μας της Εγγύς Ανατολής, το οποίον εχρηματοδοτεί και ενίσχυε με όπλα τους χειροτέρους εχθρούς του Βασιλέως είς τα όρη της χώρας…”. Φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι Βρετανοί είχαν ξεκάθαρα και άλλες βλέψεις πέρα απο τον πόλεμο κατά των Γερμανών. Παρόμοια διασπαστική πολιτική ακολούθησαν και στην Γιουγκοσλαβία όπου τελικά προτίμησαν να ενισχύσουν τον κομμουνιστή ηγέτη Ιωσήφ Μπρόζ Τίτο. Τόν λόγο αναφέρει ο Φίτζρου Μακλήν, στρατιωτικός αρχηγός των Βρετανών στη Γιουγκοσλαβία: ” Οι εθνικισταί ‘τσέτνικ’ του Σέρβου Ντράγα Μιχαήλοβιτς απέφευγον να παραδίδουν τους συμπατριώτας και τα χωρία των είς την ολοκληρωτικήν καταστροφήν έναντι αναξίων λόγου ζημιών των κατακτητών και αι επιχειρήσεις των διενεργούντο χάριν της πατρίδος των και όχι χάριν των επιδιώξεων των Συμμάχων και των ρωσικών βλέψεων. Αντιθέτως οι κομμουνισταί παρτιζάνοι του Τίτο, με αμείλικτον αποφασιστικότητα και πειθαρχίαν, άνευ οίκτου και με καθοδηγητικόν χρησμόν την γραμμήν του Κόμματος των, ηδιαφόρουν διά την ανθρωπίνην ζωήν και μετέτρεψαν τον πόλεμον είς επανάστασιν. Συνεπώς, με βάσιν την λογικήν και τα καθαρώς στρατιωτικά κριτήρια έπρεπε να παύσωμεν να εφοδιάζωμεν τους ‘τσέτνικ’ και να πέμπωμεν όλα τα διαθέσιμα όπλα και πολεμοφόδια είς τους τιτοϊκούς παρτιζάνους…”. Όπως αναφέρει ο Μακλήν οι Σέρβοι εθνικιστές διεξήγαγαν επιχειρήσεις πρός όφελος της πατρίδας τους και όχι πρός όφελος των συμμάχων Σοβιετικών και Βρετανών. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην Ελλάδα με τις δυνάμεις του Ζέρβα. Συγκεκριμένα, στη Γιουγκοσλαβία οι Άγγλοι έθεσαν στο περιθώριο τον Μιχαήλοβιτς άμεσα, γιατί είχαν συμφωνήσει να περάσει η Γιουγκοσλαβία στη ζώνη επιρροής των Σοβιετικών. Δεν είχαν δηλαδή, κανένα όφελος εκεί. Αντιθέτως η Ελλάδα είχε “παραχωρηθεί” στα στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανικής αυτοκρατορίας. Οι Βρετανοί φέρθηκαν πιό “ήπια” στον Ζέρβα ακριβώς γιατί τον χρειάζονταν. Όταν έπαψαν να τον χρειάζονται του φέρθηκαν ποταπά και οργάνωσαν σχέδιο εξόντωσής του απο τον ΕΛΑΣ. Ήδη απο τον Οκτώβρη του 1943 είχαν δείξει σημάδια της ανενδοίαστης πολιτικής τους. Ένα χρόνο αργότερα, τον Οκτώβρη του ’44 με διαταγή του Σκόμπυ απαγόρευσαν στον Ζέρβα να απελευθερώσει τη Βόρεια Ήπειρο, από τα Γιάννενα που βρισκόταν, με έμμεση απειλή ότι θα βρεθούν αντιμέτωποι. Τα πράγματα έγιναν ακόμη πιό ξεκάθαρα στα τέλη Δεκεμβρίου του ’44, όπου μετά την οριστική ήττα των κομμουνιστών στην Αθήνα ο Σκόμπυ επεδίωξε και πέτυχε τη στρατιωτική και ηθική υποταγή του ΕΔΕΣ.
          Αναλυτικότερα, ο Ζέρβας απο τα τέλη Νοεμβρίου, ζητούσε τον ανεφοδιασμό του σε πυρομαχικά σε τέτοιο ποσοστό ώστε να αναλάβει επιθετική πρωτοβουλία έναντι του ΕΛΑΣ που τον κυνηγούσε. Αντιθέτως ο Σκόμπυ τον διέταξε να κρατήσει αμυντικά και παρά τις αντιδράσεις του Ζέρβα, ο τελευταίος υπάκουσε στις διαταγές. Την ίδια ώρα που ο Ζέρβας προσπαθούσε να πείσει τον Σκόμπυ να ανεφοδιαστεί ώστε να κρατήσει άμυνα στην Πρέβεζα, το ΒΒC ανήγγειλε προκαταβολικά τη διάλυση των δυνάμεων του ΕΔΕΣ απο τον ΕΛΑΣ. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ. Όπως αναφέρει ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ και σφοδρός πολέμιος του Ζέρβα, Τζουμερκιώτης ( Γεράσιμος Μαλτέζος ): “Το γεγονός ότι εμείς δεν πιάσαμε αιχμαλώτους και πριν απ’όλα λάφυρα σε πολεμικό υλικό και τρόφιμα. Νομίζω δεν είναι καμμιά υπερβολή ο χαρακτηρισμός της επιχείρησης σαν αποτυχημένης…Έτσι όπως έγινε η επιχείρηση, είχε το χαρακτήρα της απώθησης του αντιπάλου και όχι της περικύκλωσης και εξόντωσης της ζωντανής δύναμής του. Μόνο σ’αυτή τη φάση θα λέγαμε ότι νικήσαμε τον Ζέρβα. Έτσι που έγινε ο Ζέρβας έχασε μόνο έδαφος και διατήρησε τις δυνάμεις του που μπορούσε να τις μεταφέρει σε άλλο μέτωπο”. Για τη στάση και συμπεριφορά των Άγγλων απέναντι στο Ζέρβα τέλη του ’44, ο Γερμανός ιστορικός Χάιντς Ρίχτερ έγραψε: ” Δεν αρκούσε (σ.σ εννοεί για τους Βρετανούς ) να αποστρατευθούν αι ΕΟΕΑ – ΕΔΕΣ, διότι η ηθική και πολιτική δύναμη του ΕΔΕΣ θα εξακολουθούσε να υπάρχει. Έπρεπε να υποστεί μια ηθική και στρατιωτική υποταγή. Και τότε καταστρώθηκε το ύπουλο σχέδιο, να τσακισθή ο ΕΔΕΣ απο τον ΕΛΑΣ.” και συνεχίζει ο κορυφαίος αριστερός Γερμανός ιστορικός: ” Όταν όμως ο ΕΛΑΣ δεν κατόρθωσε να υπερισχύσει αμέσως εναντίον του ΕΔΕΣ και ο τελευταίος άρχισε αμυντικόν αγώνα, το ΒΒC διέδωσε ότι ο ΕΔΕΣ διαλύθηκε. Για να μήν διαψευσθή, όμως, οι Βρετανοί διέταξαν την εκκένωση της περιοχής από τον ΕΔΕΣ, για να διατηρηθή έτσι ο μύθος της διαλύσεώς του. Έτσι παραμένει η ενύπωση της επαίσχυντης ήττας του ΕΔΕΣ και οι Δημοκρατικοί ηγέτες του ντροπιάσθηκαν”. Έτσι οι Βρετανοί απαλλάχθηκαν απο τον Ζέρβα, κάτι που ικανοποίησε και την ελληνική κυβέρνηση, καθότι δεν θα ήθελε να μπλεχτεί στα πόδια της ένας ηγετικός πολεμιστής της αντίστασης με έρεισμα στο λαό, με όποιες πολιτικές και στρατιωτικές προεκτάσεις ακολουθούσαν μια τέτοια επιλογή.
