Ζέρβας και Συμμαχική Αποστολή

          Είναι ξεκάθαρη εδώ και πολλά χρόνια η σχέση του Ναπολέοντα Ζέρβα με την Βρετανική πλευρά. Άλλωστε, σαν φανατικός αγγλόφιλος φυλακίστηκε από τον Κωνσταντίνο Μανιαδάκη λίγες μέρες πριν την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα. Στους Βρετανούς απευθύνθηκε ήδη από τον Φεβρουάριο του 1941, για τη δημιουργία αντάρτικου στρατού. Υπομνήματα προς τον Άγγλο Ναύαρχο Τέρλ, συναντήσεις με τον Άντονυ Ήντεν, καθορίζουν όλο το σκηνικό των ταραγμένων εκείνων ημερών. Υπήρξε πληροφοριοδότης των συμμάχων, σχετικά με την ύπαρξη γερμανόφιλων στην πολιτική και στρατιωτική ζωή της Ελλάδας. “Πάσχω από ανίατην αγάπη για την Αγγλία” έγραψε κάποτε ο στρατηγός (1). Για τον λόγο αυτό οι αντίπαλοί του τον κατηγόρησαν σαν “μισθοφόρο” των Εγγλέζων, σαν πειθήνιο όργανο την βρετανικής πολιτικής στα ελληνικά βουνά. Γεγονός υπήρξε πάντως ότι ο Ζέρβας βασίστηκε εξ’ ολοκλήρου στη συμμαχική βοήθεια. Χωρίς την βοήθεια των Βρετανών σε χρυσό, οπλισμό, πυρομαχικά, ιατροφαρμακευτικό υλικό, δύσκολα θα έφτιαχνε την Ελεύθερη Ορεινή Ελλάδα του. Βέβαια, αυτό ισχύει για όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις και βεβαίως για το αντίπαλον δέος των ΕΟΕΑ, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ (2).
            Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να αναλύσει τη σχέση του αρχηγού του ΕΔΕΣ με τα μέλη της Συμμαχικής Αποστολής. Σε άλλο αντίστοιχο άρθρο, που αναφέραμε τη σχέση Άρη Βελουχιώτη – Βρετανών, είδαμε την άποψη των συμμάχων για τον καπετάνιο του ΕΛΑΣ. Η διαφορά στη σχέση Βρετανών με τους αρχηγούς των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων, έγκειται αρχικά τουλάχιστον σε αποκλειστικά στρατιωτικούς λόγους. Ο Ζέρβας αποσκοπούσε πρωτίστως σε αντάρτικο πολεμικό αγώνα, αντιθέτως ο ΕΛΑΣ από την πρώτη στιγμή έθεσε σαν προτεραιότητα την αφομοίωση ή εξουδετέρωση των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, χωρίς πάντως να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά τον πόλεμο κατά των κατακτητών (3). Κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να γίνει αρεστό από τα μέλη της Συμμαχικής αποστολής, όπως γίνεται αντιληπτό. Διατυπώνεται ξεκάθαρα η αντίληψη των μελών της Αποστολής, δια χειρός Ουίλιαμ Τζόρνταν: ” Ο Ζέρβας ήτανε στρατιώτης που πολεμούσε φανερά για να δοξάση τη χώρα του και να βοηθήση τους συμμάχους της στις μαύρες τους ώρες και όχι πολιτικός αγύρτης που επεδίωκε να εκμεταλλευτή τη δυστυχία ενός ηρωικού Λαού για να τον εξαπατήση και να του καθήση στο σβέρκο” (4). Η πρώτη επαφή μεταξύ Ζέρβα-Βρετανών, στα βουνά, πραγματοποιείται μέσα Νοεμβρίου 1943. Ο Έντυ Μάγιερς, αρχηγός τότε της Αποστολής, αναφέρει στο βιβλίο του ότι εξαρχής εντυπωσιάστηκε από την προσωπικότητα του Στρατηγού, καθώς και από την άμεση ανταπόκρισή του να ηγηθεί στην επιχείρηση Χάρλινγκ (5). Η συμπεριφορά του Ζέρβα σε συνδυασμό μ’ αυτή του Άρη, προκάλεσε εξ αρχής αίσθηση στους Βρετανούς.
             Είναι γεγονός, ωστόσο, ότι ο Ζέρβας είχε ταυτίσει τα συμφέροντα της Ελλάδας μ’ αυτά της Βρετανίας, σε μεγάλο βαθμό. Όπως βεβαίως και τα προσωπικά του συμφέροντα. Ο Ντέϊβιντ Ουάλλας σε έκθεσή του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής έγραψε σχετικά μ’ αυτό: ” … η μόνη απόλυτα σοβαρή πλευρά της πολιτικής του είναι, προφανώς, η ειλικρινής του πεποίθηση ότι το μέλλον και τα συμφέροντα της Ελλάδος συνδέονται άρρηκτα με τη Μεγάλη Βρετανία και ό,τι, συνεπώς, η φιλία και η συνεργασία μαζί της πρέπει να προηγούνται κάθε άλλης βλέψης” (6).  Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται και από άλλες πηγές. Ο Μάγιερς αναφερόμενος στην υπογραφή του Συμφώνου Κοινού Αρχηγείου Ανταρτών στο Περτούλι, τον Ιούλιο του ’43, γράφει τον διάλογο που είχε με τον Ζέρβα: ” Εντάξει, αγαπητέ μου ταξίαρχε Έντυ”, είπε, “είμαι μεγαλύτερος από σένα και νομίζω πως ξέρω τί είναι καλύτερο για την Ελλάδα. Πιστεύω ότι αυτό που κάνετε τώρα είναι κακό για τη χώρα μου. Αντιλαμβάνομαι ωστόσο ότι εσύ εκτελείς απλώς διαταγές. Σε θαυμάζω σαν στρατιώτη και σαν στρατιώτης κι εγώ θα υπακούσω στον αντιπρόσωπο του Αρχηγού των Συμμαχικών Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής” (7). Η απάντηση αυτή του Ζέρβα είναι κατατοπιστική και ξεκάθαρη. Ο ίδιος πάντα συμβουλευόταν τόσο τα μέλη της αποστολής, όσο και το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, πριν προβεί σε οποιαδήποτε ενέργειά του. Πολλές φορές μάλιστα, ακόμα και όταν διαφωνούσε, όπως παραπάνω. Ο Κρίς Γουντχάουζ έχει γράψει: ” Ο Ζέρβας είχε φανεί πολλές φορές πρόθυμος να προσαρμοσθεί στην επιθυμία των Άγγλων, γεγονός που του στοίχισε πολλές από τις κατοπινές του ατυχίες” (8). Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η επιστολή του Ζέρβα στον Βασιλιά. Τον Μάρτιο του 1943, οι Βρετανοί ουσιαστικά έδωσαν τελεσίγραφο στον Ζέρβα, να αλλάξει την πολιτική στάση του έναντι του Βασιλέως, με αντάλλαγμα την συνέχιση παροχής βοήθειας σε πυρομαχικά κλπ. Υπάρχουν επίσημες βρετανικές πηγές που κάνουν λόγο για αναγκαστική μεταστροφή του Ζέρβα, παρά τη βαθύτερη θέλησή του και τονίζουν ότι ευχαρίστως ο Ζέρβας θα γύριζε στην αντιμοναρχική θέση του, αν οι σύμμαχοι αποφάσιζαν αλλαγή πολιτικής (9).
              Βέβαια, η σχέση του Ζέρβα με το Κάιρο δεν ήταν καλή. Αντιθέτως, ήταν αμφιλεγόμενη. Και αυτό έχει να κάνει με την αλλοπρόσαλλη βρετανική πολιτική. Οι Βρετανοί που βρίσκονταν στα ελληνικά βουνά γνώριζαν πρόσωπα και πράγματα. Είχαν σε εκτίμηση τον Ζέρβα και τον ΕΔΕΣ, γιατί πολεμούσε τους κατακτητές, σύμφωνα με τις διαταγές του ΣΜΑ, όπως όφειλε. Στη Μέση Ανατολή όμως, οι Βρετανοί έκαναν περισσότερο πολιτική παρά πόλεμο. Υπήρχαν και πράκτορες που συμπαθούσαν το κομμουνιστικό αντάρτικο, όπως ο ταγματάρχης Τζέιμς Κλούγκμαν, ο οποίος ήταν τότε και στέλεχος του Κομμουνιστικού κόμματος Μεγάλης Βρετανίας (10). Άλλωστε και η προπαγάνδα του ΕΑΜ, μέσω του Τύπου, έδινε τις “πληροφορίες” που εξυπηρετούσαν το ίδιο και που εύκολα γίνονταν αποδεκτές από τους συμπαθούντες του, στο Κάιρο. Πολλά μπορούν να γραφούν για την αμφιλεγόμενη πολιτική των Άγγλων την περίοδο 1943-1944. Ωστόσο, αυτό το άρθρο εστιάζει περισσότερο στη σχέση των μελών της Συμμαχικής αποστολής με τον Ζέρβα στα βουνά. Η καχυποψία και τα παράπονα του Ζέρβα, για αυτή την περίοδο, έναντι της ακολουθητέας βρετανικής πολιτικής γινότανε φανερή τόσο στον Μάγιερς όσο και στον Γουντχάουζ αργότερα. Από την άνοιξη του 1943 ξεκίνησε και φούντωσε κατά την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Η κορύφωσή της, ωστόσο ήρθε τον Ιανουάριο του 1944. Είναι έκδηλη η δυσφορία του Ζέρβα για την συμπεριφορά των Βρετανών. Ούτε πυρομαχικά του έδιναν, ενώ γνώριζαν το διμέτωπο, ούτε φαίνονταν να τον εμπιστεύονται. Η πολιτική τους ίσως ήταν προαποφασισμένη. Στο ημερολόγιο του γράφει την 9η Ιανουαρίου: “… Το Κάιρο μου τηλεγραφεί ότι δεν μπορεί να μου στείλη παρά πάνω από 4.1/2 αεροπλάνα και ότι τα πυρομαχικά δεν στέλλονται διά να χρησιμοποιούνται εναντίον του ΕΑΜ. Επ’ αυτού απήντησεν έξω από τα δόντια ο Τόμ, απαντών και εγώ ότι συμφωνώ με τον Τόμ. Είναι ανεξήγητη η διαγωγή των ανθρώπων αυτών. Πρώτα μου ζητούν να ανακαταλάβω τας περιοχάς Φιλιατών και Πωγωνίου, Κονίτσης, Ζαγορίου, Μετσόβου και Τζουμέρκων μέχρι του Αχελώου και ύστερα μου λένε να μη συνεχίσω τον πόλεμο. Τι διαβολάνθρωποι είναι τέλος πάντων” (11).
        Εξαιρετικής σημασίας ωστόσο, είναι μία επιστολή του έστειλε το 1947, ο Αμερικανός ταγματάρχης Ουάϊνς, ο οποίος αποτέλεσε τον αρχηγό της Αμερικανικής αποστολής. Η επιστολή αυτή, δημοσιεύθηκε αυτούσια στην εφημερίδα Εθνική Φλόγα, την Δευτέρα, 13 Οκτωβρίου 1947. Σε έρευνά μου στο αρχείο του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, Ναπολέοντα Ζέρβα, βρήκα αντίτυπο της εφημερίδας. Το εν λόγω άρθρο έγραφε: ” ΕΥΤΥΧΩΣ… ΟΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΟΡΤΕΡ. Ένα γράμμα προς το Στρατηγό. Ντάλλας, Τέξας, 28/9/’47. Αγαπητέ Στρατηγέ, ο καλός μου φίλος Βίκτωρ Σίμος, που γύρισε πριν λίγες μέρες στο Ντάλλας από τας Αθήνας μου αφηγήθηκε την πρόσφατη συνομιλία του μαζί σας. Δεν μπορείτε να φανταστείτε, Στρατηγέ μου, με πόση χαρά άκουσα, επιτέλους νέα σας από πρόσωπο που σας είδε. Τι κρίμα να μην είμαι κι εγώ στας Αθήνας για να έχω την ευχαρίστηση να σας δώ και μιλήσω μαζί σας! Κοντεύουν να κλείσουν τρία χρόνια από τότε που έφυγα από την Ελλάδα, όπου έζησα τόσους αγώνες και τόσες δόξες στο πλευρό σας. Ωστόσο σ’ όλο αυτό το διάστημα από το Δεκέμβριο του 1944 δεν έπαψα ούτε στιγμή να ενδιαφέρομαι για κάθε τι που αφορούσε την Ελλάδα και να θυμούμαι την κοινή μας προσπάθεια για τη νίκη. Προ παντός δεν μπορώ να ξεχάσω τις αληθινά προφητικές σας προβλέψεις για την εξέλιξη των γεγονότων στη χώρα σας μετά την απελευθέρωση. Νομίζω πως σας ακούω ακόμα, στο Γενικό Αρχηγείο σας στην Ήπειρο, εννιά ακριβώς μήνες πριν οι ερυθροί αιματοκυλήσουν την Αθήνα, να προλέγετε ότι ακριβώς αργότερα συνέβη. Δυστυχώς τότε ούτε η Κυβέρνησή μου, ούτε κ Κυβέρνηση του Κρίς Γουντχάουζ θελήσανε να πιστέψουνε τις προειδοποιήσεις μας και ακούοντας τη φωνή σας να προλάβουν την συμφορά. Παρακολούθησα, γεμάτος ενδιαφέρον και προσδοκία την πρόσφατη προσπάθειά σας, να καθαρίσετε την Ελλάδα από τους Κομμουνιστές ληστές και φονιάδες. Οι επιτυχίες σας, μου προξενήσανε ζωηρή ικανοποίηση και λυπούμαι που η κυβερνητική μεταβολή ανέκοψε τη σωτήρια εκστρατεία σας. Ας ελπίσουμε πως σύντομα νέες εξελίξεις θα σας επιτρέψουν να ολοκληρώσετε το έργο που με τόσο θάρρος έχετε αναλάβει. Σαν Αμεικανός είμαι φυσικά δημοκράτης. Δεν είμαι όμως τόσο τυφλωμένος από προκαταλήψεις για να μην βλέπω ότι για να σωθή η Δημοκρατία στην Ελλάδα και για να σωθή η Ελλάς από το πολιτικό και οικονομικό χάος χρειάζονται γερά χέρια και γενναίες ψυχές στο πηδάλιο. Έχω συχνά νέα από τον Κρίς Γουντχάουζ, που βρισκόταν την τελευταία φορά που μου έγραψε στη Β. Ιρλανδία. Θυμούμαι συχνά την τελετή επάνω στα ηρωϊκά βουνά, όταν σας απονεμήθηκαν τα διάσημα του Τάγματος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Πόσο υπερήφανος είμαι που παρευρέθηκα στην τελετή εκείνη. Και είμαι εξ ίσου υπερήφανος που έγινα και εγώ, πριν λίγους μήνες, βαθμούχος του ίδιου Τάγματος. Διαβιβάστε, παρακαλώ, τους θερμούς χαιρετισμούς μου στο γενναίο και πιστό σύντροφό μας συνταγματάρχη Νικολόπουλο και εσείς, Στρατηγέ μου, δεχτήτε τις πιο θερμές ευχές μου για τη Νίκη. Πιστότατα δικός σας, Τ.Κ. Ουάϊνς”.
        Μετά την απελευθέρωση ωστόσο, τόσο η Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου όσο και η πολιτική της Αγγλίας δεν φέρθηκε με την πρέπουσα συμπεριφορά έναντι του Ναπολέοντα Ζέρβα και των συναγωνιστών του. Ο Διονύσης Χαριτόπουλος έγραψε: ” Οι Βρετανοί είναι ψυχροί υπολογιστές. Δίνουν για να πάρουν. Και όταν πια δεν χρειάζονται ούτε τον Ζέρβα, θα τον εγκαταλείψουν δίχως πολλές εξηγήσεις και δεν θα διστάσουν να τον διαβάλουν” (12). Η αναγνώριση όμως των Βρετανών συμπολεμιστών του στα βουνά είναι ξεκάθαρη. Κλείνοντας νομίζω ότι ο Ουίλιαμ Τζόρνταν μέσα σε δύο μόλις γραμμές περιέγραψε τον Ζέρβα, όπως τον έζησε στα Ηπειρώτικα βουνά, ήταν λοιπόν: “Γενναίος και ακούραστος μαχητής, πίστευε πως ο ένοπλος αγώνας εναντίον των κατακτητών αποτελούσε ανάγκη ζωτική για την Πατρίδα του” (13).

Πηγές: 

1) βλ. ” Ναπολέων Ζέρβας, η ζωή και η δράση του”, Διονύσης Μπερερής, α’ εκδ., Αθήνα 2007, σ. 144-146.
2) βλ. ” Το Μήλο της Έριδος”, Κρίς Μ. Γουντχάουζ, α’ εκδ., Αθήνα 1976, σ. 132.
3) βλ. Στο ίδιο, σ. 101.
4) βλ. “ΕΑΜ, η αλήθεια για το Ελληνικό δράμα”, Ουίλιαμ Τζόρνταν, β’ εκδ., Αθήνα 2009, σ. 18.
5) βλ. ” Η Ελληνική Περιπλοκή, οι Βρετανοί στην κατεχόμενη Ελλάδα”, Έντυ Μάγιερς, α’ εκδ., Αθήνα 1975, σ. 67-68.
6)βλ. “Βρετανική πολιτική και αντιστασιακά κινήματα στην Ελλάδα, η απόρρητη έκθεση του ταγματάρχη David J. Wallace (1943)”, Πέτρος Μακρής – Στάϊκος (επίμ.), α’ εκδ., Αθήνα 2009, σ. 54.
7) βλ. ” Η Ελληνική Περιπλοκή, οι Βρετανοί στην κατεχόμενη Ελλάδα”, Έντυ Μάγιερς, α’ εκδ., Αθήνα 1975, σ. 223.
8) βλ. ” Το Μήλο της Έριδος”, Κρίς Μ. Γουντχάουζ, α’ εκδ., Αθήνα 1976,σ. 120.
9)βλ.”Βρετανική πολιτική και αντιστασιακά κινήματα στην Ελλάδα, η απόρρητη έκθεση του ταγματάρχη David J. Wallace (1943)”, Πέτρος Μακρής – Στάϊκος (επίμ.), α’ εκδ., Αθήνα 2009, σ. 107.
10) βλ. ” Το προγεφύρωμα του Λάκμωνα Περιστερίου”, Δημήτριος Παππάς, α’ εκδ., Αθήνα 2001, σ. 78-79.
11) βλ. ” Ημερολόγιο Στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα, 1942-1945″, Βαγγέλης Τζούκας (επίμ.), α’ εκδ., Αθήνα 2013, σ. 406-407.
12) βλ. ” Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων”, Διονύσης Χαριτόπουλος, σ. 179.
13) βλ. “ΕΑΜ, η αλήθεια για το Ελληνικό δράμα”, Ουίλιαμ Τζόρνταν, β’ εκδ., Αθήνα 2009, σ. 18.
                                           

Το μνημόνιο του λοχαγού Αστέριου Μιχαλάκη – Ιούλιος 1944

             Η έκθεση αυτή του Αστέριου Μιχαλάκη, αποτελεί μαρτυρία – ντοκουμέντο για τα  γεγονότα του θέρους του 1944, στην κατεχόμενη ακόμα Ελλάδα. Ο ίδιος ο πρωταγωνιστής αναφέρει τη σύλληψή του από τους Γερμανούς και ταυτόχρονα την αναγκαστική χρησιμοποίησή του από τον στρατηγό Φόν Λάντς σαν μεσολαβητή στην επικοινωνία που επεδίωξε ο τελευταίος με τον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα. Η επαφή αυτή αποσκοπούσε σε ένα είδος συνεννόησης μεταξύ Λάντς – Ζέρβα, έτσι ώστε να σταματήσουν οι επιθετικές ενέργειες κατά των Γερμανών. Όπως γνωρίζουμε παρόμοιες επαφές με πρωτοβουλία πάντα των Γερμανών έγιναν το φθινόπωρο του 1943 προς τις δύο μεγάλες εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις, με οικτρή αποτυχία ως προς την κατάληξή τους, τουλάχιστον με τον στρατηγό Ζέρβα. Είναι γεγονός ότι στην επαφή αυτή που αναφέρεται ο λοχαγός Μιχαλάκης, ο Ζέρβας σε συνεννόηση με τον λοχαγό κατόρθωσαν να γλιτώσουν τον άμαχο πληθυσμό από αντίποινα και ταυτόχρονα να μείνουν πιστοί στο συμμαχικό στρατηγείο. Μη ξεχνάμε ότι την αυτή περίοδο, οι Βρετανοί είχαν δώσει εντολή σε όλες τις οργανώσεις να απέχουν από επιθετικές ενέργειες κατά των δυνάμεων κατοχής, προκειμένου αφενός να σώσουν τον άμαχο πληθυσμό από τα φρικτά γερμανικά αντίποινα και αφετέρου να προετοιμαστούν για τις επιχειρήσεις “Κιβωτός του Νώε”, ώστε να μην αφήσουν ανενόχλητους τους Γερμανούς κατά την αποχώρησή τους. Γράφει ο Γουντχάουζ: “… Από την στιγμή που έγινε ξεκάθαρο ότι η Ελλάδα δεν θα ελευθερωνόταν πριν το 1944, δόθηκαν εντολές στους αντάρτες να “λουφάξουν”, με κάποιες συγκεκριμένες εξαιρέσεις, στο χρονικό διάστημα μεταξύ των επιχειρήσεων υποστήριξης της εισβολής στη Σικελία (“Επιχείρηση Ζώα”, Ιούνιος – Ιούλιος 1943) και των επιχειρήσεων υποστήριξης της απελευθέρωσης της Ελλάδας (“Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε”, αρχικά σχεδιασμένη για τον Απρίλιο 1944, που αναβλήθηκε για τον Αύγουστο)…” (βλ. Κρίς Γουντχάουζ, ο Αγώνας για την Ελλάδα. 1941-1949, σελ. 174).
                Το μνημόνιο αυτό γράφτηκε από τον ίδιο τον Μιχαλάκη και δημοσιεύθηκε πρώτη φορά στο βιβλίο του Κώστα Ιωάννου “Άγνωστα γεγονότα της Εθνικής Αντίστασης, σελ. 68-116” με σχολιασμό και εξαιρετική τεκμηρίωση των όσων αναφέρει. Στην ανάρτηση αυτή ωστόσο, θα παραθέσω αυτούσιο το κείμενο του Μιχαλάκη χωρίς κανένα σχόλιο.
         Γράφει ο Αστέριος Μιχαλάκης: “Την 2αν Ιουλίου 1944, ο κ. Μπακατσέλος και εγώ, αναχωρήσαμε από την Θεσσαλονίκη δια το Αρχηγείον των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών. Την 5η του ιδίου μηνός, κατευθυνόμενοι προς Δερβίζιανα, όπου το Αρχηγείο των ως άνω Ομάδων, ενεπλάκημεν εις την περιοχή Τερόβου, εις μάχην μεταξύ τμημάτων των ΕΟΕΑ και διερχόμενης Γερμανικής Φάλαγγος, με αποτέλεσμα τον τραυματισμόν εμού μεν, με στηθαίον τραύμα, του δε Μπακατσέλου με τραύμα εις την αριστεράν παλάμην.Συλληφθέντες υπό των Γερμανών, διεκομίσθημεν εις το Γερμανικόν Στρατιωτικόν Νοσοκομείον των Ιωαννίνων, όπου αφίχθη ο Αυστριακός ανθυπολοχαγός του ΙΙ Επιτελικού Γραφείου του 22ου Σώματος Στρατού των Γερμανών, Ερνέστος Άμπρουσερ, όστις διέταξεν, ο μεν Μπακατσέλος να χειρουργηθεί και να νοσηλευθεί, εμέ δε οδήγησεν εις τα Ιωάννινα, όπου με παρουσίασε εις τον Διοικητήν του 22ου Γερμανικού Σώματος Στρατού, Στρατηγόν Χούμπερτ φον Λαντς, κατόπιν εντολής του.
           Ο Γερμανός Στρατηγός μου επρότεινε να δεχθώ να του χρησιμεύσω ως μεσολαβητής, δια μίαν επαφήν του με τον Στρατηγόν Ζέρβαν, Αρχηγόν των Εθνικών Ομάδων Ελλήνων Ανταρτών, προκεχωρημένο τμήμα του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και της εξορίστου Ελληνικής Κυβέρνησης του Καίρου.Πρίν αποδεχθώ την πρότασιν του Λαντς, έχοντας υπόψη μου τας εκτεταμένας καταστροφάς που έγιναν κατά την παρελθούσαν νύκτα της 5ης προς την 6ην Ιουλίου 1944 από τους Αντάρτες του Ζέρβα κατά των Γερμανικών Οχυρώσεων και Τοπομαχητικών της Ακτής του Ιονίου και έχοντας υπ’ όψιν μου τα σκληρά αντίποινα που εφήρμοζαν οι Γερμανοί σε παρόμοιες περιπτώσεις, εζήτησα από τον Λαντς να υποσχεθεί ότι δεν θα εφαρμόσει αντίποινα σε βάρος του αμάχου πληθυσμού της περιοχής, ούτε θα συλλάβει τα μέλη της Επιτροπής Εθνικού Αγώνος Ιωαννίνων, όπως αυτά εφοβούντο.
          Γενομένων δεκτών των υπ’ εμού προταθέντων όρων, επροχώρησαν αι συζητήσεις με τον Λαντς και τελικά μου ανεκοινώθησαν αι διευκολύνσεις που εζητούντο από τον Ζέρβα, εκ μέρους του Λαντς, αι οποίαι ήσαν: “Υπόσχεση του Στρατηγού Ζέρβα ότι δεν θα επαναληφθούν σαμποτάζ σε βάρος του Γερμανικού Στρατού και ότι η οδική αρτηρία που ένωνε τας τρείς Ηπειρωτικάς πόλεις Πρέβαζα-Άρτα-Ιωάννινα, θα παρέμεινε ανοικτή δια την διακίνησιν των Γερμανικών αυτοκινήτων, ενώ ταυτοχρόνως θα απελευθερούντο οι Γερμανοί αιχμάλωτοι, που είχαν συλληφθεί κατά τας τελευταίας επιχειρήσεις από τους αντάρτας των ΕΟΕΑ.”
           Αυταί ήσαν αι διευκολύνσεις που ζητούσε ο Λαντς από τον Ζέρβα, ειδάλλως σε περίπτωση απορρίψεως των δύο πρώτων όρων, οι Ορειναί Μεραρχίαι των Γερμανών μετακινούμεναι εσπευσμένα από την περιοχή Πενταλόφου (Επιχείρηση Σταυραετός) ενισχυόμεναι και με δυνάμεις προερχόμενας εκ Θεσσαλονίκης, θα επιτίθεντο εναντίον των ΕΟΕΑ, μέχρι εκκαθαρίσεως ολοκλήρουτης περιοχής.”Εν βλέμμα επί του χάρτου” πρόσθεσεν ο Στρατηγός Λαντς, “είναι αρκετόν δια να πείσει τον Στρατηγόν Ζέρβα περί του ότι είναι εγκλωβισμένος κατά τρόπον άσχημον”. Ο δε παριστάμενος εις την συζήτησιν Γερμανός Επιτελάρχης προσέθεσεν, “Ταυτοχρόνως ο Ζέρβας με την Γερμανικήν επίθεσιν, θα δεχθεί και την επίθεσιν του ΕΛΑΣ”.
         Μη γνωρίζων τας εν προκειμένω ικανότητας αντιστάσεως του Στρατηγού Ζέρβα, εις την προσπάθειαν μου να αποτρέψω τον επικείμενον κίνδυνον δια τον άμαχον πληθυσμόν και τας Εθνικάς Ομάδας, αντέτεινα εις τα λεγόμενα των δύο Γερμανών αξιωματούχων, λέγων τα εξής:”Ως επληροφορήθην το σαμποτάζ της χθεσινής νύκτας ενεργήθη άνευ της συγκαταθέσεως του Στρατηγού Ζέρβα, τον οποίον μάλιστα πληροφορίαι φέρουν περιορισθέντα υπό των Άγγλων”. Υποστηρίζων τα ανωτέρα, πρόθεσίς μου ήτο να αποσείσω την ευθύνην των εν λόγω δολιοφθορών από τας Εθνικάς Ομάδας, αι οποίαι εγένοντο κατόπιν διαταγής του Στρατηγού Ζέρβα και να την επιρρίψω εις τους Άγγλους Συνδέσμους. Ελπίζοντας ότι κατ’ αυτόν τον τρόπον θα αποτρέποντο τα Γερμανικά αντίποινα εις βάρος των Ελλήνων αμάχων της περιοχής, αφού δράσται των γενόμενων καταστροφών ενεφανίζοντο πλέον οι Άγγλοι, υπό τας διαταγάς και την καθοδήγησιν των οποίων ετελέσθησαν.