Ο Νίκολας Χάμμοντ
          Σε τελική ανάλυση η Βρετανική πολιτική ήταν αποκλειστικά διασπαστική στα ελληνικά βουνά την περιόδο 1941-1944, και σε αυτό δεν πολυδιέφερε απο την εξίσου διασπαστική πολιτική των Γερμανών και της υπηρεσίας ψυχολογικού πολέμου τους, της Ι/C. Σε απόρρητες εκθέσεις τους προς το στρατηγείο Μέσης Ανατολής, πολλοί ανώτεροι Αξιωματικοί του Βρετανικού στρατού, όπως ο Γούντχάουζ, ο Έντι Μάγιερς, ο Νίκολας Χάμμοντ, ο Τόμ Μπάρνες, ο Θέμης Μαρίνος και άλλοι ενημέρωναν τις Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες  για την πραγματική στάση του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ απέναντι στους Γερμανούς καθώς και για την στάση που θα κρατούσε κατά την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων και τις πολιτικές βλέψεις του. Αλλά φαίνεται πως οι Άγγλοι είχαν σχεδιάσει τα πάντα απο την στιγμή που αποφάσισαν να υποστηρίξουν το ελληνικό αντάρτικο. 

Πηγές:
1) Κομνηνός Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος.
2) Χαράλαμπος Φλόκας, Εθνική αντίσταση 1942-1945, ο ΕΔΕΣ και οι αντάρτες του.
3) Έντυ Μάγιερς, Η Ελληνική περιπλοκή.
4) Κρις Γουντχάουζ, Το Μήλο της έριδος.
5) Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης.
6) Κώστας Μπαρμπής, 1941-1949 Έτη αγώνων, θυσιών και αίματος.
7) Χάιντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα.
8) Γεράσιμος Μαλτέζος, ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.
                         

ΕΔΕΣ Αθηνών ~ η διάσπαση

      Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, που προϋπήρχε από το 1938 και στόχο είχε την αποσταθεροποίηση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου του Ιωάννη Μεταξά, αναγκαστικά από τις πρώτες μέρες της κατοχής άλλαξε πορεία πλεύσης και στράφηκε στον κύριο αντίπαλο της στιγμής τον κατακτητή. Στις 11 Ιουνίου 1941 οριστικοποιήθηκε αυτή η μεταστροφή και στις 9 Σεπτεμβρίου υπογράφτηκε το πρώτο επίσημο καταστατικό του συνδέσμου. Σκοπός της οργάνωσης ήταν αφενός η απελευθέρωση της χώρας μας από τις φασιστικές ορδές του Χίτλερ στο πλευρό των Συμμάχων και αφετέρου η εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος, λαϊκού χαρακτήρος και σοσιαλιστικής μορφής κατόπιν δημοψηφίσματος.
Στυλιανός Γονατάς
       Από το φθινόπωρο του 1942 όμως δύο από τα ιδρυτικά μέλη του συνδέσμου ο δικηγόρος Ηλίας Σταματόπουλος και ο ταγματάρχης Απόστολος Παπαγεωργίου, μαζί με μια ομάδα από άλλα μέλη στην Αθήνα αρχίζουν να αναθεωρούν για την ακολουθητέα πολιτική του Ζέρβα και για τον ίδιο ως αρχηγό. Ήδη από τον Δεκέμβριο του ’42, ο Παπαγεωργίου έκανε προσπάθειες να πείσει τον Ζέρβα να σταματήσει τον ένοπλο αγώνα, κάτι που αποτελούσε κατάφορη παραβίαση του καταστατικού του ΕΔΕΣ, στο οποίο είχε ορκιστεί κάθε μέλος της οργάνωσης. Απόρροια της στάσης αυτής του Παπαγεωργίου και της ομάδας των διασπαστών ήταν η πολιτική του ΕΑΜ προς εξόντωση των λοιπών αντιστασιακών οργανώσεων που δεν συστρατεύονταν με τους σκοπούς του. Θεωρούσαν λοιπόν μάταιο τον αγώνα πιστεύοντας ό,τι με την επικείμενη, γι’ αυτούς, διάλυση του ΕΔΕΣ από τον ΕΛΑΣ, το ΚΚΕ θα πετύχαινε τον απόλυτο έλεγχο στην Ελλάδα και μετά την κατοχή θα επέβαλε κομμουνιστική δικτατορία. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο τον Γενάρη του 1943, εντολοδόχοι του Θεόδωρου Πάγκαλου, να στείλουν αντιπροσωπεία στο αρχηγείο του Ζέρβα στο βουνό ώστε να σταματήσει η δράση του ΕΔΕΣ κατά των Ιταλών! Ο Ζέρβας φυσικά και απέρριψε τις συστάσεις αυτές και εξεδίωξε τους απεσταλμένους, προσπαθώντας να τους νουθετήσει. Στα απομνημονεύματά του αναφέρει : “…Απήντησα ότι ο ένοπλος αγών είχε αρχίσει και δεν ήτο δυνατόν να σταματήση. Ότι ο μόνος τρόπος να αντιμετωπισθή ο κομμουνισμός, είναι να διατηρηθή η ανταρτική δύναμις που έχω συγκροτήσει. Ότι τον ΕΔΕΣ δεν τον έφτιαξα για πόλιτικολογία, ακίνδυνο συνομωτισμό και συζητήσεις του καφενείου, αλλά για πόλεμο…Όσοι νομίζουν ότι διατρέχουν κίνδυνο εις τας Αθήνας, δεν έχουν παρά να έλθουν κοντά μου. Θα τους προσφέρω άσυλο ασφαλές…Να πάρουν ντουφέκι και να πολεμήσουν σαν στρατιώτες στο πλευρό μου.”
Ιων. Βουλπιώτης
       Η μεταστροφή αυτή του Παπαγεωργίου, του Παπαθανασόπουλου και άλλων μελών της οργάνωσης Αθηνών, ξεκίνησε από την γνωριμία με εξωθεσμικούς κύκλους που δεν είχαν καμία σχέση με τον ΕΔΕΣ, όπως ο Στυλιανός Γονατάς, ο διευθυντής της Telefunken Ιωάννης Βουλπιώτης και ο Θεόδωρος Πάγκαλος.Τον Φεβρουάριο του ’43, ο Παπαγεωργίου και ο Παπαθανασόπουλος συνελήφθησαν μαζί με άλλα στελέχη του ΕΔΕΣ Αθηνών. Μετά από περίπου ενάμιση μήνα όμως, αφέθηκαν ελεύθεροι μόνο αυτοί. Πολλά έχουν λεχθεί για τους λόγους που συνέβη αυτό. Επίσης, η συμπεριφορά τους αμέσως μετά την αποφυλάκισή τους ενισχύει την άποψη ότι η επιλεκτική αποδέσμευσή τους κάθε άλλο παρά τυχαία ήταν. Από την στιγμή αυτή οι Παπαγεωργίου και Παπαθανασόπουλος έρχονται σε επαφή και συνεννοήσεις με τα Τάγματα Ασφαλείας και τις κατοχικές δυνάμεις. Οι αντιδράσεις του Ζέρβα από το βουνό είναι γνωστές, μεγίστης σημασίας ωστόσο είναι και οι αντιδράσεις των μελών του αγωνιστικού ΕΔΕΣ Αθηνών, που διαφωνούσαν με τους στασιαστές που πρόσκεινταν στον Πλαστήρα. Για την ακρίβεια, την 21η Σεπτεμβρίου 1943 συνεδρίασε η Επιτροπή Πόλεως της Αθήνας και αποφάσισε: ” Κατόπιν των εκτεθέντων υπό του Μιλτιάδη (Δημ. Γιαννακόπουλου) περί της διαγωγής των Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλου, Σταματόπουλου, Στυλιανίδη, Μαυρίκη κ.ά. και της προσπαθείας των να υπαγάγουν τον ΕΔΕΣ υπό τους Κουίσλινγκς Κυβερνήτας αποφασίζονται παμψηφεί: 1. Να διαλυθή η επιτελική δικτατορία Παπαθανασόπουλου – Παπαγεωργίου. 2. Ν’ αναλάβουν την διοίκησιν του ΕΔΕΣ πρόσωπα κοινής εμπιστοσύνης των ΕΟΕΑ και στελεχών του ΕΔΕΣ Αθηνών. 3. Ν’ αποκηρυχθούν οι προδότες Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλος, Μαυρίκης, Στυλιανίδης, Σταματόπουλος κ.ά. 4. Να δηλωθή ότι ο Βουλπιώτης δεν έχει σχέσιν με τον ΕΔΕΣ. 5. Να καταγγελθούν αι πράξεις των προδοτών εις τον Ελληνικόν λαόν δια του μυστικού Τύπου. 6. Να γίνη ανασυγκρότησις του ΕΔΕΣ Αθηνών και να τοποθετηθούν εις τα κυριώτερα πόστα πρόσωπα απολύτου εμπιστοσύνης και έμπειρα. 7. Να σταλή σύνδεσμος εις τας ΕΟΕΑ δια να θέση υπό την έγκρισίν των τας διοικητικάς μεταβολάς και τας αποφάσεις μας δια τους προδότας του αγώνα”.  Επίσημα η οργάνωση διασπάστηκε τον Οκτώβρη του ’43, έκτοτε υπήρχαν δύο ΕΔΕΣ, ο “προδοτικός” με ηγέτη τον Γονατά και ο “αγωνιστικός” πιστός στις αρχικές αξίες του συνδέσμου με αρχηγό τον Ζέρβα. Άμεσα ο Ζέρβας διέγραψε τους στασιαστές και τον Νοέμβρη του 1943 μέσα από τον μυστικό Τύπο αποκήρυξε και επίσημα τους προδότες. Οι τοιχοκολλήσεις στους δρόμους της Αθήνας ήταν καθημερινό φαινόμενο. Σε τηλεγράφημά του ανέφερε (βλ. Κ. Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, σελ. 204): ” Εκφράζομεν βαθυτάτην λύπην μας διότι ακόμη συζητείται ζήτημα συνδέσμου μας με ξένους προς εθνικήν μας οργάνωσιν Στόπ. Ουδείς άλλος εκτός καθηγητού Πανεπιστημίου Ζέρβα Λεωνίδα μας εκπροσωπεί Αθήνας Στόπ. Τριμελής διοικούσα Επιτροπή ΕΔΕΣ αποτελείται από εμέ, Πυρομάγλου και Ζέρβαν Λεωνίδαν Στόπ. Μέλη οργανώσεως ΕΔΕΣ ουδεμίαν σχέσιν έχουν με προδότες όπως Βουλπιώτης Στόπ. Τούτον εφημερίδες μας εις Αθήνας εχαρακτήρισαν ως ποταπόν προδότην Στόπ”. Η αλήθεια είναι ότι ο Ζέρβας σε επιστολές του προς τους αποστάτες πέρα από την οργή του για την προδοσία τους, τους άφησε περιθώριο να μετανοήσουν. Σε επιστολή του προς τον Παπαθανασόπουλο, τον Δεκέμβρη του 1943 έγραψε μεταξύ άλλων: ” … Ζήτησα από σένα με γράμμα μου, όπως και από τον Απόστολο (σσ. εννοεί τον Παπαγεωργίου), απάνω σε καινούριες, γερές βάσεις, σε στέρεο βάθρο να κτίσετε και να στηρίξετε το έργο του ΕΔΕΣ. Μα ακολουθήσατε αυτή την παράκληση, αυτή την έκκλησή μου, αγαπητέ μου Στάθη; Ας το εξετάσουμε. Μαθαίνω ότι το λύειν και δένειν στον Σύνδεσμο το έχειν ο Βουλπιώτης, τον οποίον εις επίσημον συγκέντρωσιν, ο Απόστολος παρουσιάζει ως εθνικόν ήρωα, εις τον οποίον οφείλεται εθνική ευγνωμοσύνη. Ποιός ο Βουλπιώτης; Καθαρά Γκεσταπίτης… Εν ονόματι του ιερού και αγίου αγώνος, ον διεξάγουμε, εν ονόματι της Πατρίδος μας, την οποίαν γνωρίζω πως έχεις για το τιμαλφέστερο της ζωής σου, σε παρακαλώ τόσον εσένα όπως και τον Φιλώτα (σσ. τον Παπαγεωργίου), να παύσητε προς το παρόν αναμειγνυόμενοι εις τα του Συνδέσμου…”.  Τελικώς αυτό δεν συνέβη και κατόπιν συνεχόμενων ερωτημάτων από το Κάιρο, ο Ζέρβας με τηλεγράφημά του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής την 1η Δεκεμβρίου ’43 ξεκαθαρίζει την στάση του προς αποφυγή παρεξηγήσεων: ” Στρατηγείον Μέσης Ανατολής, Παρακαλώ διατάξητε εκφωνηθούν από ραδιοσταθμών Λονδίνου και Καίρου κάτωθι ανακοινώσεις Εθνικών Ομάδων: ΕΟΕΑ δηλώνουν ότι εκείνοι μόνον οι οποίοι έχουν εγκολπωθή τον Εθνικόν των αγώνα και παντού και πάντοτε πολεμούν τον κατακτητήν και τους μετ’ αυτών συνεργαζομένους Έλληνας προδότας δύνανται να λογίζωνται ως τίμιοι Έλληνες και φίλοι αυτών Στόπ. Ουδείς δύναται να ισχυρισθή ότι αντιπροσωπεύει τας Εθνικάς μας Ομάδας ΕΔΕΣ εις πόλεις της Ελλάδος ή αλλαχού, αν ενυπογράφως ή δημοσία δεν δηλώσει ότι ακολουθεί την ανωτέρω γραμμήν Στόπ. Άν τυχόν υπάρχουν Έλληνες πολίται ή αξιωματικοί ισχυριζόμενοι ότι εκπροσωπούν τας Εθνικάς Ομάδας και την οργάνωσιν ΕΔΕΣ διά να καλύψουν άλλους σκοπούς πλήν των εθνικών, ούτοι αποκηρύσσονται ως προδόται και συνεργάται των κατακτητών και των Κουίσλιγκς της Ελλάδος Στόπ”.
Ο Κομνηνός Πυρομάγλου.