           Κατόπιν πολλών συζητήσεων επί του θέματος αυτού, ο Στρατηγός Λαντς απεδέχθη όπως μέχρι της επιστροφής μου εκ του Στρατηγείου του Ζέρβα, όπου θα μετέβαινα, να μην πραγματοποιηθεί ουδεμία κινητοποίησις Γερμανικών δυνάμεων εναντίον των Εθνικών Ομάδων, ούτε να ληφθεί κανέν περιοριστικόν μέτρον δια την διακίνησιν των τροφίμων. Τελικά, η μετάβασίς μου εις Δερβίζιανα προς συνάντησιν του Στρατηγού Ζέρβα απεφασίσθη να πραγματοποιηθεί την 8η Ιουλίου 1944, (αφού προηγουμένως εφοδιασθώ με έγγραφον εξόδου μου εκ της πόλεως των Ιωαννίνων, υπογεγραμμένου υπό του Επιτελάρχου) γεγονός το οποίον επετεύχθη.
              Αφιχθείς αυθημερόν εις Δερβίζιανα, διεβίβασα εις τον Στρατηγόν Ζέρβα τας προτάσεις του Λαντς. Συγχρόνως ανέφερα και τον πρωταρχικόν σκοπόν του ταξιδίου μας (εμού και του κ. Μπακατσέλου), που ήταν η παραλαβή σοβαράς ποσότητος πολεμικού υλικού, δια τας ανάγκας του νεοϊδρυθέντος Αρχηγείου Πιερίας. Μετά από πολλάς συζητήσεις, επί του θέματος αυτού, ο Στρατηγός Ζέρβας ενέκρινεν την χορήγησιν του αιτούμενου υλικού, το οποίον θα μεταφέρετο με υποζύγια των ΕΟΕΑ, μέχρι εγγύς της οδικής αρτηρίας Ιωαννίνων-Άρτης.
                Όσον αφορά τας απαντήσεις του Στρατηγού Ζέρβα εις τας προτάσεις του Λαντς, αυταί ήσαν οι ακόλουθοι: 1) Σαμποτάζ δεν θα επανελαμβάνετο. (Δηλαδή δεν επρόκειτο περί πραγματικής υποσχέσεως, αλλά τοιαύτην έδει να διαβιβάσω προς τον Λαντς και να φροντίσω να γίνει πιστευτή). 2) Η οδός Ιωαννίνων-Άρτης-Πρεβέζης θα αφίετο ελευθέρα εις τας Γερμανικάς Φάλαγγας. 3) Επειδή η απόδοσις των αιχμαλώτων δεν ήτο δυνατόν να πραγματοποιηθεί λόγω του Αγγλικού ελέγχου του Στρατοπέδου αιχμαλώτων, ο Στρατηγός μου ανέθεσε να παρελκύσω και διαρκώς να παρελκύω το ζήτημα με το σήμερα και το αύριον, και γενικώς να το χειρισθώ μ’ αυτήν την βάσιν κατά τον καλύτερον τρόπον. Όλως ιδιαιτέρως μοι επέστησεν την προσοχήν επί της απολύτου ανάγκης, να ματαιώσω κάθε τυχόν επιθετικήν ενέργειαν των Γερμανών κατά των ΕΟΕΑ, δους εις εμέ ελευθερίαν χειρισμών του ζητήματος καθ’ ον τρόπον ήθελον κρίνει προτιμότερον.
            Κατά την επιστροφή μου στα Ιωάννινα, επειδή ο Λάντς βρισκόταν στο Μέτσοβο, συναντήθηκα με τον Γερμανό Επιτελάρχη του. Ύστερα όμως από τηλεφωνική επικοινωνία των δύο Γερμανών αξιωματούχων, ο Λάντς με παρεκάλεσε να επισκευθώ στο Μέτσοβο, συνοδευόμενος από τον Επιτελάρχη του. Κατά την εκεί συνάντησή μου με τον Λάντς, του μετέφερα την γνωστή παραπλανητικήν υπόσχεση του Στρατηγού Ζέρβα, πως δεν θα επαναληφθεί παρόμοιο σαμποτάζ και πως τα Γερμανικά αυτοκίνητα ήταν ελεύθερα να μετακινούνται στην οδική αρτηρία που ένωνε τις τρεις Ηπειρωτικές πόλεις: Πρέβεζα-Άρτα-Γιάννενα, στις οποίες ήταν κλεισμένοι οι Γερμανοί, ύστερα από την δραστηριότητα των Ομάδων του Ζέρβα.
              Τον διαβεβαίωσα μάλιστα, ότι ακόμη και ένα αυτοκίνητο Γερμανικό, μ΄έναν μόνο Γερμανό Στρατιώτη, μπορούσε να κινηθεί τελείως ελεύθερα, ημέρα και νύκτα, στον κεντρικό αυτό δρόμο. Όσο για τους αιχμαλώτους παρεκάλεσα τον Λάντς να δώσει μια πίστωση χρόνου, για να οργανωθεί μια μορφή απόδρασης των. Γιατί αν οι αιχμάλωτοι απελευθερώνονταν εμφανώς θα επέλθει ρήξη Άγγλων-Ζέρβα, με αποτέλεσμα να στραφούν οι Άγγλοι αποκλειστικά στους Κομμουνιστάς, στον ΕΛΑΣ, που πραγματικά θα ήταν καταστροφή για την Ελλάδα.Λέγοντας όλα αυτά στον Λάντς, του άφησα και πάλιν να εννοηθεί πως το προηγούμενο σαμποτάζ που προκάλεσε τόσες καταστροφές στις γερμανικές οχυρώσεις και στα τοπομαχικά της ακτής, δεν έγινε από τον Ζέρβα, αλλά από τους Άγγλους Συνδέσμους του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής, που παρέσυραν τα τμήματα του Ζέρβα, σ’ αυτές τις καταστροφές, αφού φυλάκισαν(!!!) τον Στρατηγό Ζέρβα.
                 Κλείνοντας την εξιστόρησή μου σχετικά με τα αποτελέσματα της πρώτης συνάντησής μου με τον Λάντς, τον εξόρκησα μα μην επιδιώξει λύση τέτοια, ώστε να επωφεληθούν οι Κομμουνισταί γιατί τόσον αυτός όσο και ο Ζέρβας ηγωνίζοντο από κοινού εναντίον του Σλαυισμού, ο οποίος εκαλύπτετο τώρα από τον κομμουνιστικόν μανδύα, προκειμένου να πραγματοποιηθούν τα όνειρα του Μεγάλου Πέτρου και της Αικατερίνης, εις βάρος όλων των Λαών της Ευρώπης. Τελικά έπεισα τον Λάντς ότι εις τον Αγώνα μας εναντίον του Κομμουνισμού είμεθα συμμαχηταί και δεν αποκλείεται κάποια μέρα να πολεμήσουμε μαζί. Για όλους αυτούς τους λόγους έπεισα τον Στρατηγό Λάντς, ότι δεν είναι δυνατόν να θέλει την καταστροφή των Εθνικών Ομάδων του Ζέρβα.
                Τελικά επέτυχα δήλωση του Λάντς ότι μένει ικανοποιημένος από τις υποσχέσεις του Ζέρβα και ότι παραιτείται από την απελευθέρωση των αιχμαλώτων για να μην δυσχεράνει την θέσιν του Ζέρβα έναντι των Άγγλων. Ακόμη με ευχαρίστησε δια την αλληλογραφία των Γερμανών αιχμαλώτων και με παρεκάλεσε να εκφράσω τις ευχαριστίες του προς τον Ζέρβα δια την προς τους αιχμαλώτους συμπεριφοράν του. Διέταξε δε την άμεσον απόλυσιν ενός αξιωματικού και ενός οπλίτου, ανταρτών αιχμαλώτων των Γερμανών. Εν τέλει, αφού με παρεκάλεσε να διαβεβαιώσω τον Στρατηγόν Ζέρβα δια την απόλυτον προς αυτόν εκτίμησίν του και ταυτοχρόνως με διαβεβαίωσε ότι ουδείς Γερμανός Στρατιώτης θα εκινείτο εναντίον των ΕΟΕΑ, κατά την στιγμήν όμως της αποχωρήσεώς μου μου εζήτησε να διαβιβάσω το ταχύτερον δυνατόν στον Στρατηγόν Ζέρβαν παράκλησίν του δια μίαν μυστικήν μεταξύ των συνάντησιν εις τόπον και χρόνον οριζόμενον υπό του Ζέρβα και αν τούτο ήτο απολύτως αδύνατον, δια συνάντησιν των δύο Επιτελαρχών τουλάχιστον. Το πράγμα αυτό το εθεώρει απολύτως αναγκαίον. 
                 Την νύκτα της 14ης Ιουλίου 1944 ανεχώρησα δια δευτέραν φοράν από τα Ιωάννινα δια το Στρατηγείο του Ζέρβα, με συγκεκριμένην αποστολήν να επιτύχω συνάντησιν του Στρατηγού Λάντς με τον Ζέρβαν, δια την οποίαν επείγετο άμεσα ο Λάντς. Κατά την δευτέραν αυτήν συνάντησίν μου με τον Ζέρβαν στο Αρχηγείον του στα Δερβίζιανα, του ανακοίνωσα την ικανοποίησιν του Λάντς δια την επιτευχθείσαν μεταξύ των συννενόησιν και πρότασιν του δια μίαν μεταξύ των συνάντησιν. Ο Στρατηγός Ζέρβας μου εδήλωσε ότι η συνάντησις αυτή δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί κατ’ ουδένα τρόπον. Επειδή όμως εκρίθη επικίνδυνον να απορριφθεί ωμά και απερίφραστα η πρότασις του Λάντς, ο Στρατηγός Ζέρβας μου συνέστησεν και πάλιν την γνωστήν μέθοδον της παρελκύσεως. 
               Κατά την επιστροφήν μου εις Ιωάννινα, μετέφερα 700 χρυσάς λίρας (200 του Μπακατσέλου και 500 δια την ΕΕΑ Ιωαννίνων) και έναν μεγάλον σάκκον (τσουβάλι) προκηρύξεων Αγγλικής προελεύσεως εις Γερμανικήν γλώσσαν συντεταγμένας, αναφερόμενας εις τας ήττας των Γερμανών εις το Δυτικόν Μέτωπον. Αι προκηρύξεις αυταί έδει να ριφθώσιν εις τους Γερμανικούς Στρατώνας των Ιωαννίνων, και να τοιχοκολληθούν κατά την διάρκεια της νυκτός. Μόνον το “άνευ προηγουμένου” θράσος μου με έσωσε από άμεσον σύλληψιν εκ μέρους Γερμανού ανθ/γού των SS. Ο Λάντς, τον οποίον συνήντησα την εσπέραν, εξεδήλωσε την δυσφορίαν του δια την αναβολήν του καθορισμού της ημερομηνίας συναντήσεως του με τον Στρατηγόν Ζέρβαν.
                      Ανεχώρησα στενοχωρημένος και έσπευσα να συναντήσω τον γνωστόν Αυστριακόν ανθ/γόν δια να πληροφορηθώ τυχόν αποφάσεις του Λάντς. Εμείναμε σύμφωνοι να συναντηθώμεν την επομένην οπότε και θα με επληροφορεί δια τας πάσης φύσεως αποφάσεις του Λάντς. Την επομένην επληροφορήθην από Αμπρουσέρ ότι ο Λάντς ουδέν εσκέπτετο εναντίον των ΕοΕΑ, και ότι ευρίσκετο εις αμηχανίαν. Πάντως ο Αμπρουσέρ μου συνέστησεν να μην απομακρυνθώ από τα Ιωάννινα διότι κατά πάσαν πιθανότητα θα με αναζητούσε ο Λάντς, δια σοβαρωτάτην αποστολήν.
                     Την νύκτα της 19ης Ιουλίου 1944 εκλήθην εσπευσμένως από τον Λάντς και παρεκλήθην να επισκεφθώ επειγόντως τον Ζέρβα και να του τονίσω την ανάγκην αμέσου συναντήσεώς των. Επίσης, ο Στρατηγός Λάντς μου εζήτησε να πείσω τον Στρατηγόν Ζέρβα να μεσολαβήσει ώστε να επιτευχθεί μία συνάντηση του Συν/χου Τόμ Μπάρνες, υπαρχηγού της Συμμαχικής Αποστολής στην Ελλάδα, μαζί του. Ακόμη ο Λάντς μου εζήτησε να πληροφορηθεί τις απόψεις του Ζέρβα, δια μίαν συνδυασμένην επιχείρησιν Γερμανών – ΕοΕΑ εναντίον του ΕΛΑΣ, προτείνων μάλιστα δύο σχέδια προς τούτο. “Άμεσος απάντησις Ζέρβα: “Αι επιχειρήσεις κατά τον ΕΛΑΣ ν’ αναληφθούν υπό των Γερμανών”. Απάντηση ξερή και κατηγορηματική στο δήλλιμα που του έθεσε ο Λάντς. Ως προς την ζητηθείσαν μεσολάβησιν του δια συνάντησιν Μπάρνες-Λάντς, ο Στρατηγός Ζέρβας μού συνέστησεν να απευθυνθώ απ’ ευθείας προς τον Μπάρνες”.
                     Επειδή όμως ο Τόμ απουσίαζε από τα Δεκεμβριανά και επανήλθε την επομένην 21-7-44 τότε μόνον τον συνήντησα και υπέβαλα εις αυτόν την πρότασιν του Λάντς. Ο Τόμ επεφυλάχθη να απαντήσει αμέσως. Εζήτησε την έγκρισιν του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και μόνον το απόγευμα της 23-7-44 απάντησεν ότι δέχεται να συναντηθεί με τον Λάντς. Η πρώτη συνάντησις θα ήτο ανεπίσημος και άνευ υποχρεώσεως συνεχίσεώς των. Κατά φυσικήν δε συνέπειαν τελείως μυστική. Ο ίδιος ο Τόμ θα έκρινεν μετά την πρώτην συνάντησιν εάν και κατά πόσον θα συνεχίζοντο αυταί. Ο Τόμ μού εζήτησε να τον πληροφορήσω το θέμα για το οποίο θα συνεζήτουν. Εδήλωσα άγνοιαν, ως ήτο η πραγματικότης. Εξήγησα του Τόμ ότι από προσωπικήν μου, τελείως όμως ανεύθυνον γνώμην, εφρόνουν ότι θα συνεζητείτο το ζήτημα της Ελλάδος και ίσως επεξετείνετο. Ο Τόμ εζήτησε να πληροφορηθεί εάν υπήρχε σχέσις και επαφή Λάντς-Ζέρβα ή εάν ο Ζέρβας γνωρίζει τας πρός αυτόν προτάσεις του Λάντς. Κατά προηγούμενην σύστασιν του Ζέρβα απάντησα αρνητικώς εις αμφοτέρας τας ερωτήσεις. 
                       Προ της αναχωρήσεως μου ο Τόμ με κατέστησεν προσεκτικόν και μου επεσήμανε την ανάγκη απολύτου εχεμυθείας. Αναχώρησας από Τόμ επεσκέφθην κρυφίως Ζέρβαν και τον ενημέρωσα επί των απαντήσεων του Τόμ. Ο Ζέρβας με διέταξε να μεταδώσω εις Λάντς την απάντησιν του Τόμ και τανάπαλιν, θέτοντας προηγουμένως υπόψη του κατά πρώτον και έπειτα να τις διαβιβάσω στους ενδιαφερομένους. Η συνάντησις Ζέρβα-Λάντς θα ελάμβανε χώραν μετά την τοιαύτην Λάντς-Τόμ. (Εις την πραγματικότητα βέβαια ποτέ δεν θα παραγματοποιείτο η υπόσχεσις αυτή. Ήτο και θα έμενε υπόσχεσις ανεκτέλεστος). Το εσπέρας της 25-7-44 συναντήθην με τον Λάντς. Δυστυχώς όμως, ο Λάντς τώρα πλέον δεν ηδύνατο να συναντηθεί επισήμως, διότι απεκαλύφθη το βράδυ της 25-7-44 ότι ο Λάντς περιλαμβάνετο μεταξύ των μεμυημένων εις την κατά του Χίτλερ απόπειραν δολοφονίας του. Μετά δε την καταστολήν του κινήματος ουδέν ηδύνατο να κάμη. Ο Λάντς ελυπήθη δια την αναβολήν της συναντήσεως του με τον Ζέρβαν, όταν όμως δι’ άλλην μία φοράν το διαβεβαίωσα ότι θα πραγματοποιείτο η συνάντησις το επίστευσεν. Επί τη ευκαιρία τον παρεκάλεσα κατά την επικείμενην συνάντησιν με τον Τόμ να με πληροφορήσει επί των προτάσεων, σκέψεων και απόψεων του Τόμ και μου υπεσχέθη να το κάνει.
                    Τελικώς ο Λάντς απεφάσισεν την εκτέλεσιν της κατά του ΕΛΑΣ επιχείρησιν, με τας μονάδας του, εφ’ όσον ο Ζέρβας δεν εδέχθη ούτε καν να το συζητήσει. Η συνάντησις Τόμ-Λάντς θα εγένετο στα Ιωάννινα όπου θα ηδύνατο να οδηγηθεί ο Τόμ εν απολύτω ασφαλεία ή εις οιονδήποτε σημείον εις ον επαφίετο η επιλογή. Αμφότεροι θα εδεσμεύοντο με τον λόγον της τιμής των. Ο Λάντς θα ελάμβανε παν μέτρον ασφαλείας, ως και ότι ο Λάντς έθετε εις την διάθεσιν του Τόμ το αυτοκίνητόν του με οδηγόν τον ίδιον ή εμέ ή ίππον, αναλόγως της προτιμήσεως του Τόμ.
                         Ο Ζέρβας με διέταξε: 1) Να υποβάλω νέο πρόσθετο Δελτίο Πληροφοριών για την περιοχή που θα γίνει η επιχείρηση. 2) Σχεδιάγραμμα και Δελτίον περί ακριβούς δυνάμεως οπλισμού, πυροβόλων κλπ της παρά του Εμίν Αγά εγκαταστημένης Γερμανικής διλοχίας (Διλοχία υπό Δ/ση Ταγματάρχου, 3 πεδινά πυροβόλα των 10,5 – 3 αντιαρματικά, πολυβόλα κλπ). 3) Συνέχισιν διαπραγματεύσεων με Γερμανούς προς παραπλάνησιν των και καμουφλάζ μελετωμένης επιχειρήσεως. Διαβεβαίωσα Λάντς, ότι η συνάντησις Τόμ Μπάρνες θα γίνει 20-25 Αυγούστου εις τόπον και χρόνον που θα υποδείξουν οι Γερμανοί και αμέσως θα επακολουθήσει συνάντησις Ζέρβα-Λάντς. Την 8/8/44 υπέβαλα εις τον Γενικόν Αρχηγόν των ΕοΕΑ το Δελτίον Πληροφοριών και το πλήρες σχεδιάγραμμα που μου ζητήθηκαν για την διλοχία του Εμίν Αγά. Ξημερώματα 17.8.44 εξεδηλώθη επίθεσις φαλαγγών 1) Επί οδού Ιωαννίνων-Άρτης, 2) Παραμυθιάς-Μενίνας, 3) Ιωαννίνων-Μετσόβου και του Κόμβου Μενίνας, που είχε καταστεί από τους Γερμανούς οχυρό.
                            Επανήλθα εις Ιωάννινα εσπέρας 18.8.44. Παρά τας προσπαθείας μου δεν επέτυχα να δικαιολογήσω τον Ζέρβα και τον Τομ. Την επομένην επληροφορούμην εμπιστευτικώς από Αμπρουσέρ ότι ο Λάντς απεφάσισεν εκκαθαριστικήν επίθεσιν εναντίον των ΕοΕΑ, με κύριαν προσπάθειαν από Πρέβεζα προς Αμμουδιά, Σπλάντζα, Καναλάκι, όπου προσέγγιζαν τα αγγλικά αποβατικά, τα οποία μετέφεραν οπλισμόν, ιματισμόν, υπόδυσιν κλπ. Αντικειμενικός σκοπός των Γερμανών κατάληψις αυτής της περιοχής μέχρι Ηγουμενίτσης. Δια κατεπειγούσης λεπτομερούς και εκτεταμένης αναφοράς μου, παραληφθείσης υπό του Επιτελάρχου των ΕοΕΑ τότε Συντ/χου Ολυμπίου, εγνώρισα την μελετημένην Γερμανικήν επιχείρησιν. Η έγκαιρος κινητοποίησις των δυνάμεων των ΕοΕΑ απέκρουσε και απεσόβησε τον κίνδυνόν”.
Αυτό είναι το μνημόνιο του Αστέριου Μιχαλάκη, που αναφέρεται στις διαπραγματεύσεις του Λάντς προς τον Ζέρβα, οι οποίες έλαβαν χώρα τον Ιούλιο του 1944. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι μέσα σε 40 ημέρες που κράτησαν αυτές οι επαφές με πρωτοβουλία των Γερμανών, έγιναν 25 μάχες μεταξύ ΕΔΕΣ-Γερμανών! Σκοπός του Ζέρβα ήταν αφενός να αποφύγει μία ακόμη σφοδρή επίθεση των κατακτητών και αφετέρου να σώσει τον άμαχο πληθυσμό από φοβερά αντίποινα. Άλλωστε, ο αρχηγός των ΕΟΕΑ εφήρμοσε αποκλειστικά τις διαταγές των συμμάχων κάτι που έχουν επισημάνει επανειλημμένα ο Κρίς Γουντχάουζ αλλά και ο ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ. Επιπλέον αξίζει να επισημάνουμε ότι κατά την διάρκεια αυτών των επαφών, πέρα από τις επιθέσεις των δυνάμεων του Ζέρβα στους ναζί και οι τελευταίοι απέβλεπαν στην οριστική διάλυση των δυνάμεων του ΕΔΕΣ. Χαρακτηριστικό αυτών των προθέσεων τους είναι το παρακάτω έγγραφο του Γραφείου Επιχειρήσεων, του Ανωτάτου Γερμανικού Αρχηγείου Στρατιών Ε, με αριθμό 6396-απόρρητο παράτημα 92 και ημερομηνία 8/7/1944, προς τον Στρατιωτικό διοικητή Ν.Α. Ευρώπης: “Ο πράκτοράς μας με τον Ζέρβα ανακρίθηκε εντατικά από τους Άγγλους πριν λίγο καιρό. Οι Άγγλοι γνωρίζουν με βεβαιότητα τις μέχρι τώρα συμφωνίες ανάμεσα στον Ζέρβα και σε μας. Συνεπώς πιο έντονη πίεση στον Ζέρβα, από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει. Σύμφωνα με τα πιο τελευταία μηνύματα, ο Ζέρβας παραμερίσθηκε από τους Άγγλους. Η αιφνιδιαστική επίθεση των ομάδων του Ζέρβα σε όλα τα μέτωπα αφήνει να διαφανεί ο σκοπός των Άγγλων να καθηλώσουν τις δυνάμεις μας μέσα στα όρια της περιοχής και να επιτύχουν έτσι ίσως για τον εαυτό τους πιο ευνοϊκές συνθήκες για απόβαση (στην Ν., Β. και Δ. Ελλάδα). Οι ομάδες του Ζέρβα, στις οποίες έχουν εισχωρήσει οι Άγγλοι σε μεγάλο βαθμό και τις καθοδηγούν, αποτελούν μακροπρόθεσμα μεγαλύτερο κίνδυνο από τις κομμουνιστικές ομάδες, οι οποίες προς το παρόν είναι κακά οργανωμένες και εφοδιάζονται με δυσκολία πάνω στα ψηλά βουνά. Εκτός αυτού, ο Ζέρβας ελέγχει τμήμα της ακτής που είναι κατάλληλο για απόβαση και εφοδιασμό. Συνεπώς η Ανωτάτη Διοίκηση της Ομάδας Στρατού Ε, θεωρεί ότι είναι απολύτως απαραίτητο μετά την λήξη της επιχειρήσεως “Σταυραετός” να συντριβούν τώρα οι Ομάδες του Ζέρβα, για να δημιουργηθούν ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για την άμυνά μας στην Δ.Ελλάδα”.