       Η δράση του προδοτικού ΕΔΕΣ θα έχει ως μόνο στόχο την καταπολέμηση του κομμουνισμού και έτσι αναπτύσσει δεσμούς με τη φασιστική Γκεστάπο και την κατοχική κυβέρνηση. Παράλληλα αναπτύσσει δράση κατά του αγωνιστικού ΕΔΕΣ φτάνοντας ως και τη δολοφονία του πιστού στελέχους του Ζέρβα στην Αθήνα, Δημητρίου Γιαννακόπουλου. Το μίσος τους κατά του Ζέρβα, που δεν δέχτηκε τις αξιώσεις τους, θα τους οδηγήσει σε ενέργειες που θα  δώσουν τροφή προς το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για ανάπτυξη θεωριών συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών που βεβαίως  δεν είχαν σχέση με την πραγματικότητα. Μάλιστα ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, Κομνηνός Πυρομάγλου, στο βιβλίο του “Η Εθνική Αντίστασις” ψέγει το ΕΑΜ για τον λόγο αυτό (σελ. 309): ” Το ΕΑΜ εις την πολεμικήν του εναντίον του αγωνιστικού ΕΔΕΣ, διά λόγους σκοπιμότητος, αρνείται τον διαχωρισμόν μεταξύ αγωνιστικού και προδοτικού ΕΔΕΣ. Και, ενώ εις τας εκάστοτε επισήμους και ανεπισήμους συζητήσεις μας διέκρινε τους πατριώτας από τους προδότας, τους ολίγους προδότας, εις τας δημοσιεύσεις του αρνείται τον διαχωρισμόν τούτον. Αι συνέπειαι της αρνήσεως αυτής υπήρξαν αιματηραί και, εν πολλοίς, καταστρεπτικαί εις τον ένοπλον αγώνα του βουνού ενατίον των κατακτητών. Επίκρανεν και επείσμωσεν τους πολεμιστάς και μαχητάς του πατριωτικού ΕΔΕΣ. Επι πλέον διηυκόλυνεν την διαβρωτικήν προσπάθειαν των προδοτών και των κατακτητών. … Δεν εσκέφθη η ηγεσία του ΕΑΜ, ότι και η διάσπασις του ΕΔΕΣ και ο προσεταιρισμός ωρισμένων στελεχών του, ήτο μέσα εις το σχέδιον των Γερμανών και των προδοτικών κυβερνήσεων, διά την ανάπτυξιν του εμφυλίου πολέμου; Ότι θα εδημιούργει, κατ’ αυτόν τον τρόπον, ο κατακτητής μέχρι της απελευθερώσεως, σύγχυσιν περί τον ΕΔΕΣ, διά να προκαλή ούτω την αντίδρασιν του ΕΑΜ;…”.

1943-’44, ο αληθινός εμφύλιος

         Μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (25-26 Νοεμβρίου 1942) και την αιφνίδια δημοτικότητα του Ζέρβα, το πολιτικό γραφείο του ΚΚΕ αποφάσισε να δράσει δυναμικά. Στο Πανελλήνιο συνέδριο του κόμματος, που διοργανώθηκε τον Δεκέμβρη του ίδιου έτους στο Κουκάκι, αποφασίζεται η μονοπώληση του αγώνα της αντίστασης. Ο επίσημος ιστορικός του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Σόλωνας Γρηγορίαδης αναφέρει οτι στο συνέδριο επικράτησαν οι αδιάλλακτοι με το σύνθημα ” ή τώρα ή ποτέ!”. Επίσης ο Κρίς Γουντχάουζ, αρχηγός της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής και γνωστός κλασικός φιλόλογος, στο βιβλίο του Το μήλο της Έριδος αναφέρει ότι: “Είχε επίσημα διακηρυχθεί απο το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ότι όποιος δεν ανήκε σ’αυτούς, ήταν ipso facto προδότης. Ο πόλεμος κατά των Γερμανών ήταν δευτερεύουσα, αν και όχι ασήμαντη, φροντίδα των ηγετών.” [1] Κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται απο τον παράνομο τύπο του ΕΑΜ καθώς και απο προκηρύξεις του ΕΛΑΣ καθόλη τη διάρκεια του Μαρτίου του 1943.
         Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ απο την άνοιξη του ’43 και μετά να προσανατολισθεί αποκλειστικά και μόνο στη διάλυση ή ενσωμάτωση των υπολοίπων αντιστασιακών οργανώσεων. Τον Μάρτιο οι μονάδες του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν με επιτυχία έναντι των απομακρυσμένων δυνάμεων του Ζέρβα στο Θέρμο. Απόρροια αυτής της επίθεσης ήταν ο αφοπλισμός της μεραρχίας του αξιωματικού του ΕΔΕΣ, Παπαιωάννου. Την ίδια ακριβώς περίοδο και συγκεκριμένα στις 4 Μαρτίου 1943 ο ΕΛΑΣ με συνοπτικές διαδικασίες διαλύει την αντιστασιακή ομάδα των Σαράφη – Κωστόπουλου. Εκείνη την ημέρα θρυμματίστηκαν τα σχέδια του αστικού κόσμου για τη δημιουργία του μεγάλου Πανδημοκρατικού αντάρτικου, που θα δρούσε ως αντίβαρο του ΕΑΜ. Ο προσηλυτισμός των ελασιτών ήταν συγκεκριμένος. Στην αρχή κατηγορούσαν κάποιον σαν δωσίλογο και συνεργάτη του κατακτητή,έπειτα του παρουσίαζαν πλαστές μαρτυρίες που επιβεβαίωναν την κατηγορία, μετά ήταν σειρά του φυλακισμένου “ενόχου” να αποφασίσει το μέλλον του. Οι επιλογές ήταν δύο: ο θάνατος ή η προσχώρηση στο ΕΑΜ. Αυτός ο δρόμος προσφέρθηκε και στον Σαράφη και διάλεξε να ενταχθεί στον ΕΛΑΣ. Η πρόταση του Άρη και του Τζήμα ήταν να γίνει ο στρατιωτικός διοικητής του ΕΛΑΣ, πράγμα που τελικά συνέβει. Φαίνεται πως ο Σαράφης ξέχασε εύκολα αφ’ενός τις ψευδείς κατηγορίες του ΕΑΜ για δωσιλογισμό και αφ’ετέρου τους προπυλακισμούς, τις ύβρεις και τις φτυσιές που δέχθηκε τον καιρό που ήταν αιχμάλωτος του ΕΛΑΣ. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό που έλαβε χώρα κατα την διάρκεια του συνεδρίου του Λιβάνου, όπου ο πολτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ Γεώργιος Καρτάλης απευθυνόμενος στον Σαράφη του είπε: “Ανηγορεύθεις αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ δι’εμπτυσμού.” Επιπλέον στα τέλη Απριλίου του ίδιου χρόνου, πραγματοποιήθηκε η πρώτη διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού. Ο Ψαρρός έκλπηκτος μετα τις οριστικές απειλές των ανθρώπων του Βελουχιώτη, παραδίδει τα όπλα της οργάνωσης του στον ΕΛΑΣ για να μη χυθεί κι’άλλο αίμα. Η Βρετανική αποστολή κραύγαζε έξαλη απο θυμό για τις ενέργεις του ΕΛΑΣ και την κατάφορη προδοσία του αγώνα ,ωστόσο το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ απέδιδε τις ενέργεις αυτές σε “φανερές παρεξηγήσεις” και τόνιζε ότι πειθαρχούσε απόλυτα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Παρόμοιες εκκαθαρίσεις έγιναν στις περιοχές της Πελοποννήσου και της Μακεδονίας απο τον ΕΛΑΣ, στο πλαίσιο της μονοπώλησης του αγώνα.Έτσι το καλοκαίρι η μόνη αντιστασιακή οργάνωση στην ύπαιθρο, πλην του ΕΛΑΣ, ήταν ο ΕΔΕΣ.
        Στις 23 Ιουνίου ο ΕΛΑΣ διαλύει για δεύτερη φορά μέσα σε λίγους μήνες την οργάνωση του Ψαρρού. Αξίζει να σημειωθεί οτι η δράση αυτή του ΕΛΑΣ αποκλειστικά κατα άλλων αντιστασιακών οργανώσεων προσφέρει τα μέγιστα στον κατακτητή καθώς οι Γερμανοί μένουν στο απυρόβλητο [2]. Για κλιμάκωση της δράσεως των οργανώσεων κατα του εχθρού οι Βρετανοί θα ιδρύσουν με τη σύμφωνη γνώμη των ΕΛΑΣ,ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ το Κοινό Στρατηγείο με έδρα το Περτούλι. Παράλληλα πιστεύουν οτι έτσι θα μπορέσουν να ελέγξουν το ΕΑΜ και να το κάνουν να επικεντρωθεί στον αγώνα εναντίων των Γερμανών. Ωστόσο τα γεγονότα θα είναι συνταρακτικά και οι εξελίξεις αστραπιαίες. Όχι μόνο το ΕΑΜ σταμάτησε τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά μετά τον αφοπλισμό της μεραρχίας “Πινερόλο”(Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1943) πήρε τεράστιες ποσότητες οπλισμού, τόσες που ήταν ικανές να κάνουν τους ελασίτες να μη νοίαζονται για καιρό αν εφοδιαστούν απο τους Άγγλους. Αποτέλεσμα όλων αυτών των γεγονότων ήταν τον Οκτώβρη η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ, κατόπιν διαταγής του Άρη Βελουχιώτη, να υπογράψει συμφωνία ανακωχής με τη Βέρμαχτ στις 6 Οκτωβρίου διάρκειας 20 ημερών, ώστε να μπορέσει ο Άρης να αφανίσει τον Ζέρβα, το τελευταίο εμπόδιο για την απόλυτη κυριαρχία της κομμουνιστικής αντίστασης. Η διαταγή της VIII Mεραρχίας Ηπείρου με αριθμό πρωτοκόλλου 290 και ημερομηνία 6 Οκτωβρίου 1943 αναφέρει: ” Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα.” Η συνέχεια είναι συγκλονιστική, στις 13 Οκτωβρίου ο συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ Πίσπιρης με επιστολή του (αρ. πρωτοκόλλου 302) ενημερώνει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο:“Εζητήθη απο Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’αυτών.” Στις 20 Οκτωβρίου ο Άρης στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την VIII Μεραρχία στην οποία γράφει τα εξής συνταρακτικά: “α)…η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος.β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων-Μετσόβου-Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη.”  Όλα αυτά επιβεβαιώνονται και απο την Γενική Έκθεση του Άρη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, που αναφέρεται στην εκστρατεία κατα του ΕΔΕΣ τον Οκτώβρη του ’43 στην Ήπειρο. [3] Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε το 1982 στην εφημερίδα “Ελευθεροτυπία” απο τον ιστορικό Σόλωνα Γρηγοριάδη και είναι άκρως αποκαλυπτική. Ο Άρης κάνει λόγο για απειθαρχία τμημάτων του ΕΛΑΣ που δεν συμφωνούσαν με τον εμφύλιο, για σύγχυση,πανικό,αγωνία και συγκεκριμένα ” Η κατάσταση κρίσιμη. Γενική σαστισμάρα. Άλλοι προτείνουν συνθηκολόγηση με τους Εδεσίτες και άλλοι τον κακό τους τον καιρό..” Επίσης ομολογείται διμέτωπο εναντίον του ΕΔΕΣ και ταυτόχρονες επιθέσεις των Γερμανών εναντίον του Ζέρβα. Η σημαντικότερη ομολογία ωστόσο, δια στόματος του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ είναι ενδιαφέρουσα: ” Θα έπρεπε τους Γερμανούς να τους αντιμετωπίζαμε με τακτική ενεργητικής άμυνας, αμυνόμενοι ελαστικά, παρενοχλώντας τα πλευρά και τα νώτα, αλλά και περιμένοντάς τους σε πολλές περιπτώσεις ενεδρευτικά.”
           Για την δύσκολη όσο και αμφιλεγόμενη αυτή περίοδο του Οκτωβρίου 1943, ο Γερμανός ιστορικός – αριστερών πεποιθήσεων- Χάιντς Ρίχτερ στη διδακτορική διατριβή του “Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα” γράφει: “Στις 10 Οκτωβρίου 1943 ο ΕΛΑΣ χτύπησε 3 θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου 1943 οι Γερμανοί του επετέθησαν ( του ΕΔΕΣ ) στα Τζουμέρκα από Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή απο τα δυτικά. Απο τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου 1943, ο ΕΔΕΣ σ’όλη την περιοχή των Τζουμέρκων ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα.”[4] Ακόμη και ο,κομματικά στρατευμένος, ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ στο συνέδριο για την Ελληνική εθνική αντίσταση, που έλαβε χώρα το 1978 στην Ουάσιγκτον, όχι μόνο παραδέχθηκε τη συνθηκολόγηση του Άρη με τους Γερμανούς αλλά επι λέξει είπε: ” τόσο κατα τον Δεκέμβρη του 1942 όσο και κατα τον Φλεβάρη του 1943 ο ΕΛΑΣ διαβεβαίωνε τους Γερμανούς ότι δεν πρόκειται να τους επιτεθεί.”  Στην πραγματικότητα, υπάρχουν αρκετές ομολογίες απο ανθρώπους της αριστεράς που υπηρέτησαν κατα την διάρκεια της εθνικής αντίστασης σε καίρια πόστα στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που επιβεβαιώνουν τα ανωτέρω. Ο οργανωτικός γραμματέας της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου Θωμάς Δρίτσος (Πέτρος Αργυρόπουλος), σε συνέντευξή του το 1981 στην εφημερίδα “Αυγή” είπε: “…είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα απο τη λάσπη που μεις δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς.” Θα συμφωνήσει μαζί του και ο θρυλικός καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ( Φοίβος Γρηγοριάδης ): “Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ – ΕΔΕΣ διέδιδε ψευδώς ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς.”
         Η έντονη επίθεση του ΕΛΑΣ παρά την αρχική της αποτυχία, συνεχίστηκε μέχρι τον Δεκέμβρη του 1943, όπου την 31η Δεκεμβρίου, ο ραδιοφωνικός σταθμός της Μόσχας εξέπεμψε έκκληση προς όλους τους Έλληνες για ενωμένη εθνική αντίσταση μόνο κατα των Γερμανών. Από εκείνη τη στιγμή έσβησε και η επιθετικότητα του ΕΛΑΣ. Τελικά, τον Φεβρουάριο του 1944 υπογράφτηκε η συμφωνία Μυροφύλλου – Πλάκας μεταξύ των ΕΛΑΣ,ΕΔΕΣ,ΕΚΚΑ και της Βρετανικής συμμαχικής αποστολής που όριζε την ενωμένη πλέον εθνική αντίσταση εναντίον του εχθρού ενώ παράλληλα το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ουσιαστικά αναγνώριζε τον ΕΔΕΣ που δεν κατόρθωσε να εξουδετερώσει.

Παραπομπές
[1] Κρίς Γουντχάουζ, Το Μήλο της Έριδος, σ. 101.