       

Οι λίρες στην Εθνική Αντίσταση

          Είναι πλέον γνωστό, ότι όλες ανεξαιρέτως οι αντιστασιακές οργανώσεις χρηματοδοτήθηκαν από τους συμμάχους Βρετανούς. Η ανάπτυξη του αντιστασιακού αγώνα οφείλεται αποκλειστικά στην ενίσχυση με λίρες, χρυσό, όπλα, πολεμικό υλικό, άρβυλα, ρουχισμό, ιατροφαρμακευτικό υλικό από τα αεροσκάφη της RAF. Καμία αντιστασιακή ενέργεια δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς αυτή την ενίσχυση. Από τον καιρό εκείνο ωστόσο, μέχρι τις μέρες μας έχει ξεκινήσει μία ακόμη προσπάθεια από την αριστερά να πείσει το κοινό για το ιερό και δίκαιο του δικού της αγώνα στα χρόνια της κατοχής. Και αν για τα όσα συνέβησαν στο πολιτικό και πολεμικό επίπεδο της εποχής από μέρους της, είναι πλέον γνωστά και δεν της αφήνουν περιθώρια για άλλους μύθους, για την οικονομική διαχείριση των συμμαχικών ενισχύσεων έχουν προβάλει την εικόνα ότι αδιαφορούσαν για τον χρυσό, σε αντίθεση με άλλες εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις.
Η επιστολή του Θ.Μαρίνου.

     Συγκεκριμένα, έχουν κατηγορήσει τον ΕΔΕΣ και τον αρχηγό του σαν μισθοφόρους των Βρετανών. Αν η υποστήριξη της πατρίδας και η αντιστασιακή δράση κατά του εχθρού κατακτητή που επέδειξε ο ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ είναι “μισθοφορική” για κάποιους τότε ο καθένας βγάζει τα συμπεράσματά του. Με την ίδια περίεργη λογική η κατηγορία μπορεί να αποδοθεί και προς το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Πρέπει να επισημανθεί ότι κατά την διάρκεια του αγώνα στα βουνά, το ΕΑΜ παρακρατούσε κάθε χρόνο το 10% της γεωργικής παραγωγής του ντόπιου πληθυσμού χωρίς την παραμικρή εξόφληση, έκανε επιτάξεις και διαρπαγές τροφίμων που τα βάπτισε “εθελοντικές εισφορές” του λαού! Γράφει ο Ντέϊβιντ  Ουάλλας στην απόρρητη έκθεσή του το 1943 (βλ. Βρετανική πολιτική και αντιστασιακά κινήματα στην Ελλάδα – η απόρρητη έκθεση του ταγματάρχη David J. Wallace 1943, εκδόσεις Ωκεανίδα, σελ. 61-62): “… Τον πρώτο καιρό,η αποτελεσματικότητα και η ευρεία εξάπλωσή του στηρίχτηκαν στη βία. Όλα τα αγαθά και οι υπηρεσίες επιτάσσονταν ως αναγκαία, ενώ ο Ζέρβας ανέκαθεν πλήρωνε γι’ αυτά που χρησιμοποιούσαν οι ομάδες του. Όταν χρειαζόταν, αυτή τη μη δημοφιλή επίταξη την επέβαλλαν με λεηλασίες, βασανιστήρια, βιασμούς και φόνους. Η συγκεκριμένη πρακτική δεν ακολουθείται πλέον, έχει όμως αφήσει πίσω της μια κληρονομιά έχθρας και καχυποψίας στους επιζώντες. Διαθέτω όλες τις – από πρώτο χέρι – αποδείξεις που χρειάζομαι για να πειστώ ότι οι χωρικοί, τουλάχιστον στη δυτική Θεσσαλία, θα έδιναν τα πάντα για να απαλλαγούν από τον ζυγό του ΕΑΜ. Δεν φοβούνται ότι οι Ιταλοί ή οι Γερμανοί θα παραμείνουν στην Ελλάδα για πολύ ακόμα. Φοβούνται, ωστόσο, τρομερά ότι το ΕΑΜ θα παραμείνει…”. Χαρακτηριστική επίσης είναι μία επιστολή του Θέμη Μαρίνου, που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 1988 στην εφημερίδα “Το Βήμα”, σαν απάντηση σε μια συνέντευξη του τότε υπουργού των Εξωτερικών Καρόλου Παπούλια. Στη συνέντευξή του ο κ. Παπούλιας, ανέφερε ότι ο Ζέρβας έπαιρνε λίρες για την αντιστασιακή του δράση ενώ το ΕΑΜ ουδέποτε δέχθηκε χρήματα. Η απάντηση ήταν αποστομωτική από έναν άνθρωπο που ήταν πρωταγωνιστής της εποχής και που όπως αναφέρει ο ίδιος είχε ενεργό ανάμιξη στην χρηματοδότηση όλων των αντιστασιακών οργανώσεων από το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Τα σημαντικότερα σημεία της απάντησης του κ. Μαρίνου ήταν τα εξής: ” … Κατ’ αρχήν δεν πρόκειται περί μισθοφόρων σε καμμία περίπτωση, γιατί η μισή λίρα κατά αντάρτη που δίναμε (όχι στον ίδιο αλλά στην Οργάνωση που ανήκε) έπρεπε να καλύψει όλα τα έξοδά του και τη συντήρηση της οικογένειάς του. Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ εισέπραξε τετραπλάσιο περίπου αριθμό χρυσών λιρών από ό,τι πήρε ο ΕΔΕΣ. Είναι γνωστό ότι από την αρχή το ΕΑΜ για να βγεί στο βουνό εισέπραξε πάνω από 7.000 λίρες, ενώ ο Ζέρβας πήρε γύρω στις 3.000. Πέραν όμως αυτού, το ΕΑΜ για την συντήρησή του, παρακρατούσε χωρίς πληρωμή 10% της γεωργικής παραγωγής στις περιοχές που ήλεγχε, λέγοντας στον κόσμο και στους αντάρτες του ότι ο ΕΛΑΣ έκανε τον αγώνα με το “υστέρημα του λαού” ενώ ο Ζέρβας ήταν μίσθαρνος του καπιταλισμού. Η ειρωνεία είναι ότι το μεν ΕΔΕΣ πλήρωσε μέχρι τελευταίας δραχμής ό,τι έπαιρνε από τους χωρικούς και τους εμπόρους, ενώ οι λίρες του ΕΑΜ δεν φαίνονταν πουθενά…”.  Το γεγονός ότι το ΕΑΜ εισέπραξε άνω από 7.000 λίρες επιβεβαιώνει και ο Ανδρέας Τζήμας, πολιτικός καθοδηγητής του ΕΛΑΣ, με έκθεσή του (στις 20/8/1947) μέρος της οποίας δημοσίευσε ο Γρηγόρης Φαράκος (βλ. Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, τόμος Β’, σελ. 263): “… Ο πράκτωρ, που μαθαίνουμε ότι λέγεται Αλεξάτος, μας ξαναβρίσκει από τον ίδιο δρόμο…Ζητάει σπίτι γιατί ο μηχανισμός του χτυπήθηκε. Ζητάει να τον βοηθήσουμε να σκοτώσει τον Ζέρβα. Μας δίδει δύο ασυρμάτους. Συνολικά 7.100 λίρες. Αποκτούμε επαφή με Μ. Ανατολή. … Τον κρατάμε σε δικό μας σπίτι μήνες. Στις αρχές του Νοέμβρη φεύγει για τη Μ. Ανατολή. Τον βοηθούμε εμείς να φύγει…”
          Είναι γνωστό ότι από την πρώτη στιγμή που ο Ζέρβας βγήκε στο βουνό δέχθηκε τέτοιου είδους συκοφαντικές επιθέσεις. Μάλιστα, οι αναφορές στην ζωή του πριν τη δεκαετία του ’40 περί χαρτοπαιξίας, τζόγου και γυναικών προβάλλονται ασταμάτητα ακόμη και σήμερα για να προσδώσουν αληθοφάνεια στους ισχυρισμούς τους. Για τις φήμες περί κατασπάλησης χρημάτων που έστελναν οι Βρετανοί, από τον Ζέρβα για ίδιον όφελος, την απάντηση έδωσε ο βιογράφος του Άρη Βελουχιώτη, Διονύσης Χαριτόπουλος “κακοήθειες συκοφαντών”. Επιπλέον, ακόμη και για την καθυστέρηση εξόδου του Ζέρβα στο βουνό χρησιμοποιήθηκε από τον Μπάμπη Κουτσογιανόπουλο, αρχηγό του Προμηθέα ΙΙ τότε, η κατηγορία ότι ο Ζέρβας “έπαιξε τις λίρες στα χαρτιά”. Την απάντηση την έδωσε ο ιστορικός του ΕΛΑΣ Σόλωνας Γρηγοριάδης “ οι μικρόψυχες και κακόβουλες αιχμές εκ των υστέρων θρυμματίστηκαν από τη δράση του Ζέρβα (βλ. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Ά, σελ. 163-164)”. Σχετικά με την άποψη ότι το ΕΑΜ δεν πήρε λίρες από τους Βρετανούς την απάντηση δίνει ο πρώτος αρχηγός της Βρετανικής Συμμαχικής αποστολής στην Ελλάδα, Έντυ Μάγιερς: ” Όσον αφορά την οικονομική υποστήριξη, αποφασίσαμε, σε συνεννόηση με τη SOE Καίρου, να δίνουμε σε κάθε τοπική αντιστασιακή οργάνωση μιά χρυσή λίρα το μήνα για κάθε οργανωμένο μόνιμο αντάρτη, ώστε να μπορούν ν’ αγοράζουν σιτάρι από τις πεδιάδες τόσο για τους αντάρτες και τις οικογένειές τους, όσο και γιά τους κατοίκους γενικά των δεινοπαθούντων περιοχών. Οι διάφορες οργανώσεις ήταν ελεύθερες να χρησιμοποιήσουν τα χρήματα που θά παιρναν με όποιον τρόπο νόμιζαν καλύτερο. Ο Ζέρβας έδινε στις οικογένειες των ανταρτών του ένα ορισμένο ποσό χρημάτων. Ο ΕΛΑΣ δεν είχε τέτοιο σύστημα. Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα, ανακάλυψα ότι ο ΕΛΑΣ παραχωρούσε τις χρυσές του λίρες στο ΕΑΜ και στους Έλληνες από τους οποίους αγόραζε γέννημα έδινε πιστωτικά σημειώματα (βλ. Η Ελληνική Περιπλοκή, οι Βρετανοί στην κατεχόμενη Ελλάδα, εκδόσεις Εξάντας, σελ 219-220). Άρα το επιχείρημα ότι το ΕΑΜ δεν έπαιρνε λίρες από τους Βρετανούς είναι το λιγότερο γελοίο.
         Επιπλέον, εντύπωση προκαλεί ότι οι κατήγοροι του ΕΔΕΣ, από την απελευθέρωση μέχρι σήμερα δεν έχουν δικαιολογήσει που καταναλώθηκαν ή αποταμιεύτηκαν οι χρυσές λίρες και οι οικονομικές ενισχύσεις των συμμάχων. Βέβαια, πολλά έχουν ακουστεί από μαρτυρίες απλών ανθρώπων για θαμμένες λίρες σε διάφορες περιοχές στην επαρχεία. Όπως και να έχει, το ΚΚΕ και το ΕΑΜ ουδέποτε δικαιολόγησε πόσες λίρες χρησιμοποίησε και που κατά την διάρκεια της κατοχής. Αντιθέτως, ο Ναπολέων Ζέρβας στις 10 Νοεμβρίου 1949 παρέδωσε συνοπτική έκθεση χρηματικής διαχείρισης των ΕΟΕΑ, ενώ δεν ήταν υποχρεωμένος να το πράξει από την στιγμή που τα χρήματα αυτά δεν προήλθαν από το Ελληνικό Δημόσιο. Αναφέρει λοιπόν ο Ζέρβας στην έκθεσή του (βλ. Απελευθερωτικός Αγών ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ, 1941-1945, σελ. 107-121): “Με το βιβλίο μας : “Τί πήραμε, τί ξοδέψαμε για τον Λυτρωτικόν Αγώνα”, Νοέμβριος 1944, ως και με προηγουμένας εκθέσεις εις την Ελληνικήν Κυβέρνησιν Καίρου και Στρατηγείον Μέσης Ανατολής ανεφέραμεν: πως συνεκροτήθησαν και πως ηργάσθησαν αι ΕΘΝΙΚΑΙ ΟΜΑΔΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΝΤΑΡΤΩΝ και συγκεκριμμένως αι οικονομικαί των υπηρεσίαι. Ήδη δια της παρούσης, ανταποκρινόμενοι εις το υπ’ αριθμ. 1104 Νομοθετικόν Διάταγμα περί κυρώσεως και τροποποιήσεως του υπ. αριθμ. 971/1949 Α.Ν. “περί απονομής Ηθικών Αμοιβών εις τας Εθνικάς Ανταρτικάς Ομάδας και Εθνικάς Οργανώσεις εσωτερικής αντιστάσεως”, δίδομεν κατωτέρω συνοπτικήν κατάστασιν των εισπραχθέντων και δαπανηθέντων χρηματικών ποσών διά την διεξαγωγήν του Εθνικού Αγώνος από του Οκτωβρίου 1941 μέχρι του Απριλίου 1945… Αι Εθνικαί Ομάδες (Γεν. Αρχηγείον Στρατηγού Ζέρβα) εισέπραξαν δια την πλαισίωσιν, ανάπτυξιν και συντήρησιν των Ανταρτικών Ομάδων από του Ιουλίου 1942 μέχρις Απριλίου 1945, τα κάτωθι… 224.444 χρυσές Λίρες, 221.000.000 δρχ. και 95.825 χάρτινες Λίρες Αγγλίας. Έκτακτοι εισπράξεις: α. Εκτός των ανωτέρω εισέπραξαν κατά καιρούς και Λίρας χρυσάς 16.516 ως και δραχμάς 4.220.054.497, τα οποία και διέθεσαν υπό την εποπτείαν των Άγγλων συνδέσμων και κατ’ εντολήν της Συμμαχικής Αποστολής: διά την ενίσχυσιν των προσφύγων και απόρων, διά την μεταφοράν πολεμικού υλικού από θαλάσσης, διά επιχορηγήσεις Νοσοκομείων κτλ. β. Διέθεσεν επίσης η συμμαχική αποστολή το ποσόν των Λιρών χρυσών 67.686 διά τους πυροπαθείς και αστέγους των περιφερειών Ηπείρου, μέσω ειδικού τμήματος του Γενικού Αρχηγείου (Δ/νσις Προνοίας και Περιθάλψεως) και επί παρουσία πάντοτε και εντολή Βρεττανού Αξ/κού.” Εν συνεχεία, αναφερόμενος στην τροφοδοσία και τα έξοδα των μονάδων του γράφει: “… 3) Αι ανωτέρω μονάδες: α) ετροφοδοτήθησαν, εμισθοδοτήθησαν 1 Λίρα χρυσή μηνιαίως οι Αξιωματικοί και 1/2 λίρα χρυσή οι Άνδρες και επεχορηγήθησαν διά τα Γενικά των έξοδα αγοράς και συντηρήσεως κτηνών, πληρωμής αγωγίων, οδοιπορικών συνδέσμων, εξόδων γραφικής ύλης και διαφόρων άλλων εξόδων. β) Επίσης εις τα ανωτέρω ποσά περιλαμβάνονται και τα έξοδα που ευρέθησαν εις την ανάγκην να κάμουν διά την αγοράν συμπληρωματικού ιματισμού, αρβυλών και οπλισμού “. Ο Ζέρβας συνεχίζει με τα βοηθήματα και τις ενισχύσεις των ΕΟΕΑ στους φτωχούς κατοίκους των βουνών, που αποδεικνύει και το κοινωνικό έργο των ανταρτών του ΕΔΕΣ: “Εις το κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνονται τα ποσά, που διετέθησαν δια την ενίσχυσιν των απόρων κατοίκων των περιοχών εις τας οποίας έδρασαν αι Εθνικαί Ομάδες… Ήσαν από το υστέρημα του αντάρτου, που μόνος του εζήτησε να ελλατωθή το ιδικό του ψωμί για να δοθή εις τον Λαόν. Και τούτο διότι: α. Υπάρχουν ορεινές περιφέρειες εις τας οποίας οι κάτοικοι συντηρούνται μόνον με μπομποτάλευρο ή βαλανιδάλευρο, επειδή το έδαφός είναι άγονο ή δεν έχει αξιοποιηθή. Τον Ιούλιον 1943, οι Ιταλοί έκαυσαν πολλάς από τας ως άνω περιοχάς και ούτω, εκτός της φυσικής δυστυχίας, προσετέθησαν και αι καταστροφαί του κατακτητού. Δι’ αυτήν την κοινωνικήν αλληλεγγύην αι Εθνικαί Ομάδες διέθεσαν αρκετά, περιγραφόμενα αναλυτικώτατα εις τα βιβλία των, ποσά. β. Εκτός των ανωτέρω διετέθησαν διάφορα ποσά διά την Οργάνωσιν Απελευθερωτικών Επιτροπών και την στρατολογίαν ενόπλων εις Βόρειον Ήπειρον, ως και βοηθήματα εις πρόσφυγας Βορειοηπειρώτας, καταφυγόντας εις την περιοχήν μας. Ομοίως διά την διατροφήν διακοσίων γυναικοπαίδων, άτινα ευρίσκοντο υπό την προστασίαν μας εις την Έδραν του Γεν. Αρχηγείου”.
            Πράγματι ο Ζέρβας έστειλε αναλυτική έκθεση προς το Υπουργείο των Εξωτερικών την 19η Μαΐου 1945, για την οικονομική ενίσχυση των Βορειοηπειρωτών αγωνιστών της ΜΑΒΗ, που ουσιαστικά αποτελούσαν ένοπλα αντάρτικα τμήματα των ΕΟΕΑ. Συνεχίζοντας ωστόσο, την έκθεση χρηματικής διαχείρισης των ΕΟΕΑ προς το υπουργείο Στρατιωτικών ο στρατηγός αναφέρει σχετικά με τις πολεμικές αποζημιώσεις: “α. Το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής μας έδωσε τον Ιούνιον 1943 την εντολήν να αγορασθούν και αποθηκευθούν τρόφιμα διά τυχόν χρησιμοποίησίν των εν περιπτώσει αποβάσεως εις την περιοχήν ταύτην και υπ’ αυτών των ιδίων. Εσχηματίσθησαν ούτω αποθέματα τροφίμων εις Τετράκωμον και Πηγάς. β. Αι επιδρομαί, αίτινες εγένοντο τον Οκτώβριον 1943 εις τάς ορεινάς περιοχάς από τους Γερμανούς και αι αρπαγαί του ιδίου έτους από τα τμήματα του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ μας εστέρησαν από το σύνολον των αποθηκών τούτων…”. Τελειώνοντας την έκθεσή του, ο Ζέρβας σημειώνει: ” … Εν τούτοις, από της πρώτης στιγμής, αφ’ ής, εν τη προσπαθεία μου να οργανώσω και επεκτείνω τον ΕΔΕΣ, έλαβα χρήματα εκ μέρους των Συμμάχων, εκράτησα βιβλία διαθέσεως των χρημάτων τούτων, με την προοπτικήν, αν μεν επιζήσω του Αγώνος, να δυνηθώ και περιφρουρήσω εαυτόν από κάθε συκοφαντίαν, αν όχι, οι έχοντες κάθε ηθικόν συμφέρον να υπερασπίσουν το αδιάβλητον του ιερού μας αγώνος συνεργάται μου, πράξουν το καθήκον των. Και δι’ αυτό, άμα ως έληξε το πρώτον μέρος του αγώνος, έσπευσα να συντάξω και αποστείλω, τόσον εις το Συμμαχικόν Στρατηγείον Μέσης Ανατολής από το οποίο εξηρτώμην, όσον και προς την τότε Ελληνικήν Κυβέρνησιν, από την οποίαν ουδεμίαν είχα μέχρι και της συγκλήσεως της συσκέψεως της ΚΑΖΕΡΤΑΣ εξάρτησιν, απολογισμόν των εσόδων και εξόδων του όλου αγώνος, ούτινος ηυτύχησα να είμαι ο Αρχηγός. … είναι καθήκον μου απορρέον από την ηθικήν υποχρέωσιν, ην έχω έναντι των τιμίων Αγωνιστών μου, ίνα προστατεύσω το άγιον και ιερόν έργον αυτών από πάσης πλευράς και προ παντός από πάσης τάσεως διαβολής και συκοφαντίας. Θα ηυχόμην το αυτό να έπραττον και όλοι εκείνοι οι παράγοντες είτε εντός είτε εκτός της Ελλάδος ευρεθέντες κατά την Κατοχήν, ίνα ούτω απαλλάξουν τους καλώς υπέρ Πατρίδος αθλήσαντας από πάσης κατ’ αυτών εκτοξευομένης συκοφαντίας εκ μέρους εκείνων των κακών ανθρώπων, οίτινες έχουν κάθε συμφέρον να διαβρώσουν την ανωτέραν ηθικήν, ήτις διέπνεεν όλους τους Έλληνας, όταν εσυνέχισαν: τον υπέρ του ανθρώπου, τον υπέρ της ελευθερίας και της δικαιοσύνης αγώνα των εντός ή εκτός της Ελλάδος”.
             Έτσι λοιπόν, ξεκαθαρίζεται οριστικά τουλάχιστον από την μεριά του ΕΔΕΣ, η οικονομική διαχείριση της οργάνωσης με αποδείξεις και στοιχεία. Το ΕΑΜ δεν έχει επιδείξει μέχρι σήμερα που ξόδεψε της λίρες των συμμάχων και αν τις ξόδεψε. Μια αποκαλυπτική μαρτυρία ωστόσο, για τις λίρες στο ΕΑΜ, παρουσιάζει σε φύλλο του Ιουλίου 1947, η τότε εφημερίδα Εθνική Φλόγα. Σε άρθρο της με τίτλο “Ποιοι πήραν τις λίρες; Ο Σβώλος ή ο Σιάντος;” αναφέρεται στις φήμες που κυκλοφορούσαν από τότε για πληθώρα κρυμμένων λιρών μέσα στο ΕΑΜ. Μάλιστα, ο “κατήγορος” δεν ήταν κάποιος εδεσίτης ή αντικομουνιστής αλλά ο Γιάννης Πετσόπουλος ή Γιάννης Παληός, όπως ήταν το ψευδώνυμό του. Το βιβλίο του που κυκλοφόρησε σε μορφή “ανοιχτής επιστολής” 175 σελίδων, πραγματεύεται τους λόγους της διαγραφής του από το ΚΚΕ και είναι όπως γράφει ο ίδιος “κριτική μιας πολιτικής καιροσκοπίας και προδοσίας”. Το αφιερώνει “σ’ όλους τους παληούς και νέους Συντρόφους, Διανοούμενους και Προλετάριους, πρός όλους τους Συναγωνιστές της Αντίστασης, Λαϊκούς, Στρατιωτικούς, Κληρικούς, πρός όλους τους Ελασίτες, πρός όλους τους φυλακισμένους Συντρόφους και Συναγωνιστές μας”. Ωστόσο, σύμφωνα με το βιβλίο αλλά και με το ρεπορτάζ της εφημερίδας, γίνεται λόγος και για κατηγορίες από το ΚΚΕ προς ηγετικά στελέχη του σχετικά με κρυμμένες λίρες που δέχτηκαν από τους Βρετανούς για να “χαντακώνουν” το κόμμα. Ο Πετσόπουλος όμως θεωρεί ότι τα πρόσωπα που κατηγορούνται είναι αθώα και ότι άλλα είναι οι πραγματικοί ένοχοι, γράφει συγκεκριμένα: “… Να πληρώθηκε άραγε ο Τσιριμώκος από τους Εγγλέζους για να πείση τον Σιάντο και τον Παρτσαλίδη να υπογράψουν τη Βάρκιζα; Μα ο Σιάντος διακήρυξε στον Τύπο μετά τη Βάρκιζα πως ο Τσιριμώκος είναι ο μεγαλύτερος φίλος μας και η ΕΛΔ το μεγαλύτερο κόμμα της αντίστασης ύστερα απο μας… Ο Τσιριμώκος δεν πήγε μετά τη Βάρκιζα να σφίξη ή να φιλήση το χέρι του Πλαστήρα, του Δαμασκηνού, του Μακ Μίλλαν, του Σκόμπυ και να ζητήση “συγγνώμην για το λυπηρό επεισόδιο του Δεκέμβρη” και ν’ αξιώση την “αυστηρή τιμωρία των καθαρμάτων που έκαναν τις εκτελέσεις. Ο Σιάντος επήγε! Μα τότε λοιπόν ποιός πήρε τις λίρες από τους Εγγλέζους; Ο Σβώλος και ο Τσιριμώκος δεν είναι μέσα στο κόμμα μας ούτε κάν μέσα στο ΕΑΜ. Πως λοιπόν μπορούν να πήραν λίρες από τους Εγγλέζους για να επηρεάσουν το κόμμα μας και το ΕΑΜ;”. Ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του. Αξίζει να επισημανθεί και η γνώμη του Άρη Βελουχιώτη για τον τότε γενικό γραμματέα του ΚΚΕ, τον άνθρωπο που ήλεγχε τα πάντα όχι μόνο στο κόμμα αλλά και στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ: ” Ήταν ένας κατεργάρης, που μαζί με τον Μπάκακα (σσ. εννοεί τον Γ. Ιωαννίδη) είχαν ένα μπαούλο με εγγλέζικες λίρες στους Κορυσχάδες. Το άνοιγαν, τις χόρευαν με τα χέρια τους και παθιάζονταν με τον κίτρινο πυρετό τους. …”. Πάνω σ’ αυτό το θέμα, ίσως βάσιμη να είναι και η μαρτυρία του Βρετανού μισέλληνα, ταγματάρχη Paul Barhgate. Ο Paul φανατικός βασιλόφρων, στις εκθέσεις του χαντάκωνε όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις και όλους τους αρχηγούς, με υπερβολικές απόψεις κατά την γνώμη μου. Ωστόσο, αναφερόμενος για τον καπετάνιο του ΕΛΑΣ, Άρη Βελουχιώτη γράφει: “…Μεσόκοποι άνδρες και γυναίκες ξαναγκάζονται να κουβαλάνε καλαμπόκι πάνω στα βουνά, που είναι σκεπασμένα με χιόνι επί ημέρες για να ταΐσουν τις δυνάμεις του Άρη. Τίποτα δεν πληρώνεται. Όλος ο άμαχος πληθυσμός δουλεύει για να εφοδιάζει αυτούς τους αντάρτες. …ο ΕΛΑΣ, από πολιτική σκοπιά, είναι τώρα μία καλοοργανωμένη συμμορία τρομοκρατών. Ο Άρης, ο αρχηγός του, έχει πολλές δολοφονίες στο ενεργητικό του και είναι τελείως άσπλαχνος. Και αυτός μου φαίνεται, πως έχει κρύψει πολλές Βρεταννικές λίρες για την ημέρα που δεν θα τον χωράει η Ελλάδα. Ο Άρης και αυτές οι ομάδες τα κατάφεραν να αναπτυχθούν και να ακμάσουν μόνο διά μέσου της πολιτικής μας, και μείς φορτώσαμε την Ελλάδα μ’ αυτά τα βάσανα….”(βλ. Εθνική Αντίσταση 1942-1945, Χ. Φλόκας, σελ. 595-596). Για την αναφορά του Paul, προσωπικά κρατώ αποστάσεις για την εγκυρότητά της, αλλά τα όσα αναφέρει για τον Κλάρα, επιβεβαιώνονται από όλα σχεδόν τα μέλη της Συμμαχικής αποστολής.
           Τελειώνοντας, νομίζω ότι είναι άδικο άνθρωποι και οργανώσεις να κατηγορούν τον ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα σαν μισθοφόρο των Βρετανών, από την στιγμή μάλιστα που δεν έχουν αποδείξει και ούτε ίσως το κάνουν, που κατέληξαν οι λίρες των συμμάχων. Ο βιογράφος του στρατηγού Ζέρβα, Διονύσης Μπερερής, στο βιβλίο του παραθέτει μία σημείωση του ημερολογίου του στρατηγού λίγα χρόνια πριν τον θάνατο του: “12 Απριλίου, Τρίτη. Σήμερα εβλασφήμισα τον εαυτόν μου. Δεν είχα ούτε 100 δραχμές να πάρω τα απαραίτητα δια το γραφείον μου. Μεθαύριο έχομε Πάσχα. Και δεν έχω να ψωνίσω ούτε κρέας, ούτε ψωμί. Και ούτε να πληρώσω το νοίκι του γραφείου, ούτε τον μισθό των υπαλλήλων, ούτε τον σοφέρ. Τι θα πάρω για τα παιδιά μου. Τι για την Καίτη μου. Τίποτε, απολύτως τίποτε. Και η πάροδος του χρόνου δεν διαβλέπω πως θα έλθη να με βοηθήση. Ποτέ στη ζωή μου δεν βρέθηκα σε τόσο δύσκολο θέσι. Ποτέ! Και να έχεις την τέως γυναίκα μου που ενώ της τα έδωκα όλα να ζητάει και τα ρέστα. Αύριο εξετάζονται οι μάρτυρες που πρότεινεν”(βλ. Ναπολέων Ζέρβας, η ζωή και η δράση του, Διονύσης Μπερερής, σελ. 168-169).  
                               