[2] Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β’, σ. 253.
[3] Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη, σ. 40-64, 122-158.
[4] Χάιντς Ρίχτερ, Δύο Επαναστάσεις και Αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β’, σ. 41.    

Ναπολέων Ζέρβας ~ πολέμαρχος αληθινός

        ” Έχει ο τακτικός στρατός άλλον άντρα σαν κι’αυτόν;” αυτά τα λόγια φέρεται να είπε ο Άρης Βελουχιώτης στους αντάρτες του, για τον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα. Η παραδοχή αυτή και μόνο απο τον Άρη, τον μεγαλύτερο πολέμιο του Στρατηγού, είναι αρκετή για να αναιρέσει τις όποιες κατηγορίες-θεωρίες αναπτύχθηκαν απο την αριστερά, απο την μεταπολίτευση και μετά.Ο Ζέρβας γεννήθηκε το 1891 στην Άρτα, πατέρας του ήταν ο Νικόλαος Ζέρβας- πολέμησε το 1897 για την απελευθέρωση της Κρήτης απο τους Τούρκους-και μητέρα του η Ευανθία το γένος Κωνσταντοπούλου. Η οικογένεια των Ζερβαίων, σα γνήσια Σουλιώτικη φάρα, πρωτοστάτησε στους αγώνες κατά του Αλή πασά και πολλοί απο αυτούς υπήρξαν οπλαρχηγοί στα χρόνια της Επανάστασης του 1821.Ο ίδιος ο Ζέρβας υπαινισσόταν την ιστορική καταγωγή του λέγοντας πολλές φορές: “Είμαι Ναπολέων, είμαι και Ζέρβας”.
        Το 1910 κατατάσσεται ως εθελοντής οπλίτης στο στράτευμα, τα χρόνια είναι δύσκολα απαιτούν αγώνες και θυσίες και ο ίδιος το ξέρει καλά. Επηρεασμένος απο το κίνημα στο Γουδί και τον “Στρατιωτικό σύνδεσμο” είναι φανατικός υποστηρικτής του Ελευθερίου Βενιζέλου. Πολεμά στους Βαλκανικούς και προάγεται τιμητικά στο βαθμό του Ανθυπασπιστή “επ’ανδραγαθία”. Το 1914 αποφοιτά απο τη Σχολή Υπαξιωματικών. Σάν γνήσιος Φιλελεύθερος και σφόδρα αντιβασιλικός στα χρόνια του Εθνικού Διχασμού προσχωρεί στο κίνημα της “Εθνικής Αμύνης” το 1916. Μάλιστα για ένα διάστημα θα διατελέσει και υπασπιστής της τριανδρίας Βενιζέλου-Δαγκλή-Κουντουριώτη.Το 1917 πολέμα στο Μακεδονικό μέτωπο εναντίον των Γερμανοβουλγάρων. Εξαιτίας του θάρρους και της ανδρείας του το 1920 φτάνει στο βαθμό του Ταγματάρχη “επ’ανδραγαθία”. Το ’21 επιστρέφει ο βασιλίας Κωνσταντίνος και ο Ζέρβας, μαζί με μια ομάδα βενιζελικών αξιωματικών εξορίζεται αυτοβούλως στην Κωνσταντινούπολη. Επιστρέφει στο στράτευμα μετά την Μικρασιατική καταστροφη ως Ταγματάρχης. Το καλοκαίρι του 1925 διορίζεται Φρούραρχος Αθηνών απο το στρατιωτικό καθεστώς του Πάγκαλου.Ένα χρόνο μετά θα αλλάξει “στρατόπεδο” και ανατρέψει τον Πάγκαλο στο πλευρό του Γεωργίου Κονδύλη. Παρ’όλα αυτα ο Κονδύλης θα αξιώσει τη διάλυση των δύο Ταγμάτων Δημοκρατικής Φρουράς, των οποίων ηγούνταν οι Ζέρβας, Ντερτιλής. Αποτέλεσμα ήταν οι αιματηρές συγκρούσεις στο κέντρο της Αθήνας και η οριστική διάλυση των Ταγμάτων. Οι δύο αξιωματικοί πέρασαν απο Στρατοδικείο και αμνηστεύτηκαν αργότερα (1928) απο την κυβέρνηση του Βενιζέλου. Ο Ζέρβας αποστρατεύεται με τον βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά ακόμη και στον πόλεμο του ’40 δεν του επετράπη να πολεμήσει τον εισβολέα. Σύντομα όμως θα οδηγούνταν στην κορύφωση ενός προσωπικού μεγαλείου, ικανού να τον συμπεριλάβει στο πάνθεο των Ηρώων της νεότερης Ελληνικής ιστορίας.
       Στις 27 του Απρίλη του 1941 οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα. Στις 14 Απριλίου ο Ζέρβας θα φυλακισθεί στο στρατόπεδο Μακρυγιάννη για δύο ολόκληρες βδομάδες. Γράφει ο έμπιστος του Ζέρβα, Μιχάλης Μυριδάκης ( Αγώνες της Φυλής – Εθνική Αντίσταση ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ 1941-1944, τόμος Ά, σελ. 15): ” Ο Ζέρβας από τις φυλακές του Μακρυγιάννη με πόνο στην ψυχή και συντριβή έβλεπε τους υπερφίαλους Γερμανούς να υψώνουν τον αγκυλωτό σταυρό στον ιερό βράχο της Ακροπόλεως κι αυτός ευρισκόταν φυλακισμένος σαν επικίνδυνος αγγλόφιλος…”. Και ενώ οι γερμανόφιλοι αφέθηκαν ελεύθεροι, μετά την είσοδο των Γερμανών, η κράτηση του Ζέρβα έγινε αυστηρότερη. Το καθεστώς του Μεταξά δεν του συγχωρεί τις μυστικές του επαφές με τους Βρετανούς. ‘Ηδη απο τον Φλεβάρη του ’41 ο Ζέρβας συναντήθηκε με τον Άντονυ Ήντεν στην Αθήνα με σκοπό τη δημιουργία αντάρτικου εναντίον των Γερμανών. Ο Ζέρβας βλέποντας μπροστά από την εποχή του, πρότεινε στον Ήντεν να εφαρμόσει την θεωρία του “εδαφικού πολέμου”, δηλαδή του ανταρτοπολέμου. Πίστευε ότι έτσι θα αντιμετωπίζονταν αποτελεσματικά οι Γερμανοί. Την ίδια περίοδο ακριβώς, έστελνε υπομνήματα στον Άγγλο ναύαρχο Τερλ για τον ίδιο σκοπό. Τον Μάρτιο του 1941, ο Ζέρβας παρέδωσε σε Βρετανό αξιωματικό μία λίστα με γερμανόφιλους αξιωματικούς. Αξίζει να σημειωθεί, ότι πρίν την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα, ο Ζέρβας είχε παρευρεθεί μία τουλάχιστον φορά σε μυστική συνάντηση με γερμανόφιλους παράγοντες. Επειδή ο Ζέρβας ήταν φανατικός αγγλόφιλος, δεν αποκλείεται να λειτούργησε εκείνη την περιόδο σαν πληροφοριοδότης των Βρετανών. Άλλωστε, λίγο πρίν την κατάληψη της πόλης των Αθηνών απο τα χιτλερικά στρατεύματα και οι γερμανόφιλοι και οι αγγλόφιλοι διαφωνούσαν με την πολιτική του Μεταξά, αμφότεροι για δικούς του λόγους. Η ναζιστική Γκεστάπο θα τον στοχοποιήσει, γιατί ήταν ο πρώτος που αντιλήφθηκε τη σημασία του ανταρτοπολέμου,θα τον καλέσει αρκετές φορές στα κρατητήρια της με αποκορύφωμα την τελευταία του “επίσκεψη” μια νύχτα του Ιουλίου του 1942. Εκεί οι Γερμανοί θα του ξεκαθαρίσουν οτι γνωρίζουν τη συνομωτική του δράση και τις επαφές του με τους Άγγλους,ωστόσο δεν είχαν αποδείξεις. Παρ’όλα αυτά τον ενημέρωσαν πως ” αν όμως σε συλλάβουμε, αύριο ή μεθαύριο, θα σε εκτελέσουμε”. Αυτή η απειλή των Γερμανών σε συνδυασμό με τις απειλές του Μπάμπη Κουτσογιαννόπουλου, ηγετικού μέλους του “Προμηθέα ΙΙ” συνδέσμου των Βρετανών με την Αθήνα, θα επισπεύσουν την έξοδο του Ζέρβα στο βουνό. Αργότερα θα αποδειχτεί ο σκοτεινός ρόλος του Κουτσογιαννόπουλου με τις δυσμενέστατες εκθέσεις που έστελνε στους Άγγλους για τον Ζέρβα. Η προσωπική εμπάθεια του για τον Στρατηγό, σε συνδυασμό με την αδικαιολόγητη συμπάθεια προς το ΕΑΜ οδήγησε πολλούς στο να υποθέσουν οτι ο Κουτσογιαννόπουλος ήταν πράκτορας του ΕΑΜ. Τελικά ο Ζέρβας μαζι με την ηρωική ολιγομελή ομάδα του θα ανέβουν στο βουνό την 23η Ιουλίου 1942. Απο εκείνη την ημέρα ο ΕΔΕΣ, που προυπήρχε απο το 1938, απέκτησε τη στρατιωτική-αντάρτικη ταυτότητα του τις Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών (ΕΟΕΑ).
        Η πρώτη ρίψη των Άγγλων γίνεται δύο μήνες μετά, στις 29 Αυγούστου 1942,εξαιτίας του Κουτσογιαννόπουλου αλλά και του Σεφεριάδη,υπεύθυνου για τις ρίξεις και αποδεδειγμένου πράκτορα του ΕΑΜ, που δυσπιστούσαν απέναντι σε πρωτοπόρους αξιωματικούς όπως ο Ζέρβας και ο Ψαρρός, αλλά δεν δίσταζαν να τροφοδοτούν λήσταρχους όπως ο Καραλίβανος και βεβαίως το ΕΑΜ. Η πίκρα του Ζέρβα τον πρώτο καιρό στο βουνό ήταν έντονη και για έναν άλλο λόγο, στο Βάλτο όπου αρχικά εγκατέστησε το αρχηγείο του οι χωρικοί προσπάθησαν τον παραδώσουν στους Ιταλούς γιατι έτσι πίστευαν οτι δεν θα τους βρεί κανένα κακό. Θυμόταν ο Κομνηνός Πυρομάγλου τα λόγια του Ζέρβα πριν φύγουν για το βουνό: ” Μην παραξενεύεσαι όταν σου λένε πως το αντάρτικο είναι τρέλλα. Οι στιγμές είναι σκληρές και δύσκολες. Τους έχει φύγει η ψυχή. Η καρδιά τους μίκρυνε. Πρέπει πρώτα να ξεκινήσει ο ένας. Εκεί που θα πάμε αντρειώνεται ο άνθρωπος”.Γαύροβο, Γοργοπόταμος, Σκουληκαριά, Νεράιδα, Πάργα, Παραμυθιά, Πρέβεζα, Μενίνα, Δωδώνη είναι μερικές απο τις μεγαλύτερες μάχες του Ζέρβα κατά των Γερμανοιταλών. Στον Γοργοπόταμο (25-26 Νοεμβρίου 1942) η ενωμένη εθνική αντίσταση ΕΔΕΣ-ΕΛΑΣ, σε συνεργασία με τους ηρωικούς Άγγλους σαμποτέρ έστειλε το μήνυμα στον εχθρό. Ο Ζέρβας σαν αρχηγός της επιχείρησης, με τη δραστική ενίσχυση του Βελουχιώτη και του ανυπέρβλητου Έντυ Μάγιερς, εφήρμοσε το σχέδιο της ανατίναξης της γέφυρας με αποτέλεσμα να επικηρυχθεί απο τους Ιταλούς, που τον ζητούσαν νεκρό ή ζωντανό. Μετά απο τα γεγονότα αυτά ο ΕΛΑΣ θέλησε να μονοπωλήσει την αντίσταση, αφανίζοντας όλες τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις πλήν του Ζέρβα. Απόρροια αυτου, ήταν και οι δήθεν συνεργασίες του Ζέρβα με τους ναζί. Τον Δεκέμβρη του 1942 ο Βελουχιώτης θα δίξει τις προθέσεις του με τα όσα συνέβησαν στην μονή της Ροβέλιστας, όπου ενώ πήγε με σκοπό την αιματοχυσία, άλλαξε στάση όταν αντιλήφθηκε ότι ο Ζέρβας είχε πληροφορηθεί τους σκοπούς του και ήλεγχε την περιοχή. Όσον αφορά την συνεργασία του Ζέρβα με τον εχθρό, δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά από τους πρωταγωνιστές της αντίστασης για μιά τέτοια ενέργεια. Όπως και οι Βρετανοί σύνδεσμοι αναιρούν την συγκεκριμένη κατηγορία. Ο Έντυ Μάγιερς στο βιβλίο του “Η Ελληνική Περιπλοκή ( σελ. 261)” αναφέρει ότι η φήμη αυτή ήταν στημένη διάδοση των Γερμανών, με σκοπό να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο και συνεχίζει (σελ. 275): ” Από την άνοιξη του 1942, τόσο στην Αθήνα, όσο και στην ύπαιθρο, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ άρχισε να ζημιώνει την υπόθεσή του δείχνοντας έλλειψη ανοχής ( υπερβολική για τα δικά μας πρότυπα ) απέναντι σε οποιοδήποτε ανταγωνιστή του στο πεδίο της μάχης και δίνοντας στους μεταπολεμικούς του στόχους μεγαλύτερη προσοχή σε σχέση με τον αγώνα του ενάντια στον κοινό εχθρό. Θεωρούσε σαν δεδομένο ότι όσοι δεν ήταν πραγματικά μαζί του, ήταν εναντίον του και συμπεριφερόταν ανάλογα”. Για την ίδια ακριβώς περίοδο στο βιβλίο του “Περιπέτεια με τους αντάρτες ( σελ. 213)” ο Νίκολας Χάμμοντ αναφέρει: “Επειδή ο ΕΛΑΣ δεν μπορεί να ελπίζει τώρα πια ότι θα εξολοθρεύσει τον ΕΔΕΣ, θέλει να τον κρατήσει περιορισμένο σε μικρή περιοχή και να τον συκοφαντεί με τον προπαγάνδα του”. Επίσης, η γενική έκθεση του Άρη Βελουχιώτη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ τον Οκτώβρη του 1943 αναιρεί την ψευδή κατηγορία, όπως άλλωστε και ο επίσημος ιστορικός του ΕΛΑΣ Σόλωνας Γρηγοριάδης. Οι ανταρτικές δυνάμεις του Στρατηγού θα αντέξουν κάτω από ταυτόχρονες επιθέσεις Ελασιτών – Γερμανών καθόλη την διάρκεια Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943. Οι απώλειες θα είναι τεράστιες και σε μερικές περιοχές θα προκαλέσουν την διάλυση μερικών μονάδων του ΕΔΕΣ. Την επόμενη χρονιά, το 1944, θα αρχίσει η αναδιοργάνωση των μονάδων της οργάνωσης, καθώς και η δημιουργία νέων μεραρχιών όπως η Χ και η ΙΧ, που θα γράψουν σελίδες δόξας κατά την διάρκεια της επιχείρησης Κιβωτός του Νώε, τον Σεπτέμβριο του ’44. Τελικά, οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ θα αποστρατευθούν τον Φλεβάρη του 1945 ύστερα απο αδικαιολόγητη απαίτηση των Άγγλων, αποδεικνύοντας το βρώμικο παιχνίδι που έπαιξαν στην πλάτη του Ζέρβα. Ο