Ναπολέων Ζέρβας ~ Άρης Βελουχιώτης: τα ψέμματα και η προπαγάνδα της αριστερής ιστοριογραφίας

Featured image
   Πρόκειται αναμφίβολα για τις πλέον γνωστές προσωπικότητες της εθνικής αντίστασης.Υμνήθηκαν και χλευάστηκαν όσο λίγοι και εξακολουθούν να αναφέρονται από “συμπαθούντες” και μη, ασταμάτητα στο σήμερα. Ο Ναπολέων Ζέρβας και ο αγώνας του είχε ταυτιστεί με την δράση και την ελπίδα της διάσωσης της εθνικής ιδέας και ταυτότητας και ο Άρης Βελουχιώτης με την “λαοκρατία” και την κυριαρχία της θέλησης του λαού, όπως τουλάχιστον την αντιλαμβανόταν το Κ.Κ.Ε. Αποδεικνύονται, όμως, όλα αυτά από την ιστορική έρευνα των τελευταίων ετών; Και αν ναι, κατά πόσο προβάλλονται έρευνες και μελέτες που αποκαθιστούν την ιστορική αλήθεια;
    Τα χρόνια της μεταπολίτευσης, έφεραν μια μαζική έκδοση βιβλίων και μελετών πάνω στην ταραγμένη περίοδο 1941-1949. Το Κ.Κ.Ε. και γενικότερα η αριστερά, προσπάθησε και πέτυχε να κερδίσει ότι δεν κατόρθωσε την περίοδο του εμφυλίου (1943-1949). Τόνοι χαρτιού και μελανιού χρηματοδοτήθηκαν αφειδώς από το πατροπαράδοτο κομμουνιστικό κόμμα, με σκοπό την ωραιοποίηση του εαμικού αγώνα και τον χλευασμό όλων όσων δεν συμμετείχαν στις γραμμές του. Επιπλέον, η “κομμουνιστική” διαφώτιση μέσω των Πανεπιστημίων, είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός νέου ακροαριστερού γενιτσαρισμού, που κατόρθωσε να επιβληθεί με το δήθεν “δημοκρατικό” προφίλ του. “Πάς ο μή μεθ’ημών φασίστας και προδότης…” μέσα σ’αυτή τη φράση του Άρη Βελουχιώτη, εξακολουθεί να βασίζεται η λογική κάθε “δημοκρατικού” αριστερού. Βεβαίως, απόλυτη ευθύνη για τα αποτελέσματα αυτά έχουν όλα τα  μή και αντίκομμουνιστικά (δήθεν) κόμματα, που για ψηφοθηρικούς λόγους, αναγνώρισαν τον “ηγετικό ρόλο” της αριστερής αντίστασης. Παχυλές συντάξεις και προνόμια δόθηκαν σε πολλούς “αντιστασιακούς”, μόνο και μόνο επειδή ανήκαν στο ΕΑΜ. Χαρακτηριστική είναι η εξομολόγηση του Αθανάσιου Κάβουρα, Καπετάνιου του ΕΛΑΣ από την Αρκαδία ( Καπετάν Βασίλης): ” Στο θέμα του Ψαρρού υπήρξαμε αιμοσταγείς βασανιστές, τέρατα. Ο Ψαρρός πολεμούσε τους Γερμανούς και είχε αποκτήσει την εμπιστοσύνη των Εγγλέζων, εμείς όχι… Στο Κροκύλιο ο Άρης πήρε ως όμηρο την εικοσάχρονη αδελφή κάποιου που έφυγε για τον Ζέρβα. Διέταξε τους άνδρες του να τη βιάσουν (την βίασαν άνω από δεκαπέντε),αυτός δέ ηδονιζόταν…Ο αιμοχαρής τότε, το παλικάρι αυτό, έβγαλε το μαχαίριτου, το έμπηξε στα γεννητικά της όργανα, την ξέσχισε ως τα στήθη. Εκείνη σπάραζε σαν το ψάρι, αλλά που να την λυπηθεί. Την πήραν σέρνοντας και την πέταξαν στον Μόρνο. Αφού τελείωσε αυτό, αμέσως κάλεσε στο δωμάτιό του τον Δημήτρη από το Αλεποχώρι, και τον καβάλησε δύο φορές, αλλά δεν έμεινε ικανοποιημένος και του είπε: “Έλα άλλη μία φορά ρε Δημήτρη”.”Δεν μπορώ, καπετάνιε, πάρε και κανέναν άλλο”. Δεν τολμούσε να του πεί όχι κανένας… Τον Γοργοπόταμο ο Εγγλέζος μαζί με άνδρες του Ζέρβα τον ανατίναξαν. Ο Άρης τυπικά παρίστατο και έκανε ότι βοηθούσε, αφού ούτε κάν τον άφησαν να πλησιάσει… Μιά άλλη προδοσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Μας έλεγε ο Άρης: “Συναγωνιστές, προσέξτε. Δεν μας νοιάζει καθόλου για τους Γερμανούς. Σκοπός μας είναι να ξεκαθαρίσουμε τους προδότες, φασίστες Έλληνες. Αν σπαταλήσουμε το χρόνο μας κατά των Γερμανών, δεν θα μείνει καιρός στον ΕΛΑΣ να εκτελέση το καθήκον του. Πρέπει να λείψουν οι βιομήχανοι και αστοί και τα φυσικά όρια της Ελλάδος φθάνουν μέχρι τον Όλυμπο…” Στη Δεσφίνα μας είπε: ” Συναγωνιστές, οι Γερμανοί και Ιταλοί είναι αδέλφια μας και δεν θα τους πειράξουμε, γιατί συμφωνήσαμε ότι όταν θα φύγουν θα μας παραδώσουν ότι χρειασθούμε για τον αγώνα μας, ως και τη Θεσσαλονίκη με βαρύ οπλισμό…”Βλέπετε τί μας έλεγε ο κίναιδος αυτός, που του στήσανε ανδριάντα στη Λαμία…Που τη βλέπετε ότι κάναμε Εθνική Αντίσταση και μας δώσατε μεγάλες συντάξεις χωρίς να γνωρίσουμε τον εχθρό; Είπα να μήν την πάρω, αλλά αφού παίρνουν όλοι γιατί να τους τη χαρίσω; Σας χαιρετά ο Καπετάν-Βασίλης, Αθανάσιος Κάβουρας, Λεονταριό Αρκαδίας”.
    Μαρτυρίες σαν την παραπάνω, η αριστερή και μαρξιστική ιστοριογραφία αποσιωπά και προβάλλει επιλεκτικά ότι την συμφέρει. Αγιοποιεί τον Άρη Βελουχιώτη, “ξεχνά” τα προδοτικά σύμφωνα του ΕΛΑΣ με τις δυνάμεις κατοχής και με έντεχνο τρόπο παρουσιάζει χαλκευμένα στοιχεία για να αποδείξει την δική της αλήθεια. Το αντίπαλο δέος της αριστεράς,εκείνη την εποχή, ο Ναπολέων Ζέρβας παρουσιάζεται ως μισθοφόρος των Βρετανών,Έλληνας ναζί, συνεργάτης των Γερμανοιταλών και υποψήφιος δικτάτορας! Αποδείξεις ωστόσο δεν παρουσιάζονται πουθενά. Είναι λογικό η αριστερά να μισεί και να διαβάλει τον Ζέρβα. Εξαιτίας του έχασε την δυναμική της κατά την απελευθέρωση, αυτός σαν υπουργός το 1947 “μάντρωσε” τους κομμουνιστές στην Ψυτάλλεια όταν αποκαλύφθηκε το προδοτικό σχέδιο “Λίμνες”. Αυτός ήταν ο κύριος εκφραστής της εθνικής ιδέας, που τόσο πολύ πολέμησε το “εθνικοαπελευθερωτικό” μέτωπο της αριστεράς. Από την άλλη, ο ΕΛΑΣ και ο καπετάνιος του Άρης, παρουσιάζονται σαν ιεροί αγωνιστές και υπερασπιστές του λαού. Ποιού λαού όμως; Ως γνωστόν στις εκλογές του Σεπτεμβρίου ’43, ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ υπερκάλυψαν τα εκλογικά ποσοστά του ΕΑΜ ακόμα και μέσα σε καθαρά εαμοκρατούμενες περιοχές. Επιπλέον, τόσο κατά το φθινόπωρο του 1943 όσο και κατά την απελευθέρωση του 1944, ο Άρης επέβαλε τρομοκρατία απέναντι στον λαό και κυνήγησε όσους δεν δέχθηκαν να ενταχθούν στον ΕΛΑΣ. Δεν υπερασπίστηκε τον αιματοβαμμένο ελληνικό λαό, αφού έκανε συμφωνίες με τη Βέρμαχτ (που εξόντωσε μεγάλο μέρος του Ελληνικού λαού με τις επιτάξεις και τις γενοκτονίες-μαζικές εκτελέσεις αθώων πολιτών) για να επιτεθεί κατά του Ζέρβα και να αφανίσει έτσι τον μοναδικό κίνδυνο για τα σχέδια του ΚΚΕ. Δεν παρενόχλησε κατά την απελευθέρωση τους Γερμανούς, που έφευγαν από την Ελλάδα. Αρνήθηκε να λάβει μέρος στις επιχειρήσεις “Κιβωτός του Νώε”. Προτίμησε να μπαίνει στις πόλεις που εγκατέλειπαν οι Γερμανοί και να σφάζει τους “φασίστες” και τους “Δωσίλογους”. Τρανταχτή απόδειξη οι σφαγές στον Μελιγαλά και το ημερολόγιο της Γερμανικής ναυτικής διοικήσεως, όπου μεταξύ 25 Αυγούστου – 15 Σεπτεμβρίου 1944, αναφέρει ότι τρείς χιλιάδες Γερμανοί στρατιώτες μεταφέρθηκαν από την Πάτρα, που βρίσκονταν ο Άρης, στην Πρέβεζα για να χρησιμεύσουν ως ενισχύσεις στις επιθέσεις του Ζέρβα πάνω στους αποχωρούντες Γερμανούς. Αντίθετα, ο Ζέρβας ήταν αυτός που αποσκοπούσε σε αληθινή αντίσταση κατά του εχθρού. Σαφέστατα, είχε προσωπικά κίνητρα και βλέψεις. Αλλά δεν ήταν αυτός που αμφιταλαντευόταν για τον άν έπρεπε να συμμετάσχει στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, δεν ήταν αυτός που αρνήθηκε την ανατίναξη της γέφυρας του Ασωπού το καλοκαίρι του 1943, δεν ήταν αυτός που εφήρμοσε την περιβόητη “θεωρία του κενού ενώπιον του εχθρού” (βλ. έκθεση Καπετάνιου του ΕΛΑΣ Έκτορα και Απομνημονεύματα Μάρκου Βαφειάδη) ώστε να μη χτυπά τους Γερμανούς για να αφοσιωθεί στη διάλυση της ΠΑΟ, της ΕΚΚΑ, των δυνάμεων Κωστόπουλου – Σαράφη, του ΕΣ και της ΕΟΑ στην Πελοπόννησο καθώς  και του Τσαούς Αντών που όμως δεν επιτεύχθηκε.Δεν ήταν αυτός που προσπάθησε να προκαλέσει αποστασία των εθνικών δυνάμεων της Μέσης Ανατολής, ούτε αυτός που άφησε στο απυρόβλητο τους αποχωρούντες Γερμανούς.
    Είναι πραγματικά σπουδαία η ικανότητα της αριστεράς, να παρουσιάζει το άσπρο μαύρο. Όπως είναι φανερά πλέον τα αποτελέσματα της κόκκινης προπαγάνδας πάνω σε ιστορικά θέματα, σε σχολεία και Πανεπιστήμια. Ήρθε η ώρα να υπάρξει δυναμική απάντηση στους εθνομηδενιστές μέσα από ιστορικές εκδόσεις που θα κονιορτοποιούν τα ψευδοεπιχειρήματα τους και θα αποκαταστήσουν την ιστορική πραγματικότητα.

Περί της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών: Ιστορικά τεκμηριωμένη απάντηση – Β΄ Μέρος

           Το δεύτερο μέρος αφορά τα όσα συνέβησαν το 1944 και ειδικά την άνοιξη του ίδιου έτους. Πάλι διατυπώνεται η κατηγορία από τους ίδιους κατηγόρους. Αφενός η αριστερά, συνεχίζει να χλευάζει όσους ήταν απέναντί της και να τους δαιμονοποιεί, αφ’ ετέρου τα γερμανικά αρχεία της περιβόητης Άινς Τσέ κάνουν λόγο για ουδετερότητα των  δυνάμεων του Ζέρβα απέναντι στις δυνάμεις κατοχής. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Μερικές από τις πολλές ανακρίβειες των αρχείων της I/C

Τα γερμανικά αρχεία, για την περίοδο του Μαΐου 1944, αναφέρονται σε ουδετερότητα του Ζέρβα απέναντι στους Γερμανούς. Πιο συγκεκριμένα, έγγραφο της Ομάδος Στρατιών Ε, με ημερομηνία 1-5-1944 αναφέρει: ” Εν τω μεταξύ ο Ζέρβας ακολουθώντας γραμμή ουδετερότητος απέναντι στις Γερμανικές δυνάμεις, μπόρεσε να σταθεροποιήσει και να ισχυροποιήσει τις δυνάμεις του. Οι συνεχείς κατατάξεις υλικού από μέρους των συμμάχων βοήθησαν τον Ζέρβα να επαυξήσει ουσιαστικά τις ανταρτικές του δυνάμεις”. Στις 25 Μαΐου απόρρητο έγγραφο της ίδιας Ομάδας αναφέρει: ” Οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ είναι παρατεταγμένες και έτοιμες για μάχη, εναντίον των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στο Μέτωπο του Αράχθου, ενώ εξακολουθούν να τηρούν ουδέτερη στάση έναντι των Γερμανικών δυνάμεων. Ο Ζέρβας ακολουθεί μια διπλή πολιτική, ουδετερότητα έναντι των Γερμανικών δυνάμεων και απόλυτα φιλική συνεργασία με τους Άγγλους από την άλλη”. Τα έγγραφα αυτά υπογράφει ο αρχηγός Επιτελείου Ομάδος Στρατιών Ε, Συνταγματάρχης Σμίτ Ρίχμπεργκ. Η αναξιοπιστία των γερμανικών αρχείων της υπηρεσίας ψυχολογικού πολέμου I/C, έχει επισημανθεί από πολλούς ιστορικούς. Άλλωστε, τα περισσότερα έγγραφά της βρίθουν ανακριβειών και είναι αποτέλεσμα φαντασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι η αναφορά τους στον Άρη Βελουχιώτη, όπου τον αναφέρουν σαν Έλληνα δάσκαλο με συμμετοχή στον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Ως γνωστόν, ο Βελουχιώτης ήταν γεωπόνος και την περίοδο του Ισπανικού εμφυλίου ήταν έγκλειστος στις φυλακές του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου μέχρι που υπέγραψε την περιβόητη δήλωση μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού και έγινε πληροφοριοδότης της Ασφάλειας. Στην παραπάνω περίπτωση ωστόσο, αυτή η αναξιοπιστία δεν φαίνεται να ισχύει. Αυτό όμως δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι υπήρχε συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών. Και αυτό αποδεικνύεται από προγενέστερο έγγραφο (με ημερομηνία 15-11-1943) που υπογράφει ο υποστράτηγος του Γενικού Επιτελείου του Γερμανικού στρατού, Βίντερ και αναφέρει: ” Η περιορισμένη δραστηριότητα των ανταρτών έναντι των κυρίως Γερμανικών δυνάμεων κατοχής, πρέπει να αποδοθεί στις ειδικές γι’ αυτό εντολές των συμμάχων”. Πράγματι, μετά την επιχείρηση Ζώα ( Ιούνιος-Ιούλιος 1943) που στόχο είχε την πλάνη των δυνάμεων κατοχής, ώστε να πειστούν ότι οι σύμμαχοι ετοιμάζονται για αποβίβαση στην δυτική Ελλάδα ενώ αυτή τελικά συνέβη στην Σικελία, το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής διέταξε όλες τις εθνικές αντιστασιακές οργανώσεις να απέχουν για ένα χρονικό διάστημα από επιθετικές πρωτοβουλίες έναντι των Γερμανών. Όταν λοιπόν γίνεται λόγος για υποτονική δράση των ανταρτών, αυτό δεν υποδηλώνει σε καμία περίπτωση συμπάθεια ή συνεργασία με τον εχθρό. Αυτό επιβεβαιώνεται από πληθώρα μαρτυριών και εγγράφων. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το τηλεγράφημα του Ζέρβα προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής: “ Παρακαλώ αποσαφηνίσατε προθέσεις σας. Ο Άγγλος σύνδεσμος Τόμ ανεκοίνωσεν ότι (από) σήμερον δεν ζητείτε από Εθνικάς Ομάδας επιθετικήν δράσιν κατά Γερμανών αλλά αμυντικήν τοιαύτην. Ύστερα από ανακοίνωσιν αυτήν και συνεχή αγώνα κατά ΕΑΜ, περιορίζομεν δράσιν κατά Γερμανών εις αμυντικήν τοιαύτην. Νομίζομεν ότι πράττομεν καθήκον μας και εκετελούμε διαταγάς σας πιστώς”. Για την ίδια ακριβώς περίοδο, ο Σβέτοζαρ Βουκμάνοβιτς ή αλλιώς Τέμπο, ο υπαρχηγός του Τίτο έγραψε στο βιβλίο του ” Το ΚΚΕ στον αγώνα της Εθνικής απελευθέρωσης, σελ. 16″: ” Αποτέλεσμα μοιραίον της γραμμής αυτής, ήτο η στρατιωτική αδράνεια των μονάδων του ΕΛΑΣ, εκτός όταν επλήττοντο υπό των εχθρικών δυνάμεων. Ορισμένες μάλιστα μονάδες του ΕΛΑΣ είχαν λάβει ρητή διαταγή μα μην επιτίθενται κατά των αμυντικών θέσεων του εχθρού, δια να μην προκαλούν την αντίδρασή τους, το οποίον θα είχε ως συνέπεια την εκδίωξίν των από το έδαφος που κατείχαν”. Από τα στοιχεία αυτά, αποδεικνύεται ότι όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις είχαν λάβει τις ίδιες εντολές και ότι όλες τις εφάρμοσαν. Οπότε δεν τίθεται θέμα συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών σε καμία περίπτωση. Γιατί αν κάποιος θελήσει να θέσει τέτοιο θέμα σίγουρα δρα εκ του πονηρού. Η ίδια “κατηγορία” επομένως μπορεί να αποδοθεί και στον ΕΛΑΣ. Άλλωστε, για την περίοδο Φεβρουαρίου – Ιουνίου 1944, υπάρχουν δεκάδες διαταγές αμυντικού σχεδιασμού που εξέδωσε ο ίδιος ο Ζέρβας στις μεραρχίες του. Επιπλέον, στις 11-3-1944 ο Ζέρβας διατάζει την ίδρυση της VIIIης Μεραρχίας, στις 14-3-1944 της IIIης και στις 24 Απριλίου την ίδρυση της Χης Μεραρχίας που στις 27 Ιουνίου απελευθερώνει την Παραμυθιά και στις 29 Ιουνίου την Πάργα από τους Γερμανούς και τους τσάμηδες. Για την αναξιοπιστία των γερμανικών αναφορών, έγραψε ο επίσημος ιστορικός του ΚΚΕ Σόλωνας Γρηγοριάδης (βλ. “Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, σελ. 503”): ” Δεν μπορούμε συνεπώς σήμερα να πάρουμε στα σοβαρά τις κατηγορίες κατά του ΕΔΕΣ που υπήκουε στον Ζέρβα για συνεργασία με τους Γερμανούς, διότι εκτός του ότι κλονίζονται όπως βλέπουμε απ’ την κριτική έρευνα, έρχονται σε σύγκρουση με την πραγματική γερμανική πολιτική στην Ελλάδα. Δεν πείθουν επίσης τον ψυχρό και αμερόληπτο ιστορικό ερευνητή των γερμανικών αρχείων ορισμένα έγγραφα που παρατίθενται τα οποία φέρουν την σφραγίδα της πλαστότητος αν τα εξετάσουμε με το πρίσμα του ψυχολογικού πολέμου που εξαπέλυσαν οι Γερμανοί με βροχή πλαστών εγγράφων, με “στρατηγικό σκοπό” να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ. Σήμερα όμως, που η απόσταση από τα γεγονότα επιτρέπει την νηφαλιότερη σκέψη, δεν αρκούν οι εκθέσεις της Άινς Τσε για να πεισθούν ότι πράγματι ο αρχηγός του ΕΔΕΣ είχε τέτοιες ιδιαίτερες σχέσεις. Άλλωστε αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός πως στις εκθέσεις αυτές, πουθενά δεν αναφέρεται καμιά συγκεκριμένη επαφή, πρόταση ή πρόθεση του Ζέρβα προε την γερμανική πλευρά. Και φαίνεται πως η αδράνεια του ΕΔΕΣ εκείνους τους μήνες οφειλόταν σε υπόδειξη του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής, το οποίο ο στρατηγός Ζέρβας υπήκουε τυφλά. Στο κάτω κάτω της γραφής, πως είναι δυνατόν να υπήρχε συνεργασία Γερμανών και ΕΔΕΣ στα βουνά, όταν οι γερμανικές επιθέσεις στράφηκαν με την ίδια βιαιότητα και κατά των ομάδων του Ζέρβα”.

            Ο Χάγκεν Φλάισερ, φιλικά προσκείμενος προς το ΚΚΕ, σε πολλές συνεντεύξεις του έχει μιλήσει ξεκάθαρα για συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών. Ωστόσο, στον ΙΣΤ’ τόμο της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους της Ακαδημίας Αθηνών αναιρεί τα όσα κατά καιρούς έχει υποστηρίξει. Γράφει χαρακτηριστικά για την αδράνεια αυτή των ανταρτών του Ζέρβα, το 1944 (σελ.36):
  “Ο Ζέρβας επωφελήθηκε από παλαιότερη οδηγία του ΣΜΑ, με την οποία (εξαιτίας των αιματηρών γερμανικών αντιποίνων, ιδίως στους Λιγγιάδες, στις 30 Οκτωβρίου 1943), γινόταν σύσταση για προσωρινή διακοπή των δολιοφθορών, εφ’ όσον δεν θα υπήρχε άλλος τρόπος να προστατευθεί ο άμαχος πληθυσμός. Στους Γερμανούς βέβαια που δεν γνώριζαν την οδηγία του ΣΜΑ, μπορούσε επομένως (ο Ζέρβας) να παρουσιάσει την (διατεταγμένη από τους Συμμάχους) ουδετερότητα του ΕΔΕΣ σαν δική του παραχώρηση. Για ευνόητους λόγος ο Ζέρβας δεν εκπλήρωσε ποτέ την επιθυμία των Γερμανών για προσωπική συνάντηση και οι συνεννοήσεις δεν κατέληξαν σε γραπτή συμφωνία. Επομένως σε καμία περίπτωση αυτή η ενέργεια δεν μεταφράζεται σαν συνεργασία! Όσο για τις συνεννοήσεις αυτές γράφει επί λέξη:
“Οι συνεννοήσεις του Ζέρβα, δεν οφείλονται βέβαια σε γερμανόφιλα αισθήματα, αλλά σε υπολογισμούς που σχετίζονταν με την ενδοελληνική σύγκρουση, για την οποία μόνο εν μέρει ευθυνόταν”. Και συνεχίζει ο Φλάισερ: ” Οι Γερμανοί είχαν την πρωτοβουλία της επαφής με τον Ζέρβα και ότι ο Ζέρβας ουδέποτε συναντήθηκε με τον Λάντς ή άλλους Γερμανούς αξιωματικούς και ουδέποτε υπέγραψε συμφωνία μαζί τους”.
Η “συγγνώμη” του Γούντχάουζ.

Για την περίοδο αυτή της άνοιξης και του θέρους του ’44 έχει αποφανθεί και ο Κρίς Γούντχάουζ ( βλ. Το Μήλον της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 118 ): ” … Το ότι ο Ζέρβας απέφυγε να ενοχλήσει τους Γερμανούς το καλοκαίρι του 1944 το ισχυρίστηκαν Βρετανοί αξιωματικοί της SOE Καίρου. Αληθεύει γενικά, αν και αποσιωπά μία τουλάχιστον όχι ασήμαντη στρατιωτική επιχείρηση. Αλλά το καλοκαίρι του 1944, ο Ζέρβας είχε διαταγές να απόσχει προσωρινά από επιχειρήσεις κατά των Γερμανών, για να αποφύγει αντίποινα και να διατηρήσει άθικτες τις δυνάμεις του για την τελική επιχείρηση παρενόχλησης των Γερμανών κατά την αποχώρησή τους. Τις διαταγές αυτές του τις είχε διαβιβάσει η SOE Καίρου… Ο Ζέρβας λοιπόν πειθάρχησε στις διαταγές ως το τέλος. Το ότι και οι διαταγές και οι επικρίσεις είχαν την ίδια επίσημη πηγή αποτελεί ανεξήγητη παρεξήγηση”. Και συνεχίζει ο Γουντχάουζ (σελ. 119): ” Το 1944, μονάδες του βρετανικού ναυτικού επιφορτίστηκαν να μεταφέρουν πολεμοφόδια στις δυτικές ακτές τις Γιουγκοσλαβίας, Αλβανίας και Ελλάδας, για να χρησιμοποιηθούν από τις αντίστοιχες ανταρτικές δυνάμεις κατά των Γερμανών. Οι αντάρτες στις δύο πρώτες από τις τρεις αυτές χώρες ανήκαν στα αριστερά αντιστασιακά κινήματα του Τίτο και του Εμβέρ Χότζα. Στην τρίτη, την Ελλάδα, ήταν οι αντάρτες του Ζέρβα. Στις δύο πρώτες περιπτώσεις, η δύσκολη επιχείρηση της εκφόρτωσης, στη διάρκεια της νύχτας, εμποδιζόταν συστηματικά από τους Γερμανούς. Στην τρίτη επιχείρηση ποτέ δεν εμποδίστηκε. Κι όμως, ήταν γνωστές στους Γερμανούς οι επιχειρήσεις αυτές και στην τρίτη ακόμη περίπτωση τόσο καλά όσο και στις δύο πρώτες, σύμφωνα με σχετική μυστική έκθεση που έπεσε αργότερα στα χέρια των Συμμάχων και όπου περιέχεται αυτή η πληροφορία. Το συμπέρασμα, στην ηπιότερη μορφή του, φαίνεται να είναι ότι οι Γερμανοί άφησαν ανεμπόδιστες τις επιχειρήσεις αυτές ανεφοδιασμού στην Ελλάδα, γνωρίζοντας ότι τα όπλα που παραδίνονταν στον Ζέρβα δεν θα στρέφονταν εναντίον τους, όπως εκείνα που παραδίνονταν στον Τίτο και στον Εμβέρ Χότζα… Είναι κατανοητό το να πίστευαν οι Γερμανοί ότι τα όπλα που παραδίνονταν στον Ζέρβα δεν θα στρέφονταν εναντίον τους, αν όμως το πίστευαν πραγματικά, τότε, τους περίμενε μία έκπληξη. … Μιλώντας για “νομοταγή συμπεριφορά προς τα γερμανικά στρατεύματα” από την πλευρά του Ζέρβα, η επίμαχη μυστική έκθεση βεβαιώνει όχι την απιστία του προς τους Συμμάχους, αλλά την υπακοή του στις διαταγές τους. Όχι την επιτυχία των Γερμανών, αλλά τους ευσεβείς τους πόθους”. Άλλη μία μαρτυρία – ντοκουμέντο του αρχηγού της Συμμαχικής αποστολής για την περίοδο αυτή. Όμως, ο ίδιος άνθρωπος το 1976 στο βιβλίο του ” Η αλήθεια για την Ελλάδα 1941-1949″ γράφει πράγματα που μπερδεύουν την όλη κατάσταση. Ξαφνικά προσπαθεί με έντεχνο τρόπο να αναιρέσει τις κατηγορίες προς την αριστερά και να τις μεταθέσει ουσιαστικά στον Ζέρβα και τον ΕΔΕΣ. Μάλιστα, αναφέρει ότι όσα λέει τα βασίζει στα γερμανικά αρχεία.  Για του λόγου το αληθές γράφει (σελ. 173): ” Όλες οι οργανώσεις της Αντίστασης ήταν κατά καιρούς σε επαφή με τις δυνάμεις κατοχής, αν και οι κομμουνιστές ήταν πιο διακριτικοί από τους υπόλοιπους στο θέμα αυτό. … Οι γερμανικές πηγές δείχνουν ότι συμφωνίες σαν αυτές που έγιναν ανάμεσα στους Γερμανούς και στον ΕΛΑΣ ήταν “μεμονωμένες και αυστηρά τοπικού χαρακτήρα”, ενώ με τον Ζέρβα είχαν “γενική εκεχειρία” από τον Δεκέμβριο του 1943 μέχρι τον Ιούλιο του 1944. Υπάρχουν πολλές αναφορές στα γερμανικά αρχεία και απομνημονεύματα για τη “συνεργατική στάση” του Ζέρβα ή τις “συμφωνίες κυρίων” που συνήψε με τους Γερμανούς”. Στο ερώτημα πώς όλον αυτό τον καιρό οι Βρετανοί σύνδεσμοι δεν αντιλήφθηκαν την συνεργασία αυτή απαντά (σελ.174): ” Η εξήγηση είναι απλή. Κατά τη διάρκεια της σχετικής περιόδου το Γενικό Αρχηγείο της Μέσης Ανατολής είχε διατάξει την αναστολή κάθε επιθετικής ενέργειας. Από την στιγμή που έγινε ξεκάθαρο ότι η Ελλάδα δεν θα ελευθερωνόταν πριν το 1944, δόθηκαν εντολές στους αντάρτες να “λουφάξουν”…Θα πρέπει να θεωρηθεί δεδομένο ότι ο Ζέρβας εκμεταλλεύτηκε τις οδηγίες των Συμμάχων για να προβεί σε προσωρινή ανακωχή με τον εχθρό, του είδους που οι πρόγονοι του αποκαλούσαν καπάκια στους πολέμους τους με τους Τούρκους. Και τη διέρρηξε στις 20 Αυγούστου 1944, όταν έλαβε νέες εντολές από το Γενικό Αρχηγείο να ξεκινήσει την Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε”. Που οφείλεται η μεταστροφή αυτή του Γούντχάουζ; Την απάντηση έδωσε ο ίδιος σε συνάντηση με αγωνιστές του ΕΔΕΣ που του εξέφρασαν τα παράπονά του για όσα  νεότερα ανέφερε. Ο Κρίς ομολόγησε ότι την περίοδο εκείνη είχε πολλά οικονομικά προβλήματα και ότι οι γυναίκα του έπασχε από μακροχρόνια ασθένεια. Αναγκάστηκε λοιπόν, το 1976 να εκδώσει το βιβλίο του (Το μήλο της Έριδος με διαφοροποιημένο πρόλογο) από τον εκδοτικό οίκο “Εξάντας” – αριστερών πεποιθήσεων- με αυτές τις προϋποθέσεις. Όσον αφορά το βιβλίο του “Η αλήθεια για την Ελλάδα” αυτό εκδόθηκε το 1976 στην Αγγλία, ενώ στα ελληνικά κυκλοφόρησε πρόσφατα τον Δεκέμβρη του 2012. Ωστόσο, τα όσα ανέφερε έγιναν γνωστά στους εδεσίτες αντάρτες. Με την ομολογία αυτή του Γούντχάουζ ξεδιαλύνει κάπως το τοπίο. Ο ίδιος στη συνάντηση αυτή έγραψε ιδιοχείρως σε ένα αντίτυπο του “Μήλου της ‘Εριδος”: “Θέλω να τονίσω το εξής και να επιμένω σ’ αυτή την αλήθεια , ο Ζέρβας ήταν πάντοτε πιστός στη συμμαχία μας και ποτέ δεν έκανε ούτε το παραμικρό πράγμα εις βάρος του κοινού αγώνος, ούτε τίποτε να βοηθήση τον κοινόν εχθρόν. CM. Woodhouse Απρίλιος 1978”. Η ξεκάθαρη απάντηση του αρχηγού της βρετανικής συμμαχικής αποστολής δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης. Δεν σταματά όμως εδώ, σε διάλεξή του την 31η Οκτωβρίου 1984, που δημοσιεύεται και στο βιβλίο “Ιστορικός ρόλος της Εθνικής Αντίστασης, σελ.20-21” λέει τα εξής συγκλονιστικά: ” Οι Γερμανοί έκαναν την εποχή εκείνη, απεγνωσμένες προσπάθειες να συνάψουν μυστικές συμφωνίες και με τους Βρετανούς και με τις αντιστασιακές οργανώσεις … Η μόνη τους επιτυχία ήταν στο να προκαλέσουν διχόνοια μεταξύ των Αντιστασιακών οργανώσεων. Ο Ζέρβας επέστρεψε στους Γερμανούς να υποθέσουν ότι δεν θα έπαιρνε την πρωτοβουλία να τους επιτεθεί, αλλά μόνο σε μια εποχή που είχε πάρει διαταγές από το Στρατηγείο μας να μην αναλάβει επιθετικές επιχειρήσεις – με άλλους λόγους προτού αρχίσει η Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε. Ο Σαράφης, σύμφωνα με ένα Γερμανό αξιωματούχο ( τον Ρόλαντ Χάμπελ) που έλαβε μέρος στις διαπραγματεύσεις, στην αρχή συμφώνησε ότι ο ΕΛΑΣ δεν θα επετίθετο κατά των Γερμανών κατά την διάρκεια της αποχωρήσεώς τους. Αλλά η συμφωνία του ακυρώθηκε παραχρήμα από την κεντρική επιτροπή του ΕΑΜ… Τον Οκτώβριο ταξίδεψα προς τα βόρεια δια μέσου της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Κατά την διάρκεια αυτής της διαδρομής δεν είδα τμήματα του ΕΛΑΣ παρά μόνο στις πόλεις, από τις οποίες οι Γερμανοί είχαν ήδη αποσυρθεί. Δεν ενδιαφέρονταν οι ηγέτες του ΕΛΑΣ να καταδιώξουν τους Γερμανούς”. Και συνεχίζει μεταξύ άλλων: ” Παραδέχομαι ότι έμεινα έκπληκτος από την σημασία την οποία έδωσαν οι Γερμανοί στο να εκκαθαρίσουν την Ήπειρο από τις δυνάμεις του Ζέρβα. … Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα ήταν η διαγωγή του πιο δυναμικού από τους ηγέτες του ΕΛΑΣ, του Άρη Βελουχιώτη. Δεν έλαβε μέρος στην Επιχείρηση ” Κιβωτός του Νώε” εναντίον των Γερμανών. Όλη η δραστηριότης του είχε αφιερωθεί στο να επιτίθεται κατά των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο και να εκτελεί αυτούς, που θεωρούσε συνεργάτες τους. Δεν είναι παράδοξο που οι Γερμανοί πίστευαν ( κατά τον Χάμπελ) ότι ο ΕΛΑΣ πραγματικά εφάρμοζε τη συμφωνία, έστω και αν είχε ακυρωθεί, να τους αφήσουν να αποσυρθούν ανενόχλητοι”.

          Είναι αποδεδειγμένες σήμερα οι συνεργασίες που δεν θέλουν να θυμούνται οι απόγονοι των Ελασιτών και οι συμπαθούντες αυτών. Ο Μάρκος Βαφειάδης, στα απομνημονεύματά του, αναφέρει την “θεωρία του κενού ενώπιον του εχθρού”. Η περιβόητη αυτή θεωρία σήμαινε την αποχώρηση των στρατευμάτων του ΕΛΑΣ έναντι των επιθέσεων των Γερμανών. Αποφασίστηκε τον Δεκέμβρη του 1942 στο Κουκάκι μαζί το μονοπώλιο της αντίστασης. Εισηγητής ήταν ο Πολύδωρος Δανιηλίδης, μέλος του ΚΚΕ και ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ. Τη θεωρία αυτή επιβεβαιώνει και ο καπετάν Έκτορας ( Θόδωρος Μακρίδης) στην απόρρητη έκθεσή του το 1946. Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Γρηγόρη Φαράκου ” Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία, στρατός για το “πριν” και το “μετά”. Μάλιστα αναφέρεται ξεκάθαρα ότι τόσο το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1943, όσο και τις αντίστοιχες περιόδους το ’44, ο ΕΛΑΣ σε πολλές περιοχές μεταξύ των οποίων, η Ήπειρος και η Μακεδονία δεν πολέμησε τους Γερμανούς. Αυτά προσπαθούν να αποσιωπήσουν και να αφανίσουν εντελώς οι ίδιοι οι κομμουνιστές επειδή δεν τους βολεύουν και δεν εξυπηρετούν την προπαγάνδα τους. Μερικοί τα δικαιολογούν ως λάθη αλλά σε καμία περίπτωση ως προδοτικές ενέργειες. Αντιθέτως, προσπαθούν να φορτώσουν στους απέναντι, τις δήθεν προδοτικές συμφωνίες. Όπως άλλωστε είπε ο Βελουχιώτης ” Διαπραγματεύσεις και ανακωχές συχνά έχουν το χαρακτήρα στρατηγήματος και είναι αναπόσπαστο στοιχείο του πολέμου και μόνο οι φαρμακοποιοί, οι συμβολαιογράφοι και οι γαλατάδες δεν κάνουν ανακωχή, αφού αυτοί ποτέ δεν κάνουν πόλεμο”.

Οι διοικητές της Γκεστάπο Τρίπολης-Σπάρτης μετά την συμφωνία.