Χάιντς Ρίχτερ, στο ” Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β’, σελίδα 221″ αναφέρει: “ Δεν αρκούσε να αποστρατευθούν οι ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διότι η ηθική και πολιτική δύναμη του ΕΔΕΣ θα εξακολουθούσε να υπάρχει. Έπρεπε να υποστή μια ηθική και στρατιωτική υποταγή. Και τότε καταστρώθηκε το ύπουλο σχέδιο να τσακισθή ο ΕΔΕΣ από τον ΕΛΑΣ. Για να βεβαιωθούν ότι θα πραγματοποιηθή το ποθητό αποτέλεσμα, οι Βρετανοί πήραν ορισμένα μέτρα ( τα οποία θα αναφέρουμε εν συνεχεία). Όταν όμως ο ΕΛΑΣ δεν κατόρθωσε να υπερισχύσει αμέσως εναντίον του ΕΔΕΣ και ο τελευταίος ήρχισε αμυντικόν αγώνα, το B.B.C. διέδωσε, ότι ο ΕΔΕΣ διαλύθηκε. Για να μην διαψευσθή, όμως, οι Βρετανοί διέταξαν την εκκένωση της περιοχής από τον ΕΔΕΣ για να διατηρηθή έτσι ο μύθος της διαλύσεώς του…”.                                                                                                Στις 15 Φεβρουαρίου του 1945 ο Ζέρβας θα πολιτευτεί και θα ιδρύσει το Εθνικόν Κόμμα Ελλάδος (ΕΚΕ). Στις εκλογές της 31 Μαρτίου 1946 το ΕΚΕ εξέλεξε 22 βουλευτές. Στις εκλογές της 5ης Μαρτίου 1950  το ΕΚΕ πήρε το 3,65% κ εξέλεξε 7 βουλευτές. Στις εκλογές του1952, ενώ το ΕΚΕ είχε ενσωματωθεί στο κόμμα των Φιλελευθέρων, ο Ζερβας δεν κατόρθωσε να εκλεγεί βουλευτής. Διετέλεσε 4 φορές υπουργός, άνευ Χαρτοφυλακίου, Δημόσιας Τάξεως, Δημοσίων Έργων και Εμπορικής Ναυτιλίας. Η πολιτική ήταν το όνειρό του, αν και δεν πέτυχε και πολλά πράγματα. Αναμφίβολα, το προσωπικό μεγαλείο του, ήταν την περίοδο 1942-1944. Ο Σόλωνας Γρηγοριάδης χαρακτήρισε τον Ζέρβα ” πολέμαρχο αληθινό” (βλ. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Ά, σελ. 165)  για τα όσα χτυπήματα κατάφερε στον κοινό εχθρό. Οι επικριτές του, προσπάθησαν να μειώσουν την προσφορά του, λέγοντας ότι ανέβηκε στο βουνό και στο αντάρτικο για προσωπικά οφέλη. Αναμφισβήτητα είχε και προσωπικά κίνητρα και βλέψεις. Ενδιαφερόταν για το μέλλον του. Στην παγκόσμια ιστορία, σε όλες τις περιόδους, οι μεγάλες προσωπικότητες είχαν και προσωπικές βλέψεις. Η τεράστια προσφορά του Ζέρβα στην πατρίδα δεν ήταν δυνατόν να ήταν μόνο απόρροια των βλέψεών του. Ο Διονύσης Μπενετάτος, γραμματέας της Επιτροπής του ΕΑΜ Αθήνας, έγραψε για τον Ζέρβα (βλ. ” Το χρονικό της Κατοχής”, σελ. 78-79): ” Ο Ναπολέων Ζέρβας με τα εκτεταμένα ενδιαφέροντά του, επιζητούσε από το ένα μέρος μια θέση στον αγώνα της Εθνικής Αντιστάσεως από ιστορική φιλοδοξία εναρμονισμένη με τις οικογενειακές παραδόσεις των Ζερβαίων και τις ανάγκες του αγώνα εναντίον των κατακτητών και από το άλλο μέρος ο Ζέρβας απέβλεπε, σαν συνέχεια της αντιστάσεως, με έρεισμα τον αγώνα εναντίον των κατακτητών, να προβληθή σαν πολιτικός αρχηγός με αξιώσεις να κυβερνήσει την χώρα μετά την απελευθέρωση.[….] Πριν προχωρήσουμε σε περισσότερη ανάλυση της αντιμετωπίσεως των προσωπικών επιδιώξεων του Ζέρβα θα είμαστε άδικοι αν δεν αναγνωρίσουμε ότι ο Ζέρβας δόθηκε ολότελα στον αγώνα της Εθνικής Αντιστάσεως με το αναμφισβήτητο θάρρος που είχε και την ικανότητα που τον διέκρινε, διακινδυνεύοντας τα πάντα, τον εαυτό του, την οικογένειά του ολόκληρη και τις οικογένειες των αδελφών του. Η πράξη της αυτοθυσίας καλύπτει την σκιά των υποκειμενικών επιδιώξεων, όπως και η πορεία του αγώνα κάλυψε πολλά άλλα προηγούμενα σφάλματα και παρεκτροπές του Ναπ. Ζέρβα…”.  Αν δούμε την ζωή του Ζέρβα, αυτή είναι συνυφασμένη με την δράση και την ανατροπή. Συμμετείχε σε κινήματα, διετέλεσε Φρούραρχος Αθηνών και ήρθε σε ρήξη με πρόσωπα σημαντικά της τότε Αθήνας, όπως ο εκδότης Λαμπράκης καθώς και ο διοικητής της Εθνικής Τράπεζας, λόγω των συνεχών και αναλυτικών ερευνών του Ζέρβα στους λογαριασμούς του τελευταίου. Οπωσδήποτε, πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της σύγχρονης Ελληνικής ιστορίας.
        Άφησε την τελευταία του πνοή την 10η Δεκεμβρίου 1957, μετά από πολύμηνη ταλαιπωρία απο καρδιακή ανεπάρκεια. Η σορός του μεταφέρθηκε στη Μητρόπολη και εξετέθηκε για λαϊκό προσκύνημα. Πλήθος κόσμου ακολούθησε την νεκρική πομπή, ενώ όλος ο πολιτικός κόσμος έδωσε το παρόν. Οι φίλοι και συμπολεμιστές του Στρατηγού δεν θα μπορούσαν να λείπουν. Ο λόγος μάλιστα, του Κομνηνού Πυρομάγλου, για τον φίλο και αρχηγό του, ήταν συγκλονιστικός.