Ενώ όμως τα γερμανικά αρχεία της I/C και όχι μόνο, μιλούν για επαφές και ουδετερότητα του Ζέρβα απέναντί τους, έγγραφό τους με ημερομηνία 8 Ιουλίου 1944 αναφέρει: ” … Οι μονάδες του Ζέρβα, στις οποίες έχουν εισχωρήσει οι Άγγλοι σε μεγάλο βαθμό και τις καθοδηγούν, αποτελούν μακροπρόθεσμα μεγαλύτερο κίνδυνο από τις κομμουνιστικές ομάδες, οι οποίες προς το παρόν είναι κακά οργανωμένες και εφοδιάζονται με δυσκολία πάνω στα υψηλά βουνά. Εκτός αυτού, ο Ζέρβας ελέγχει τμήμα της ακτής που είναι κατάλληλο για απόβαση και εφοδιασμό. Συνεπώς η Ανώτατη Διοίκηση της Ομάδας Στρατού Ε, θεωρεί ότι είναι απολύτως απαραίτητο μετά την λήξη της επιχειρήσεως “Σταυραετός” να συντριβούν τώρα οι Ομάδες του Ζέρβα, για να δημιουργηθούν ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για την άμυνά μας στην Δ. Ελλάδα”. Αυτό το έγγραφο είναι αποκαλυπτικό για το ποιος αποτελεί προτεραιότητα για διάλυση από τους Γερμανούς εξαιτίας της δυναμικής και της δράσης του Ζέρβα. Οπωσδήποτε δεν πρόκειται για συμπεριφορά έναντι συνεργάτη, σε καμία περίπτωση. Εξ’ ίσου αποκαλυπτικό είναι έγγραφο των Γερμανών και της 104ης Μεραρχίας Κυνηγών των Γερμανών, για την σύσκεψη Γερμανών στρατηγών στα Ιωάννινα, στις 2 Ιουνίου 1944. Η σύσκεψη πραγματοποιήθηκε ελέω των απωλειών που είχαν οι ναζί στη μάχη του Μπαλτανέζ από τις δυνάμεις των ΕΟΕΑ στις 23-25 Μαΐου 1944, την ώρα που οι δυνάμεις του Ζέρβα αναφέρονται ως ουδέτερες για όλη την άνοιξη του ’44. Μεταξύ άλλων αποφασίστηκε “ότι ο στρατός Ζέρβα είναι αξιόλογος μη διαφέρων από τακτικόν στρατόν. Απεφασίσθη πως πρέπει να προσβληθεί το ταχύτερον ο ισχυρότερος αντίπαλος Ζέρβας, διότι είναι ο πλέον επικίνδυνος…Δέον διαλυθεί ο Ζέρβας και απαλλαγώμεν μόνου δυνάμενου βοηθήσει Αγγλικήν απόβασιν. Απαιτούνται τρεις Μεραρχίες… Προς παραπλάνησιν ενταθεί ευνοϊκή προπαγάνδα υπέρ Ζέρβα”. Μάλιστα, η σύσκεψη αυτή έγινε γνωστή στον Ζέρβα εξαιτίας του δικτύου πληροφοριών που είχε κατορθώσει να πετύχει ο ίδιος μέσα στο ίδιο τους το στρατηγείο. Τα αποτελέσματα αυτά κοινοποιήθηκαν στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Αυτά τα ντοκουμέντα αποσιωπούνται ηθελημένα από πολλούς ιστορικούς. Όπως και το ρεπορτάζ της 14-5-1944 του Ριζοσπάστη που αναφέρει: “ Το 8ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ Λακωνίας, πιεζόμενο σκληρά, συμφώνησε με τις τοπικές Γερμανικές αρχές, αναστολή εχθροπραξιών από 3-3-1944 μέχρι 10-4-1944″. Κατά τ’ άλλα, ο ΕΔΕΣ συνθηκολόγησε με τον εχθρό.
             Επίσης, είναι πασίγνωστες οι γραπτές συμφωνίες του ΕΛΑΣ με Γερμανούς και Βούλγαρους, την 1η και 20η Σεπτέμβρη 1944 αντίστοιχα. Μάλιστα, στο περιοδικό του ΚΚΕ “Νέος Κόσμος” τεύχος 9ο Σεπτεμβρίου 1950, ο Μάρκος Βαφειάδης κατηγορείται ως προδότης που συνεργάστηκε με τους Γερμανούς και τους άφησε να φύγουν ανενόχλητοι. Άσχετα αν το ΚΚΕ, μέσω του ΕΑΜ, είχε διατάξει για την ενέργεια αυτή. Και αυτό γιατί απώτερος στόχος του ΚΚΕ ήταν να καταλάβει την εξουσία και όχι να κυνηγήσει τους Γερμανούς. Ο Γιάννης Ιωαννίδης, γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, έγραψε: ” Παρόλα όσα γράφτηκαν, σκοπός μας ήταν πάντοτε η προλεταριακή επανάσταση. Κατά την Κατοχή το ΚΚΕ, με φανατισμό, χρησιμοποίησε αδίστακτα κάθε μέσο, όσο σκληρό και αν ήταν, φτάνει να εξυπηρετούσε το  σκοπό αυτό. Έτσι η στάση και η δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν ασφυκτικά υποταγμένη στη στρατηγική πολιτική επιλογή του ΚΚΕ”. Ουδέν σχόλιο…

Περί της δήθεν συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών: Ιστορικά τεκμηριωμένη απάντηση – Α’ μέρος

Ο Στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας.

Η ιστορία της Κατοχής και της Αντίστασης διακρίνεται για την αμφιλεγόμενη ταυτότητά της. Έχει χρησιμοποιηθεί μάλιστα και η φράση “εποχή της σύγχυσης” από ορισμένους ιστορικούς, όταν αναφέρονται στην περίοδο αυτή. Για όλους εμάς λοιπόν, ιστορικούς και μη, που ασχολούμαστε επί καθημερινής βάσεως με την μελέτη και την έρευνα της συγκεκριμένης περιόδου, είναι πολύ σημαντικό και ταυτόχρονα δύσκολο να βρούμε τον μίτο της Αριάδνης. Ωστόσο, χρέος του ιστορικού, είναι να αναλύει και να περιγράφει τα γεγονότα, μακριά από προσωπικές εμπάθειες ή συμπάθειες. Αυτό ομολογουμένως δεν είναι εύκολο. Πόσω μάλλον σε μία τόσο ταραγμένη δεκαετία όπως αυτή του 1940. Γι΄αυτό τον λόγο, ο καθένας που θέλει να έχει άποψη, οφείλει να τη βασίζει σε ντοκουμέντα που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Μέχρι σήμερα, έχει επικρατήσει το εξής παράδοξο στην βιβλιογραφία της περιόδου 1941-1944. Οι περισσότεροι ιστορικοί ερευνητές εστιάζουν αποκλειστικά σε αριστερές πηγές (προφανώς σαν απόρροια των πεποιθήσεών τους) και δη “σκληροπυρηνικές”. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται και σε ξένους ιστορικούς, που το ίδιο σύστημα προσπαθεί να τους παρουσιάσει σαν “αντικειμενικούς και αυθεντίες”. Αρνούνται οι άνθρωποι αυτοί όχι μόνο να μελετήσουν την “άλλη πλευρά”, αλλά και να εστιάσουν σε μαρτυρίες και τεκμήρια που υποστηρίζουν διακεκριμένοι ιστορικοί ερευνητές, που ανήκουν στην αριστερά και που πολλοί από αυτούς υπήρξαν πρωταγωνιστές των γεγονότων, από καίριες θέσεις τόσο στο ΚΚΕ όσο και στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Επιπλέον, προσπαθούν να αφανίσουν τα αρκετά ντοκουμέντα που ενοχοποιούν τη δική τους παράταξη. Παρουσιάζουν χαλκευμένα πολλά στοιχεία και έγγραφα παραποιημένα με στόχο να προκαλέσουν την σύγχυση στους ερευνητές των αρχείων. Ακριβώς το ίδιο επεδίωξε και η υπηρεσία Ψυχολογικού πολέμου του Χίτλερ, η περιβόητη Άινς Τσε ( I/C ) με τη σύνταξη πλαστών εγγράφων, που μοναδικό σκοπό είχανε να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο και να βάλουν στο μυαλό των δύο αντίπαλων οργανώσεων (ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ) ότι ο αντίπαλός τους ήταν ευνοούμενος των Γερμανών. Κάτι που τελικά το πέτυχαν. Τελειώνοντας τον πρόλογο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε, ότι στην αριστερή – κομματική βιβλιογραφία, όσο μπορούν, αποφεύγουν την αναφορά στις επίσημες βρετανικές πηγές. Οι αναφορές των μελών της Συμμαχικής αποστολής προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής είτε δεν χρίζουν ιδιαίτερης αναφοράς είτε αποσιωπούνται εντελώς επειδή αυτό συμφέρει την αριστερά. Μάλιστα, ο πρώτος αρχηγός της Συμμαχικής αποστολής Έντυ Μάγιερς σε συνέντευξή του σε ελληνικό περιοδικό είχε αναφέρει την διαστρέβλωση της ιστορικής αλήθειας από το ΚΚΕ, για τον τρόπο διδασκαλίας της εθνικής αντίστασης στην μεταπολιτευτική Ελλάδα ( βλ. Οικονομικό Ταχυδρόμο, τεύχος Οκτωβρίου 1995).
Παρατηρείται λοιπόν, ιδίως στις αρχές της δεκαετίας του 1980 στην Ελλάδα, μια προσπάθεια όχι απλώς αναγνώρισης της εθνικής αντιστασιακής οργάνωσης ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αλλά αγιοποίησής της με στόχο να ξαναγράψει την ιστορία. Κάτι που το κατάφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου σαν πρωθυπουργός, με την υιοθέτηση της παρακαταθήκης του ΕΑΜ και των προσωπικοτήτων που αφόρισε μετά το 1950 το ΚΚΕ σαν προβοκάτορες, προδότες, συνεργάτες των Γερμανών, πράκτορες των Άγγλων κλπ… Επόμενο βήμα ήταν η πολτοποίηση μεγάλου μέρους βιβλίων του Γενικού Επιτελείου Στρατού καθώς και της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, που αναφέρονταν στην περίοδο 1941-1949 και αποκάλυπταν με ντοκουμέντα πολλά σφάλματα – τα οποία αναγνώρισε μετά το 1949 το ΚΚΕ σαν “λάθη και εγκλήματα” – της αριστεράς. Ευτυχώς αυτή η κάθε άλλο δημοκρατική μέθοδος, που εφαρμόστηκε από δεδηλωμένους “δημοκράτες” και ταυτόχρονα εντελώς αντιεπιστημονική, δεν αφάνισε όλες τις πηγές. Διασώθηκαν κάποια αντίτυπα ικανά να αποδείξουν το φιάσκο. Παράλληλα με την πολτοποίηση αυτών των βιβλίων, εμφανίστηκε μια πρωτοφανής προσπάθεια εκδοτικών οίκων, εφημερίδων και κομμάτων να παρουσιάζουν μελέτες που άλλαζαν την ως τότε ιστορία, “βάσει νεώτερων στοιχείων”. Τα νεώτερα στοιχεία ακόμη και σήμερα δεν έχουν τεκμηριωθεί έναντι ελαχίστων ίσως εξαιρέσεων. Στις αναθεωρημένες αυτές μελέτες της αριστερής ή αριστερόστροφης βιβλιογραφίας, παραγράφηκαν ή δικαιολογήθηκαν συνεργασίες Ελασιτών με κατοχικές δυνάμεις ώστε να αφανίσουν τους “αντιδραστικούς”, τους “εθνικόφρονες” και τους “φασίστες” ( χαρακτηρίζονταν έτσι γιατί δεν ανήκαν στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, βλ. “Το μήλον της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 92”, Άρη Βελουχιώτη: “Πάς ο μή μεθ’ημών, φασίστας και προδότης” καθώς και στον τύπο του ΕΑΜ την άνοιξη του 1943), δικαιολογήθηκαν σφαγές αμάχων και μικρών παιδιών είτε με την ταμπέλα του “δωσίλογου” είτε με την δήθεν δικαιολογημένη άποψη ότι στον πόλεμο δυστυχώς συμβαίνουν και λάθη. Σημαία πλέον της αντεπίθεσης της αριστεράς έγιναν οι δήθεν συνεργασίες των μη κομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων με τους Γερμανούς. Με εκστρατεία λάσπης ολόκληρων δεκαετιών κατάφεραν να περάσουν την προπαγάνδα τους σε πάρα πολύ μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Προσωπικότητες ηγετικές της Εθνικής Αντίστασης όπως ο Ναπολέων Ζέρβας, ο Δημήτριος Ψαρρός, ο Γεώργιος Γρίβας καθώς και οργανώσεις όπως ο ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ, η ΕΚΚΑ-5/42 ΣΕ, η ΠΑΟ, η ΕΟΚ, ο ΕΣ στην Πελοπόννησο, οι ομάδες του Τσαούς Αντών, στο σύνολό τους αποκαλούνται σαν όργανα των Κατοχικών δυνάμεων και συνεργάτες αυτών. Στόχος του παρόντος άρθρου, όπως αναφέρεται και στον τίτλο του, είναι να αποδείξει τις ανακρίβειες και τα ψεύδη για την μεγαλύτερη αντικειμενικά προσωπικότητα της Εθνικής Αντίστασης, τον Ναπολέοντα Ζέρβα.
Οι κατηγορίες που ειπώθηκαν για τον Στρατηγό, έχουν να κάνουν με τη πολυδιαφημιζόμενη συνεργασία του με τη Βέρμαχτ. Μάλιστα παρατηρείται μια αστάθεια μεταξύ αυτών των κατηγοριών καθώς δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Οι βασικές περίοδοι που ο Ζέρβας λοιδορείται σαν συνεργάτης των Ναζί είναι ο Οκτώβρης – Νοέμβρης του 1943 και η άνοιξη του 1944. Μερικοί μιλούν για “συμφωνία κυρίων” με ή χωρίς την γνώση της Συμμαχικής Αποστολής, άλλοι για “διστακτικές κινήσεις” του Ζέρβα προς τους Γερμανούς ακόμη και επιθυμία του να υπάρξει μια κατανόηση μεταξύ τους. Όσο για την άνοιξη του ’44 κατηγορείται για εφεκτικότητα έναντι του στρατού κατοχής και για πολύμηνη αδράνεια – ουδετερότητα. Πηγές των παραπάνω είναι τα συγγράμματα του Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, του Βάσου Μαθιόπουλου, του Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ καθώς και των πολυδιαφημισμένων ιστορικών Χάγκεν Φλάισερ και Ντέιβιντ Κλόουζ. Επίσης αναφέρονται και τα γερμανικά αρχεία της Άινς Τσέ, της υπηρεσίας Ψυχολογικού Πολέμου των Γερμανών. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή και ας εξετάσουμε μία μία τις κατηγορίες καθώς και την εγκυρότητά τους.

Η διαταγή – συμφωνία ΕΛΑΣ – Γερμανών στις 6/10/1943.

Πρώτος ο Ενεπεκίδης αναφέρθηκε σε συνεργασία Ζέρβα – Γερμανών, στο βιβλίο του ” Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944, σελ. 93″ όπου υπάρχει σχετικό κεφάλαιο με τον θορυβώδη τίτλο “Επιβεβαιούται το υπογραφέν σύμφωνο συμμαχίας Ζέρβα – Γερμανών”. Με μια πρώτη ματιά και ενώ η έρευνα έχει προχωρήσει αρκετά μετά από τόσα χρόνια, φαίνεται η πρώτη ανακρίβεια καθώς δεν έχει βρεθεί ποτέ σύμφωνο Ζέρβα – Γερμανών. Και δεν έχει βρεθεί γιατί πολύ απλά δεν υπήρξε τέτοια συνεργασία. Μετά την κατάρρευση της πρώτης προσπάθειας να σπιλωθεί η εθνική δράση του Ζέρβα, το σενάριο άλλαξε και εγινε λόγος για συμφωνία κυρίων. Όμως, το βιβλίο αυτό του Ενεπεκίδη προκάλεσε αντιδράσεις όπως ήταν λογικό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, μεταξύ πολλών άλλων, έστειλε επιστολή στην εφημερίδα ” Το Βήμα”, στις 8 Απριλίου 1978 όπου αναφέρει: “Αν το είχε πράξει (σσ. ο Ζέρβας), απόλυτα συνυπεύθυνος θα ήμουν και εγώ, γιατί ούτε από μένα κράτησε ποτέ μυστική, ή ήταν δυνατόν να κρατήσει μυστική, οποιαδήποτε απόφαση ή ενέργεια που αφορούσε την διεξαγωγή του αγώνα …”. Μετά από τις έντονες αυτές αντιδράσεις ο Ενεπεκίδης αναγκάστηκε να γράψει (σελ.12): ” Όταν προσωπικότητες της Ελληνικής Αντίστασης του κύρους των ως άνω επιστολογράφων αμφισβητούν με τόση έμφαση την ύπαρξη ενός συμφώνου μεταξύ του ΕΔΕΣ και των Γερμανών πρέπει βεβαίως τα αρχεία να σιωπούν”. Τα αρχεία αυτά είναι της Άινς Τσέ, την αναξιοπιστία των οποίων έχουν αποδείξει πολλοί έγκριτοι ιστορικοί θα τα αναλύσουμε παρακάτω. Όσον αφορά τον Οκτώβριο του 1943, έχουν ειπωθεί και δω κατηγορίες περί συνεργασίας. Ο Ντέιβιντ Κλόουζ στο βιβλίο του “Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, σελ.93” έγραψε: “Εν όψει της επικείμενης αναμέτρησης με το ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε να κάνει διστακτικές κινήσεις για να υπάρξει μια “κατανόηση” με τους Γερμανούς, εκμεταλλευόμενος μια ιδιωτική πρωτοβουλία του εκπροσώπου του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στα Γιάννενα, ο οποίος ήθελε να αποτρέψει γερμανικές ενέργειες κατά του αμάχου πληθυσμού”. Πρίν ξεκινήσουμε με την αναλυτική απάντηση, σ’ αυτό το σημείο καλό θα ήταν να περιγράψουμε τα γεγονότα των ημερών εκείνων. Στις 4 Οκτωβρίου παρουσιάζεται στο αρχηγείο του Ζέρβα μια επιτροπή αποτελούμενη από τον δήμαρχο Ιωαννίνων Βλαχλείδη, τον αντιπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού Μπίκελ, τον αρχιμανδρίτη της Μητρόπολης Αθανάσιο και τον ιδιώτη Δούμα. Η αντιπροσωπεία ανέφερε ότι παρουσιάζεται με εντολή του Γερμανού διοικητή του 22ου Σώματος Στρατού, στρατηγού Φον Λάντς, με στόχο την απελευθέρωση Γερμανών ομήρων και την παύση των εχθροπραξιών με αντάλλαγμα να σταματήσουν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών και να παύσουν τα αντίποινα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού της περιοχής. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο αρχηγείο του Ζέρβα υπήρχε ανώτερος αξιωματικός των Βρετανών που γνώριζε άπταιστα τα ελληνικά, ο Μπίλ Τζόρνταν. Ο Ζέρβας άμεσα στέλνει τηλεγράφημα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπου αναφέρει τα ανωτέρω και ζητά οδηγίες. Οι οδηγίες φτάνουν μετά από ένα δίωρο και απαγορεύουν τη συνέχιση των διαγπραματεύσεων. Ο Ζέρβας απαντάει αρνητικά στην αντιπροσωπεία, η οποία αναχωρεί για τα Άγναντα και το στρατηγείο της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Επομένως  ούτε διστακτικές κινήσεις έκανε ο Ζέρβας προς τους Γερμανούς, όπως αναφέρει ο Κλόουζ, ούτε τίποτα. Άλλωστε πως είναι δυνατόν να συνέβει αυτό, όταν τις διαπραγματεύσεις αυτές τις ξεκίνησαν οι Γερμανοί και έγιναν μέσω αντιπροσωπείας στο αρχηγείο του Ζέρβα; Αν ο Ζέρβας ήθελε την οποιαδήποτε συνεργασία θα πήγαινε αυτός στους Γερμανούς. Μετά λοιπόν την αποτυχία να συμφωνήσει με τον Ζέρβα, η αντιπροσωπεία όπως είπαμε κατευθύνθηκε προς τον ΕΛΑΣ Ηπείρου στις 5 Οκτωβρίου. Η συμφωνία επετεύχθη γρήγορα καθώς την επομένη ( 6-10-1943) η 8η Μεραρχία διατάζει τα εξής: Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα. Πλήν της περιπτώσεως επιθέσεως εκ μέρους των Γερμανών. Να ειδοποιηθώσι σχετικώς δια του ταχυτέρου μέσου άπαντα τα τμήματα υμών και το εφ ΕΛΑΣ περιοχής προς πρόληψιν ενεργειών εκ μέρους του. Η παρούσα εκτελεσθή πιστώς εκ παραλλήλου όμως να μην χαλαρωθώσι τα μέτρα ασφαλέιας σας. Τα ανωτέρω μέτρα λαμβάνονται καθ’ όσον οι Γερμανοί επρότειναν επαφήν με εκπροσώπους ανταρτικών δυνάμεων ίνα προτείνουν όρους παύσεως ενεργειών εναντίον αμάχου πληθυσμού και ανταρτών, υπό τον όρον ελευθερίας οδικών συγκοινωνιών και παύσεως ενεργειών ανταρτών εναντίον τους. Διά νεωτέρας μας διαταγής θα σας γνωστοποιήσωμεν αποτελέσματα συναντήσεώς μας”. Την διαταγή υπογράφουν οι Νάσσης και Κατσαντώνης και κοινοποιείται υπό τύπο αναφοράς (ΥΤΑ) στο Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ. Ο κύριος Κλόουζ πάνω σ’ αυτό αναφέρει (σελ.93): ” Και ενώ η αρχικά θετική ανταπόκριση των τοπικών διοικητών του ΕΛΑΣ απορρίφθηκε ξερά από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας άρχισε παρατεταμένες επαφές που τις διέκοψαν οι Γερμανοί μόνο όταν αντιλήφθηκαν ότι υπήρχε βρετανική ανάμειξη που είχε για σκοπό την καθυστέρηση των εκκαθαριστικών επιχειρήσεών τους. Τελικά, όμως, στον Ζέρβα που ήταν πρόθυμος να συνεχίσει αυτές τις επαφές με τους Γερμανούς για να αποφύγει τον πόλεμο σε δύο μέτωπα – απαγορεύτηκε από το Κάϊρο να συνεχίσει τις συνομιλίες”. Πέρα από την σύγχυση του Κλόουζ όπου αυτοαναιρείται στο ίδιο του το κείμενο, αξίζει να επικεντρωθούμε στον έντεχνο τρόπο που ξεφεύγει από το θέμα. Ενώ αναφέρεται στην “αρχικά θετική ανταπόκριση των διοικητών του ΕΛΑΣ”, ξαφνικά χωρίς περαιτέρων ανάλυση ξεμπερδεύει το αδιέξοδό του λέγοντας ότι αυτή η θετική ανταπόκριση απορρίφθηκε από το αρχηγείο του ΕΛΑΣ. Προφανώς φοβάται να επικαλεσθεί πηγές και αρχεία του ΕΛΑΣ που είναι πλέον παραδεκτά από όλους. Έτσι προσπαθεί να τα ρίξει όλα στον Ζέρβα, πράγματα τα οποία έκανε ο ΕΛΑΣ. Οπωσδήποτε πρόκειται για διαστρέβλωση των γεγονότων και σαφέστατα αντιεπιστημονική συμπεριφορά. Πάμε να τεκμηριώσουμε του λόγου το αληθές μέσα από τα αρχεία του ΕΛΑΣ Ηπείρου. Στις 10 Οκτωβρίου η VIII Μεραρχία στέλνει νεό τηλεγράφημα προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, πράγμα που αποδεικνύει την όχι και τόσο ξερή απόρριψη του αρχηγείου του ΕΛΑΣ, που αναφέρει μεταξύ άλλων: “…Ημείς υπεσχέθημεν μέχρι 14ης τρέχοντος να σταματήσωμε κάθε εχθρικήν ενέργειαν ενατίον των Γερμανών με την ανάληψιν εκ μέρους των της υποχρεώσεως να παύσουν τα αντίποινα εις βάρος του πληθυσμού και κάθε ενέργειαν εναντίον μας. Επίσης υπεσχέθημεν και τη συνάντηση μετά του Γερμανού Αξ/κού την 14 τρέχοντος με την προυπόθεση ότι μέχρι της ημέρας εκείνης θα έχομεν λάβει τας οδηγίας σας. Ομοίαν υποσχεσιν έδωσε και η οργάνωσις του ΕΔΕΣ. Η επιτροπή της πόλεως των Ιωαννίνων μας εξέθεσε με τα μελανώτερα χρώματα τας αφαντάστους αγριότητας και την έκταση των καταστροφών αίτινες εγένοντο εις βάρος του αμάχου πληθυσμού των περιοχών των ευρισκομένων πέριξ των οδών και πόλεων εφ’ ολοκλήρου της Ηπείρου, και αίτινες είναι ανώτεροι πάσης περιγραφής, σημειωτέον ότι εις τας εκτελέσεις και τα παντός είδους κακουργήματα και λεηλασίες πρωτοστατούν Αλβανοί εκ Τσαμουριάς εις τας περιοχάς Φαναρίου Φιλιατών Ηγουμενίτσας, και αν εξακολουθήσουν θα ερημωθή τελείως η Ήπειρος”. Η ομολογία είναι πεντακάθαρη. Όσο για το ότι ο ΕΔΕΣ έδωσε όμοια υπόσχεση αναιρείται από πολλά που θα αναφέρουμε παρακάτω. Χαρακτηριστικός είναι ωστόσο ο Ντομινίκ Έντ, αριστερώτατων πεποιθήσεων, που στο βιβλίο του “Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ. 166” γράφει: ” Η αντιπροσωπεία των Ιωαννίνων καταχράστηκε την εμπιστοσύνη του ΕΛΑΣ, βεβαιώνοντας πως ο ΕΔΕΣ, με συμφωνία της Βρετανικής Αποστολής, είχε δεχτεί τη συνάντηση. Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ παίρνει το μήνυμα κατά γράμμα, απαγορεύει κάθε μεταγενέστερη επαφή και κατηγορεί τον Ζέρβα για προδοσία”. Έτσι προσπαθεί να δικαιολογήσει τα γεγονότα ο Έντ. Αυτή είναι η δικαιολογία για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ. Παρουσιάζει τον δεύτερο σαν συνεργαζόμενο με τον κατακτητή, παρόλο που ο ΕΛΑΣ υπεγράφει συμφωνητικά μαζί του, για να μην αποδειχθεί ό,τι προτεραιότητα του ΕΛΑΣ δεν ήταν οι Γερμανοί αλλά οι εγχώριοι αντίπαλοι. Την άποψη αυτή την επιβεβαιώνουν πολλά σημαντικά στελέχη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και όχι μόνο. Ο Καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ή Φοίβος Γρηγοριάδης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, έγραψε αργότερα για την επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ τον Οκτώβριο του 1943: ” Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διέδιδε ψευδώς, ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς”. Επιπλέον, ο Θωμάς Δρίτσας ( Πέτρος Αργυρόπουλος) σε επιστολή του στην εφημερίδα “Αυγή”, στο φύλλο της 4ης Οκτωβρίου 1981 επισημαίνει: ” … και χάρηκα ιδιαίτερα γιατί σαν οργανωτικός γραμματέας του ΕΑΜ Ηπείρου, που συνεργάστηκα και στην παρανομία και κατά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων με τον αείμνηστον υπαρχηγό του ΕΔΕΣ Πυρομάγλου και την Επιτροπή του ΕΔΕΣ Ηπείρου, είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα από τη λάσπη που μείς δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς και τις συντονισμένες δήθεν πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά του ΕΛΑΣ Ηπείρου…”. Ακόμη πιο αποκαλυπτικός είναι ο Κρίς Γουντχάουζ, ο αρχηγός της Συμμαχικής Αποστολής την εποχή εκείνη, που στο πόνημά του “Το μήλο της Έριδος, επανέκδοση ΔΟΛ, σελ.118” (το οποίο θεωρείται κορυφαία πηγή για την περίοδο αυτή και δικαίως) αναφέρει επί λέξη: “… η μαρτυρία που παρουσίασε ο Άρης, για να αποδείξει ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1943, ήταν ένα τηλεγράφημα από έναν αξιωματικό, διοικητή μεραρχίας του ΕΛΑΣ κοντά στην περιοχή του Ζέρβα. Αλλά ο Άρης είχε παρεξηγήσει την πληροφορία. Ο διοικητής της μεραρχίας ανέφερε τα εξής: Εκπρόσωποι του Ερυθρού Σταυρού του είπαν ότι είχαν πείσει μόλις τον στρατηγό Ζέρβα να υπογράψει ανακωχή δεκατεσσάρων ημερων με τους Γερμανούς και ότι είχε συμφωνήσει να κάνει το ίδιο. Το ότι ο Ζέρβας δεν το έκαμε, αποδείχνεται από δύο γεγονότα: πρώτον, ότι ένας Άγγλος αξιωματικός, που γνώριζε θαυμάσια τα ελληνικά, ήταν παρών σε όλητην διάρκεια της συνάντησης αυτής του Ζέρβα με τους εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού¨ δεύτερον, ότι, λίγες μέρες μετά την συνάντηση αυτή, ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες σε διάρκεια και σκληρότητα μάχες που δόθηκαν μεταξύ Ζέρβα και Γερμανών. Κανένα από τα δύο αυτά γεγονότα, όμως, δεν εμπόδισε το Γενικό Αρχηγειό του ΕΛΑΣ να δώσει στη δημοσιότητα τη δική του εκδοχή, ούτε εμπόδισαν τον Άρη Βελουχιώτη να εξαπολύσει πλευρική επίθεση κατά του Ζέρβα, στο κορύφωμα της μάχης κατά των Γερμανών. Η μαρτυρία στην περίπτωση αυτή, επομένως, εκθέτει το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, όχι πάντως τον Ζέρβα”. Μάλιστα ο Γούντχάουζ δεν σταματά εδώ. Σε υποσημείωση του για τα παραπάνω προσθέτει (σελ.176): ” Οι κρίσιμες λέξεις στα Ελληνικά ήταν: εδώσαμεν παρομοίαν υπόσχεσιν. Αυτό το κείμενο το έδειξαν μόνο σ’ εμένα, στις 12 Οκτωβρίου 1943, στο Περτούλι (Θεσσαλία). Κανένας άλλος εκτός από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν το ξαναείδε ποτέ, γι’ αυτό και σε κάθε συζήτηση για το περιεχόμενό του το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ λέει τα αντίθετα από αυτά που λέω εγώ. Είναι το μόνο ενοχοποιητικό ντοκουμέντο που παρουσίασε ποτέ ελληνικό κόμμα και για το οποίο γνωρίζω με βεβαιότητα ότι είναι γνήσιο. Οι Έλληνες, προκειμένου να εκθέσουν πολιτικούς αντιπάλους, δεν διστάζουν να παρουσιάσουν, ή τουλάχιστον να αποδεχθούν, πλαστές μαρτυρίες. Αυτό όμως δεν μπορεί να αληθεύει σ’ αυτή την περίπτωση, αφού εκείνοι που ενοχοποιούνται από το έγγραφο αυτό μου το έδειξαν τυχαία μόνοι τους”. Για την ίδια περίοδο ο Κομνηνός Πυρομάγλου γράφει σο βιβλίο του “Τί είπα στον Λίβανο, σελ 26″: “ Εις τον κ. Πίσπιρην Διοικητήν της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, ετηλεφώνησα την απάντησίν μας εις την Επιτροπήν και συνεφωνήσαμεν. Ο Ταγματάρχης Πίσπιρης όμως μετά του Καπετάνιου της Μεραρχίας του και του Πολιτικού Καθοδηγητού, υπέγραψαν ανακωχήν μετά των Γερμανών. Ανακωχήν μετά των Γερμανών και των Τουρκαλβανών, διά να έχουν ελεύθερα τα χέρια να μας κτυπήσουν. Τούτο διευκόλυνε και τους Γερμανούς, οι οποίοι ήρχισαν ταυτοχρόνως μετά του ΕΛΑΣ την επίθεσίν των εναντίον μας. Έγινε, υπεγράφη η ανακωχή με τους Γερμανούς υπό της VIIIης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ εν γνώσει του Γεν. Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ασφαλώς ναι. Διότι όταν την επαύριον δια κρυπτογραφικού τηλεγραφήματος ή περί ής πρόκειται Μεραρχία ανέφερεν τούτο, το Γεν. Στρατηγείον ΕΛΑΣ, όχι μόνον δεν αντέδρασεν, αλλά και εδέχθη πλήρως την κατάστασιν και συνειργάσθη κατά ένα τρόπο με τους Γερμανούς. Την 10ην Οκτωβρίου 1943 κατέπαυσαν αι εχθροπραξίαι μεταξύ ΕΛΑΣ αφ’ ενός και Γερμανών και Τουρκαλβανών αφ’ ετέρου. Όλα τα στοιχεία περί της ανακωχής ταύτης είναι κατατεθειμένα εις το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής. Διαταγές, πρωτόκολλα και τηλεγραφήματα, αποδεικνύοντα την προδοτικήν ταύτην πράξιν, είναι κατατεθειμένα. Έτσι καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας συκοφαντεί, ότι συνεργαζόμεθα με τους Γερμανούς, αυτό υπογράφει ανακωχήν. Καθ’ ην στιγμήν το ΕΑΜ μας επιτίθεται, η επίθεσίς του συγχρονίζεται με την επίθεσιν των Γερμανών. Την σκοτεινήν αυτήν ιστορίαν θα την μάθει εις όλας της τα λεπτομερείας ο Ελληνικός λαός. Θα χυθή πλήρες φώς και τότε θα αποδειχθή ποιοί είναι οι προδόται”. Στίς 13 Οκτωβρίου 1943, η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ ενημερώνει το 24ο και 15ο Σύνταγμά της για την δράση της καθώς και για τα αποτέλεσματα των συννενοήσεών της με τους Γερμανούς. Τα έγγραφα μιλούν από μόνα τους:

Η διαταγή της VIIIης μεραρχίας 13/10/’43.

       ” Σας γνωρίζομεν ότι η εκκαθάρισις τμημάτων ΕΔΕΣ εις την περιοχήν 85 Συντάγματος ετερματίσθη μέχρι περιοχής Κράψης, συλληφθέντων Λυγεράκη και Κωνσταντινίδη. Εις την περιοχήν 3/40 Συντάγματος πληροφορίαι ιδιωτικαί φέρουν αφοπλισθείσαν ομάδα ΕΔΕΣ εις Φτέρη και ότι ο Τζουμερκιώτης ευρίσκετο την 10ην τρέχοντος εις Χώσεψην. Τμήματα ΕΛΑΣ Δυτικής Στερεάς εκινήθησαν προς κέντρα Ζέρβα. Τμήματα 9ης, 10ης και 1ης Μεραρχίας ενούμενα μετά του 15ου Συν/τος εξακολουθήσουν εκκαθάρισιν περιοχής Τζουμέρκων. Γνωρίσατέ μας αμέσως πορείαν εκκαθαρίσεώς σας. Εζητήθη από Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’ αυτών. Ανεξακρίβωτοι πληροφορίαι φέρουν συλληφθέντα Στρατηγόν Νάσσην, ευρισκόμενον μόνον καθ’ οδόν δι’ υπηρεσίαν προ της ενάρξεως της εκκαθαρίσεως”. Την διαταγή υπογράφουν οι Πίσπιρης, Κατσαντώνης. Το έγγραφο αυτό κονιορτοποιεί τους ισχυρισμούς όσων υποστηρίζουν ότι το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ αντέδρασε και απαγόρευσε την συνεργασία με τους Γερμανούς. Όπως είδαμε και παραπάνω η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Ηπείρου ενημέρωσε το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ στις 6 Οκτωβρίου για τις προτάσεις των Γερμανών. Στις 10 ενημερώνει ρητά και ξεκάθαρα ότι πείσθηκε και υπέγραψε σμφωνητικό μαζί τους και τώρα με το έγγραφο αυτό της 13ης Οκτωβρίου, δηλώνει ότι αποδέχθηκε την παράταση εκεχειρίας που πρότειναν οι ναζί μέχρι της 20 Οκτωβρίου. Από τις 6-20 Οκτωβρίου οι Ελασίτες, υπό την γνώση και έγκριση των Σαράφη, Βελουχιώτη και Τζήμα δεν χτυπούν τους Γερμανούς στην Ήπειρο. Αντιθέτως, κλείνουν ανακωχή δύο εβδομάδων μαζί τους όχι για να σώσουν τον άμαχο πληθυσμό αλλά για να αφανίσουν τις δυνάμεις του Ζέρβα που ήταν το τελευταίο μεγάλο εμπόδιο για την κατάληψη της εξουσίας. Την ίδια στιγμή οι Γερμανοί στέλνουν πάλι αντιπροσωπεία στις 12 Οκτωβρίου αποτελούμενη από τον Μητροπολίτη Άρτας, τον γιατρό Κομπορόζο σαν αντιπρόσωπο του Ερυθρού Σταυρού και τρείς πολίτες. Ζητούν από τον Ζέρβα να σκεφθεί τις προτάσεις των Γερμανών για να σώσει τον πληθυσμό από αντίποινα. Το βράδυ της ίδιας μέρας ο διοικητής του 22ου Σώματος στρατού της Βέρμαχτ, ο στρατηγός Φόν Λάντς, έστειλε μήνυμα στο Αρχηγείο του Ζέρβα ζητώντας συνάντηση για σύναψη ανακωχής. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι απώτερος σκοπός των Γερμανών ήταν να πείσουν αντάρτες και συμμάχους ότι σκόπευαν να αποσυρθούν από την Ελλάδα. Με την επιμονή που ζητούσαν οι Γερμανοί ανακωχή έδιναν αριστοτεχνικά αυτή την εντύπωση. Και όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις πείστηκαν. Από την άλλη η συνεχιζόμενη επιμονή των Γερμανών να συνάψουν ανακωχή με τον Ζέρβα, αποδεικνύει ότι αυτοί επιθυμούσαν την συνεργασία και όχι ο Ζέρβας. Όλες οι αντιπροσωπείς του Ερυθρού Σταυρού πήγαν στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ και όχι αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ στους Γερμανούς. Δεν υπήρχε καμία πρόθεση του Ζέρβα για συνεργασία με τη Βέρμαχτ. Στην πρόταση του Λάντς ο Ζέρβας του απάντησε ότι θα ενημέρωνε πρώτα το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Την ίδια στιγμή στέλνει τηλεγράφημα στο Κάιρο όπου ενημερώνει αναλυτικά τις προτάσεις των Γερμανών. Αναφέρει μεταξύ άλλων: “… Αναφέρω προσθέτως ότι λόγω γενικής επιθέσεως του ΕΑΜ εναντίον μας αναγκάζομαι αποσύρω τμήματά μου από προφυλακάς, ίνα αντικρούσω προδοτικήν προσπάθειαν Εαμιτών Στόπ.- Από της δεκάτης τετάρτης Οκτωβρίου δεν θα έχω προφυλακάς με Γερμανούς καθ’ όσον ΕΑΜ με συγκεντρωμένας δυνάμεις του βαδίζει εναντίον μας Στόπ.- Τμήματά μου Θεσσαλίας αγωνίζονται σκληρά κατά ΕΑΜ Στόπ.- Δεν φαίνεται άσχετος η Γενική του ΕΑΜ επίθεσις εναντίον μας με την απόφασιν αποχωρήσεως Γερμανών Στόπ.- ΕΑΜ επιχειρεί γίνη κύριον Ελλάδος διά των όπλων πρό της αποβάσεως Συμμαχικών Στρατευμάτων εις Ελλάδα Στόπ.- Πρό τοιαύτης καταστάσεως διμετώπου πολέμου κατά Γερμανών και Εαμιτών παρακαλώ διατάξατε αμέσως, ό,τι νομίζεται καλόν πράξω Στόπ.- Υποβάλλω γνώμην παρελκύσω πρότασιν περί ανακωχής Γερμανών Στόπ.- Πρός τούτο δύναμαι αποστείλω δύο Αξιωματικούς Επιτελείου μου συναντηθούν μετά δύο Γερμανών απεσταλμένων Στόπ.- Τοιτουτρόπως θα ακούσωμεν από στόματος Γερμανών τί ζητούσιν και αντιληφθώμεν αυτοπροσώπως προθέσεις των Στόπ.- Καταλλήλους Αξιωματικούς προς τούτο έχομεν Στόπ.- 12 Οκτωβρίου 1943.- Ν. Ζέρβας”. Το παραπάνω κείμενο είναι συγκλονιστικό. Μέσα σε λίγες γραμμές ο στρατηγός Ζέρβας κατορθώνει να αποτυπώσει όλη τη πολιτική του ΕΑΜ, ενώ γίνεται ξεκάθαρη αναφορά σε διμέτωπο πόλεμο, που διεξηγαγε ο ΕΔΕΣ. Και επειδή κάποιοι μπορεί να προτρέξουν και να κάνουν λόγο για επιθυμία του Ζέρβα να συνάψει ανακωχή με τους Γερμανούς, εξαιτίας της γνώμης του να “παρελκύσει πρόταση περί ανακωχής Γερμανών”, ενημερώνω ότι το ρήμα “παρελκύσω” προέρχεται από το ουσιαστικό “παρέλκυση” που σημαίνει: σκόπιμη, ηθελημένη καθυστέρηση, επικήμυνση του χρονικού διαστήματος μέσα στο οποίο (πρέπει να) γίνεται κάτι, τρενάρισμα ( Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Μανώλη Τριανταφυλλίδη). Οι Βρετανοί απαντούν την επομένη 13-10-1943: ” Επ’ ουδενί λόγω είμεθα διατεθειμένοι να συζητήσωμεν ανακωχήν μεταξύ Ανταρτών και Γερμανών Στόπ.- Δυνατοί όροι μόνον άνευ όρων παράδοσις και δεν πρέπει να λάβη χώραν η συνάντησις με Συντ/ρχην BIEL Στόπ.- Έαν πληροφορία αυτή ακριβής, και δεν δυνάμεθα να ισχυρισθώμεν ότι τας θεωρούμεν ανακριβείς, ότι Γερμανοί σκέπτονται αποσυρθώσι εξ Ελλάδος, εξακολουθήσατε παρενοχλούντες αυτούς κατά τον εντονώτερον δυνατόν τρόπον και καταστήσατε τας δυνάμεις των ανικάνους προς περαιτέρω στρατιωτικάς ενεργείας εις άλλα μέτωπα Στόπ.- Συγχαρητήρια διά λαμπρά αποτελέσματα των τελευταίων σας ενεργειών αίτινες φαίνεται ότι έσχον τα αποτελέσματά  των.-. Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι ο Ζέρβας δεν σταμάτησε να πολεμά τους ναζί καμία στιγμή. Και αυτό προκύπτει από τα συγχαρητήρια που του δίνουν οι Σύμμαχοι. Αν ήταν συνεργάτης των Γερμανών σαφέστατα θα φαινόταν από τα πεδία των μαχών και βεβαίως οι Άγγλοι δεν θα του έστελναν ένα τέτοιο τηλεγράφημα. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι οι Βρετανοί δεν απαντάνε σ’ αυτά που τους ρωτά ο Ζέρβα όσον αφορά τη στάση του ΕΑΜ. Σε απάντηση του Ζέρβα την ίδια μέρα στο ΣΜΑ, αναφέρεται από τον στρατηγό ότι δεν πρόκειται να συναντηθεί αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ με Γερμανούς αξιωματικούς και ότι η πρόταση σχετικά με άνευ όρων παράδοση θα διαβιβαστεί άμεσα. Ωστόσο, ο Ζέρβας αναφέρει ότι από την 7η Οκτωβρίου το ΕΑΜ έχει ξεκινήσει την αιματοχυσία κατά του ΕΔΕΣ. Κάνει ύστατη έκκλιση στους συμμάχους να επέμβουν και να πείσουν το ΕΑΜ να σταματήσει να χτυπά ταυτόχρονα με τους Γερμανούς τον ΕΔΕΣ. Ταυτόχρονα εκφράζει την πίστη του οτι στο σύνολό του ο στρατός του ΕΛΑΣ δεν επιθυμεί τον εμφύλιο σπαραγμό. Το γεγονός ότι το ΕΑΜ προτίμησε να στραφεί κατά του Ζέρβα αντί να χτυπήσει τους Γερμανούς μας το επιβεβαιώνει και ο Θανάσης Χατζής, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, στο βιβλίο του ” Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε, σελ. 393″ : ” Το ότι ( ο Σιάντος) δεν σταμάτησε την επίθεση κατά του Ζέρβα και δεν έκανε προσπάθεια να προσανατολίσει τον ΕΛΑΣ βασικά στον κύριο αντίπαλο της στιγμής, τον κατακτητή, ήταν ένα σοβαρό λάθος”. Απόρροια της άρνησης του Ζέρβα των προτάσεων του Λάντς ήταν η επιχείρηση ” Πάνθηρ” των Γερμανών με πέντε χιλιάδες Αλπινιστές της πολύπειρης μεραρχίας Εντελβάις να εξορμούν στην Ήπειρο κατά του Ζέρβα, αφού ο ΕΛΑΣ μέχρι τις 20 Οκτωβρίου ήταν σε ανακωχή με τον εχθρό και ουσιαστικά συνεμπόλεμος. Από τις 17 Οκτωβρίου ξεκινούν οι επιχειρήσεις αυτές που στόχο είχαν τον Ζέρβα. Μάλιστα, ο επίσημος ιστορικός του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, χρισμένος με το αξίωμα αυτό από το ΚΚΕ, ο Σόλωνας Γρηγοριάδης αναφέρει (Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945, σελ. 369) ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ” υπήρξε ο μεγαλύτερος στόχος και θύμα της γερμανικής εκείνης σκηνοθεσίας”. Το ίδιο κατατοπιστικός είναι και ο κορυφαίος Γερμανός ιστορικός (αριστερών πεποιθήσεων) σε θέματα νεότερης ιστορίας Ελλάδος και Κύπρου, Χάιντς Ρίχτερ: ” Στις 10 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ χτύπησε τρείς θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου οι Γερμανοί επετέθηκαν στα Τζουμέρκα από την Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή από τα δυτικά. Από τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου ο ΕΔΕΣ σ’ ολόκληρη την περιοχή των Τζουμέρκων. ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα” (βλ. Β’ τόμο ” Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, σελ. 41, τόμος Β”).

              Στις 20 Οκτωβρίου, τελευταία μέρα εκεχειρίας ΕΛΑΣ-Γερμανών, ο Άρης Βελουχιώτης κατά κόσμον Θανάσης Κλάρας, στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ όπου την ψέγει γιατί απέσυρε τμήματά της από επίθεση κατά του ΕΔΕΣ ώστε να παρεμποδίσει τους Γερμανούς. Αναλυτικά η επιστολή του “ήρωα” Βελουχιώτη: ” Ως υπεύθυνος διαχειριζόμενος το ζήτημα της εκκαθαρίσεως του ΕΔΕΣ, επί των υμετέρων ενεργειών έχω να παρατηρήσω: α) Πολιτικής και από στρατηγικής και τακτικής άποψης του πολέμου μας εναντίον του εσωτερικού ( Ζέρβας – αντίδραση) και εξωτερικού  ( Γερμανοί) εχθρού, η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος. β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων – Μετσόβου – Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη. γ) Γι’ αυτό εντέλλομαι όπως άμα λήψει παρούσης διατάξητε αμέσως τον Καβαλάρη, απαλλασομένου του εφεδρικού και συμπληρουμένης της δυνάμεως του δια δυνάμεων ενεργού ΕΛΑΣ, ωστέ να έχει 300 άνδρας τουλάχιστον, να κινηθή ταχύτατα προς θέση Πλάκα και εκείθεν δράση εναντίον Εδεσιτών, λαμβάνων επαφήν με τα υμέτερα τμήματα και υπό τας διαταγάς μου, του λοιπού αποτελούσης της δυνάμεώς του μέρους του υπ’ εμέ ανεξαρτήτου εκκαθαριστικού συγκροτήματος. δ) Αναφέρατε δια του ιδίου συνδέσμου λήψιν παρούσης και έναρξιν εκτελέσεως”.Η διαταγή αυτή επιβεβαιώνεται περίτρανα από την Γενική Έκθεση του Βελουχιώτη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, όπου απολογείται αργότερα για την αποτυχία του να διαλύσει τον ΕΔΕΣ. Πάνω σ’ αυτή την περίοδο Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943, ο Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ -μακαρίτης πλέον- πρώην έμπορος και αργότερα ιστορικός ερευνητής της περιόδου 1941-1944, σε συνένετυξή του το 2004 στην “Καθημερινή” είχε δηλώσει: ” …ο Ζέρβας ήρθε σε επαφή με τους Γερμανούς ( η πρώτη ήταν την 3η Οκτωβρίου 1943), με στόχο να συμφωνήσουν μια άτυπη κατάπαυση του πυρός. Ήταν μια προφορική συμφωνία κυρίων. Έχω συνομιλήσει με πολλούς Γερμανούς βετεράνους της συγκεκριμένης μονάδος και μου έχουν επιβεβαιώσει το γεγονός”. Η απάντηση ήρθε από τον Θέμη Μαρίνο και τον Κώστα Ιωάννου με επιστολές ανταπάντησης στην ίδια εφημερίδα και ήταν αποστομωτική. Πέραν αυτών ωστόσο, υπάρχουν πολλές ακόμη μαρτυρίες που αναιρούν τα όσα ανέφερε ο Μάγιερ. Μαρυρίες μελών της συμμαχικής αποστολής, που ήταν πρωταγωνιστές σ’ αυτά τα γεγονότα. Ο Νάιτζελ Κλάιβ (Εμπειρία στην Ελλάδα, σελ. 81) γράφει: ” Επιπλεόν όταν το Γερμανικό Επιτελείο έστειλε έναν εκπρόσωπο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στον Ζέρβα, και στον διοικητή της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο, για να προτείνει τη σύναψη ανακωχης, ο Ζέρβας ακολουθώντας τις εντολές του Καίρου αρνήθηκε οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις. Κατόπιν τούτου οι Γερμανοί τον … βράβευσαν με μια σφοδρή επίθεση. Αντιθέτως, ο ΕΛΑΣ συμφώνησε να διεξαγάγει διαπραγματεύσεις και συγχρόνως, εκμεταλλεύθηκε το γεγονός ότι οι Γερμανοί είχαν συγκεντρώσει τις προσπάθειές τους στην αντιμετώπιση του ΕΔΕΣ”. Ο Τόμ Μπάρνες, σύνδεσμος του Ζέρβα με τους Βρετανούς, σε επίσημη έκθεσή του προς το Κάιρο και το Λονδίνο αναφέρει: “… γ) Αμέσως πριν τον εμφύλιο πόλεμο οι Γερμανοί στα Γιάννινα προσέγγισαν τον Ζέρβα και τον ΕΛΑΣ για να συνάψουν ανακωχή. Ο Ζέρβας αρνήθηκε, αλλά κατοπινά γεγονότα έδειξαν με αρκετή βεβαιότητα ότι το αρχηγείο του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο υπέγραψε μια βραχυχρόνια συμφωνία”. Επίσης, ο Νίκολας Χάμμοντ ( Περιπέτεια με τους αντάρτες, σελ. 109-110): ” … Ο ΕΛΑΣ, έχοντας πάρει όλον τον εξοπλισμό μιας ιταλικής μεραρχίας, είχε επιτεθεί εναντίον του ΕΔΕΣ… Το κοινό Στρατηγείο Ανταρτών έπαψε να λειτουργεί. Μιά έρευνα της Αποστολής κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο ΕΛΑΣ ήταν ο επιτιθέμενος… Ο ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ διέδωσαν το συνηθισμένο παραμύθι ότι ο ΕΔΕΣ συνεργαζόταν με τους Γερμανούς και ότι ο Ζέρβας έπερνε γερμανικά όπλα και εφόδια”. Τα λόγια νομίζω είναι περιττά.
Οι Βρετανοί ωστόσο παρέλειψαν σκοπίμως να καταγγείλουν τον ΕΛΑΣ από την αρχή σαν συνεργάτη του εχθρού και υπαίτιου της κήρυξης του εμφυλίου, παρά τις αναφορές της Συμμαχικής αποστολής. Οι δικαιολογίες, εκ των υστέρων, του Γουντχάουζ περί συμμετοχής ανώτερου Βρετανού αξιωματικού σε διαπραγματεύσεις με τους Γερμανούς στην Αθήνα δεν είναι πειστικές. Η αλλαγή στάσης των Βρετανών απέναντι στην ανοχή της συμπεριφοράς του ΕΛΑΣ, γίνεται από τις 20 Οκτωβρίου και μετά. Στέλνουν ένα τηλεγράφημα στον Ζέρβα που του ζητούν να σταματήσει τις επιχειρήσεις εναντίον του ΕΛΑΣ. Στις 21 ο Ζέρβας απαντά: ” Εις απάντησίν Τηλεγραφήματος σας εικοστής τρέχοντος γνωρίζω ότι δεν κτυπώ το ΕΑΜ, αλλ’ εκείνο μου επιτίθεται ΣΤΟΠ. Σταματάω τας επιχειρήσεις με ΕΑΜ αλλά το ΕΑΜ δεν σταματάει ΣΤΟΠ. Απο τριημέρου αγωνίζομαι σκληρώς κατά Γερμανών και το ΕΑΜ μου επιτίθεται ταυτοχρόνως ΣΤΟΠ. Αυτή είναι η τραγική πραγματικότης ΣΤΟΠ. Πρός το ΕΑΜ πρέπει να στραφούν αι προσπάθειαί σας ΣΤΟΠ. Είμαι έτοιμος να δώσω αδελφικά το χέρι στο ΕΑΜ ΣΤΟΠ”. Το τηλεγράφημα αυτό σε συνδυασμό με τις πολλές αναφορές των μελών της συμμαχικής αποστολής φαίνεται πως έπεισε το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και άλλαξε στάση. Εν τω μεταξύ, ο Βελουχιώτης δολοφόνησε βρετανό αξιωματικό κάτι που προκάλεσε θύελα αντιδράσεων στην κοινή γνώμη στην Βρετανία. Ο Τσώρτσιλ στη Βουλή των Κοινοτήτων αποκάλεσε τον Άρη εγκληματία πολέμου και κατηγόρησε ως επιτιθέμενο τον ΕΛΑΣ. Άμεσα ο Έντυ Μάγιερς τηλεγραφεί από το Κάιρο: “ Τίμιοι αντάρται άλλων οργανώσεων διελύθησαν ή επλήγησαν παρά του ΕΛΑΣ και ούτω βλάπτεται η αντίστασις κατά του εχθρού. Ο Ζέρβας πολεμά τους Γερμανούς και τους πολεμά καλώς. Συστήσατε εις όλους τους πιστούς Έλληνας να πράξουν το ίδιον…”. Ο Στρατηγός Ουίλσον στις 28 του μηνός στέλνει ένα ακόμη τηλεγράφημα στον Ζέρβα όπου εκφράζει: ” την ευγνωμοσύνην του δι’ αποφασιστικήν στάσιν ήν εξακολουθείτε να τηρήτε έναντι Γερμανών, παρά τας επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον σας”. Η πολιτική του ΕΑΜ, παρόλα αυτά, δεν αλλάζει και φτάνουμε στην 31η Οκτωβρίου, όπου ο Ζέρβας με τις δυνάμεις του μάχεται μεταξύ δύο πυρών, όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Η μάχη της Νεράιδας ήταν κατατοπιστική των σκοπών των κομμουνιστών. Από τον βορρά χτυπούσαν τον ΕΔΕΣ οι Γερμανοί και από το νότο ο Άρης. Αναφέρει ο Μιχάλης Μυριδάκης ( Οι Αγώνες της φυλής): ” … Τα ξημερώματα της 31 Οκτωβρίου ευρέθησαν αι εθνικαί αυταί δυνάμεις περικυκλωμέναι και βαλλόμεναι πανταχόθεν από Γερμανούς και Ελασίτας. Από τας 6.30 το πρωί τα πυρά των δύο και συγχρόνως βαλλόντων εχθρών των εθνικών ομάδων πίπτουν διασταυρωνόμενα επ’ αυτών. Στιγμάς μαύρας, στιγμάς τραγικάς και φρικώδεις επέρασαν οι κακή τη μοίρα παρευρεθέντες τότε εκεί. Την εσπέραν τέλος της 31ης Οκτωβρίου, ο Ζέρβας, από δύναμιν 10.500 ανδρών, τους οποίους διέθετε πρό της συγκρούσεως, ευρίσκεται να έχη πλησίον του μόνον 79 αξιωματικούς και οπλίτας. Με την κατάστασιν αυτήν, ακολουθούν τον Ζέρβαν και περί τα 3.000 γυναικόπαιδα και περί τους 800 Ιταλοί”. Μετά από την προδοτική αυτή προσπάθεια διάρκείας των Ελασιτών, ο Μάγιερς τηλεγραφεί ξανά στον Ζέρβα: ” Παρακαλώ διαβιβάσατε εις τους συμπολεμιστάς σας τον εξαιρετικόν θαυμασμόν διά τους προσφάτους σας άθλους κατά των Γερμανών. Συνεχίσατε μάχην κατά Γερμανών παρά τας τραγικάς δυσκολίας. Απηύθυνα έκκλησιν προς τον ΕΛΑΣ όπως παύση αιματοχυσίαν ακολουθών λαμπρόν παράδειγμά σας”.
Στο άρθρο αυτό επιχειρήθηκε μία ανάλυση των γεγονότων ιδιαίτερα της περιόδου Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943 και μια απάντηση τεκμηριωμένη σε πλήθος πηγών, όλων των αντιμαχόμενων πλευρών. Είναι το πρώτο μέρος της απάντησης. Σύντομα θα ακολουθήσει και το δεύτερο μέρος για τα γεγονότα της άνοιξης του 1944.

Πηγές:
1) Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος.
2) Ντέϊβιντ Κλόουζ, Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος.
3) Ντομινίκ Έντ, Οι Καπετάνιοι, ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943-1949.
4) Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη.
5) Σόλωνας Γρηγοριάδης, Συνοπτική ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1941-1945.
6) Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, Η Ελληνική αντίστασις 1941-1944.
7) Νίκολας Χάμμοντ, Περιπέτεια με τους αντάρτες.
8) ΔΙΣ/ Αρχεία Εθνικής Αντίστασης, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ.
9) Χάϊντς Ρίχτερ, Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα.
10) Νάϊτζελ Κλάϊβ, Εμπειρία με τους αντάρτες.

Γοργοπόταμος, η στιγμή της ενωμένης εθνικής αντίστασης

              Τη νύχτα της 25ης προς 26ης Νοεμβρίου 1942, πραγματοποιείται η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου. Δώδεκα Βρετανοί σαμποτέρ μαζί με αντάρτες του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, πραγματοποίησαν ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ, που είχαν επιχειρηθεί ως τότε. Ας δούμε όμως πως έφτασαν τα πράγματα μέχρι την επιτυχή ανατίναξη της γέφυρας.
             Τέλη Οκτωβρίου τρία βρετανικά αεροπλάνα ξεκινούν από την Μέση Ανατολή για την Ελλάδα. Σ’ αυτά επέβαιναν εννέα αξιωματικοί και τρεις υπαξιωματικοί ασυρματιστές. Ανάμεσά τους ο Θέμης Μαρίνος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο τόσο στην ανατίναξη της γέφυρας όσο και σαν σύνδεσμος των συμμάχων με τους αντάρτες αργότερα. Σκοπός της βρετανικής αποστολής ήταν η ανατίναξη μιας εκ των τριών γεφυρών του Ασωπού, του Γοργοποτάμου και της Παραμυθιάς. Με την απόβαση της δωδεκαμελούς αποστολής αρχίζει η προσπάθεια αναζήτησης των αντάρτικων δυνάμεων. Πράγματι συνάντησαν τον Νικηφόρο του ΕΛΑΣ. Ο Θέμης Μαρίνος περιέγραψε τα γεγονότα: “Ο Νικηφόρος πράγματι ήταν πατριώτης, ασχέτως αν ήτανε τότε μέλος του ΚΚΕ, ο πατέρας του ήτανε βασιλικός. Λοιπόν, το θέμα ήτανε ότι ενθουσιάστηκε, μας αγκάλιασε και μας λέει: Πάμε στον καπετάνιο. Πήγαμε εκεί πέρα που ήτανε το κρησφύγετο του Άρη και εκεί συναντηθήκαμε. Επειδή ήταν 28 Οκτωβρίου εκείνη τη μέρα, εγώ του είπα καπετάνιε συγχαρητήρια για την 28η Οκτωβρίου της Αλβανίας. Και μου λέει: Και τι είναι αυτή η 28η Οκτωβρίου; Δεν είχε καταλάβει…Το χειρότερο είναι ότι μας έθεσε υπό κράτηση. Εκείνη τη στιγμή είχε υπό κράτηση και έναν Γερμανό αξιωματικό και μία διερμηνέα του. Τους οποίους απελευθέρωσε, τους άφησε να φύγουν, μάλλον για να μην τους δούμε εμείς. Μας έβαλε υπό κράτηση, προσποιούμενος ότι δεν ξέρει τι είμαστε. Επενέβη ο Νικηφόρος , ο οποίος του λέει, καπετάνιε εδώ πέρα αυτοί είναι οι σύμμαχοι ήρθαν εδώ από τη Μέση Ανατολή. Είδαμε το αεροπλάνο, είδαμε να πέφτουν τα αλεξίπτωτα, χάλασε ο κόσμος εδώ γύρω και εμείς θα τους φερθούμε έτσι; Φαίνεται πως το κατάλαβε ο Άρης και τελικά άλλαξε άρδην συμπεριφορά…” και συνεχίζει: “Του εξήγησα ότι πρόκειται για επείγουσα επιχείρηση. Και του ζήτησα να μας πάει να συναντήσουμε τους υπόλοιπους της αποστολής. Και είπε εντάξει, θα σας πάω. Αλλά τι έκανε αυτός; Αντί να πάει προς την πλευρά της Λαμίας, έστριψε προς την πλευρά της Αιτωλοακαρνανίας. Διότι μας είχε εμάς και έκανε στρατολόγηση ανταρτών κι έδειχνε ότι οι σύμμαχοι είναι μαζί του και ενθουσίαζε τον κόσμο για να πάρει περισσότερους. Λοιπόν, έτσι πήγαινε”. Την ίδια στιγμή, ο Γουντχάουζ πήγαινε να συναντήσει τον Ζέρβα. Στις 10 Νοεμβρίου, είχαν συμφωνήσει στο σχέδιο και ετοιμάζονταν για την επιχείρηση. Η δύναμη του Ζέρβα που θα
Η επιστολή του Γουντχάουζ στον Ζέρβα
συμμετείχε στην επιχείρηση ήταν 60 αντάρτες. Ο Ζέρβας έγραψε για τους αντάρτες του “Έβλεπες παντελόνια σχισμένα, σακάκια κουρελιασμένα, παπούτσια ξεσολιασμένα. Εμέτρησα περί τους 20 αντάρτες που είχαν στα πόδια τους σγαρούνια, προβιές, δηλαδή, δεμένες με σπάγγους και τριχιές…το ηθικό των ήτο άριστο. Ο ενθουσιασμός φώτιζε τα πρόσωπά των…”. Ήταν η περίοδος που οι Βρετανοί δυσπιστούσαν απέναντι στον Ζέρβα, στον Ψαρρό και δεν τους προμήθευαν με οπλισμό και ρουχισμό, προφανώς επηρεασμένοι από εκθέσεις ανθρώπων σαν του Κουτσογιαννόπουλου και του Σεφεριάδη…
                Στις 13 Νοεμβρίου ο Ζέρβας στέλνει σημείωμα στον Βελουχιώτη όπου τον ενημερώνει πως πρέπει να συναντηθούν “για ένα ζήτημα εθνικώς σπουδαιοτάτου”. Πράγματι την επομένη, ο Άρης με 110 άνδρες του έδωσαν το παρόν στη συνάντηση. Εντύπωση προκάλεσε στους υπόλοιπους αντάρτες ο ομοιόμορφος εξοπλισμός και η ενδυμασία των Ελασιτών. Η μεταστροφή του Άρη εξηγείται από το γεγονός της άμεσης αποδοχής των προτάσεων των Βρετανών, από την πλευρά του Ζέρβα. Όλοι οι πρωταγωνιστές των γεγονότων το παραδέχονται αυτό. Ο Κομνηνός Πυρομάγλου, υπαρχηγός του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ και μετέπειτα εκλεγμένος βουλευτής συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ, στο “Ιστορικόν Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως” έγραψε κατηγορηματικά: “Αντιπροσωπεία της Κ.Ε. του ΕΑΜ μετέφερε εντολή να μη λάβει μέρος ο Άρης στην επιχείρηση. Όταν όμως τον ρώτησα μου είπε: “Δεν είμαι τρελλός ν’ αφήσω σ’ εσάς αυτή τη μεγάλη ευκαιρία…ας λένε ό,τι θέλουν στην Αθήνα”. Ακολούθησε συνάντηση του Ζέρβα με τον Έντυ Μάγιερς, όπου του παρουσιάστηκε το σχέδιο. Ο Ζέρβας συμφώνησε, μετά από λίγες μέρες που επέστρεψε και ο Βελουχιώτης έγινε νέα σύσκεψη μεταξύ Μάγιερς, Ζέρβα και Άρη για να ενημερωθεί και ο τελευταίος. Καταρχήν ήταν σύμφωνος, ωστόσο προσπαθούσε να καθυστερήσει όσο το δυνατόν την οριστική του απάντηση, αναφέροντας ότι περίμενε την έγκριση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Η έγκριση αυτή δεν ήρθε ποτέ και ο Άρης τελευταία στιγμή δέχτηκε επίσημα να λάβει μέρος στην επιχείρηση. Η ενέργειά του αυτή, αποτελούσε ανυπακοή στα κελεύσματα του κόμματος και του ΕΑΜ και υπό άλλες συνθήκες θα προέβλεπε για τον ίδιο βαρύτατες κυρώσεις. Τώρα όμως οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες, η επιτυχής έκβαση της επιχείρησης και η αναγκαστική -έστω- συμμετοχή του Άρη, λόγω της παρουσίας του Ζέρβα, θα σώσουν το ΕΑΜ  και θα συμβάλλουν στην περαιτέρω ανάπτυξή του. Αξίζει να σημειωθεί, ότι αργότερα το καλοκαίρι του 1943, για μια παρόμοια επιχείρηση, αυτή της ανατίναξης της γέφυρας του Ασωπού, όπου η ηγεσία του ΕΛΑΣ αρνήθηκε προκλητικά τη συμμετοχή της και η όλη επιχείρηση πραγματοποιήθηκε από μια ομάδα Βρετανών σαμποτέρ. Ήταν η αρχή του εμφύλιου σπαραγμού και η κλήση του Ζέρβα δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί, καθότι ο Ασωπός ανήκε στην περιοχή δράσης του ΕΛΑΣ. Ο παραλληλισμός αυτός και η σύγκριση των δύο περιπτώσεων δικαιώνει όσους υποστηρίζουν ότι πρόθεση του ΕΑΜ και βεβαίως του Άρη δεν ήταν να συμμετάσχει στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου αλλά αυτό συνέβη αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της συμμετοχής του ΕΔΕΣ. Βασισμένος σ’ αυτή την ιστορική αλήθεια ο Διονύσης Χαριτόπουλος θα γράψει: “…Συμπερασματικά, η μεγαλύτερη και αποφασιστικότερη συμβολή του Ζέρβα στην επιχείρηση του Γοργοποτάμου είναι η άμεση ανταπόκρισή του στο βρεττανικό αίτημα και η μεγάλη πορεία (13 ημέρες) προς τη Ρούμελη”.
                 Πολλά έχουν ειπωθεί και για το ποιος εκπόνησε το σχέδιο στους αντάρτες. Το σχέδιο της επιχείρησης το είχε οργανώσει ο Έντυ Μάγιερς, που το παρουσίασε στον Ζέρβα και στον Βελουχιώτη, οι οποίοι συμφώνησαν. Αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο Ζέρβας με την στήριξη των άλλων δύο. Όπως και τη διεύθυνση της επιχείρησης αυτός την οργάνωσε, σαν αρχηγός. Μας ενημερώνει ο επίσημος ιστορικός του ΕΛΑΣ, Σόλωνας Γρηγοριάδης: “…Η δύναμη του Άρη Βελουχιώτη ήταν πολύ ισχυρότερη: πάνω από 100 άνδρες με 6 οπλοπολυβόλα, ενώ ο Ζέρβας προσέφερε 65 τυφεκιοφόρους μόνο. Αλλά την επιχείρηση ο αρχηγός του ΕΔΕΣ τη διήυθυνε. Και αυτός κατέστρωσε το σχέδιό της. Από την στιγμή που ανέλαβε τη διοίκηση, οι άλλοι, συνταγματάρχης Έντυ Μάγιερς, ταγματάρχης Κρίς Γουντχάουζ, Άρης Βελουχιώτης τον ανεγνώρισαν ως αρχηγό. Οι δύο πρώτοι γιατί ήταν τεχνικοί αξιωματικοί και ο τρίτος, μπροστά στην ιδιότητα του μάχιμου, στρατηγού καριέρας του Ζέρβα, δεν μπορούσε να ορθώσει το ανάστημά του εφόσον ο ίδιος εμφανιζόταν ως απλός ταγματάρχης…Και γενικά γίνεται παραδεκτό ότι ο Ζέρβας, με τη δραστική ενίσχυση του Βελουχιώτη, είχε την ηγεσία της μάχης. Ανήκει, λοιπόν, στον αρχηγό του ΕΔΕΣ η τιμή που απονέμεται σε κάθε νικητή πολέμαρχο. Όπως αυτός θα συγκέντρωνε τις αρές αν η επιχείρηση είχε συντριβεί…”. Από τους άμεσους πρωταγωνιστές των ημερών εκείνων, ο Νικηφόρος του ΕΛΑΣ (Δημήτρης Δημητρίου), ως αυτόπτης μάρτυρας έγραψε σε βιβλίο του αργότερα ότι ο Βελουχιώτης ουσιαστικά εκπόνησε το σχέδιο της επιχείρησης. Ωστόσο, αυτή η άποψη προκάλεσε την άμεση διάψευση του Αρχηγού της βρετανικής αποστολής Έντυ Μάγιερς και όχι μόνο. Ο Θέμης Μαρίνος πρωταγωνιστής της επιχείρησης ανέφερε χαρακτηριστικά: “… Το σχέδιο, ο μεν ΕΔΕΣ λέει ότι το έκανε ο Ζέρβας, ο μεν ΕΛΑΣ λέει ότι το έκανε ο Βελουχιώτης. Η πραγματικότης δεν είναι αυτή. Όλοι συμβάλλανε κάπως, αλλά η πραγματικότης είναι η εξής: ότι μετά το τελευταίο πολεμικό συμβούλιο που έγινε, ο Ζέρβας επειδή βρισκότανε και στο μέρος του ΕΛΑΣ, φερόμενος ιπποτικά, είπε στον Άρη να ανακοινώσει εκείνος το σχέδιο στους αντάρτες. Είχε προηγηθεί η ιπποτική κίνηση του Άρη που όταν συναντήθηκαν είχε πει ότι αρχηγός θα είναι ο Ζέρβας, ως στρατηγός που ήταν. Ο δε Ζέρβας είχε πει τότε: και οι δύο μαζί. Και λέει ο Μάγιερς, δεν μπορεί να είναι δύο αρχηγοί…Επειδή λοιπόν το ανακοίνωσε ο Άρης, λένε και αυτοί ότι ήτανε δικό τους…”. Επομένως, η ιστορική πραγματικότητα μας πείθει ότι ο Ναπολέων Ζέρβας ορίστηκε αρχηγός της επιχείρησης, ομόφωνα, τόσο από τους Βρετανούς όσο και από τον Άρη. Ο τελευταίος από την άλλη, ανακοίνωσε το σχέδιο στους αντάρτες, με την παρότρυνση του Ζέρβα. Αυτά επιβεβαιώνονται και από την μαρτυρία του Στέργιου Βούλγαρη, από τους πρώτους αντάρτες του ΕΔΕΣ που συμμετείχε στον Γοργοπόταμο: “… Ο Ζέρβας και οι δύο άλλοι, Έντι και Άρης, πήρανε μια θαρραλέα απόφαση ( είδες; Δεν λέω ο Ζέρβας μόνο, λέω και ο Άρης – αφού ήτανε συναρχηγοί. Και ξέρεις κάτι; Τ’ ακούς από μένα να το ξέρεις: ο πιο πειθαρχικός αντάρτης στον Γοργοπόταμο ήταν ο Άρης Βελουχιώτης. Ποτέ δεν είπε όχι, κι’ ότι έκανε, ρωτούσε τον Ζέρβα. Γιατί ο Ζέρβας ήταν αρχηγός της επιχειρήσεως – αρχηγός εκείνη τη στιγμή. Ήταν ο πειθαρχικότερος αντάρτης. Κι αυτά που λένε μερικοί, είναι ψέματα. Άλλο τι έκανε μετά. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο)…”.
                 Όπως και να έχει η ηρωική πράξη πιστώνεται σε όλους όσους συμμετείχαν στην όλη επιχείρηση. Ο ηρωισμός τους αποδείχθηκε όχι μόνο από την επιτυχή έκβαση της ανατίναξης αλλά και από την προθυμία τους να συνεισφέρουν στην πρώτη και τελευταία -δυστυχώς- πράξη ενωμένης εθνικής αντίστασης. Η απάντηση των δυνάμεων κατοχής, στο σαμποτάζ του Γοργοποτάμου, ήταν η εκτέλεση 16 κατοίκων της περιοχής αλλά και 14 κρατούμενων από τις φυλακές της Λαμίας. Μάλιστα μερικούς από τους εκτελεσθέντες, τους τουφέκισαν σε ένα από τα βάθρα της γέφυρας. Πέρα όμως από το πολεμικό πεδίο, η ανατίναξη της γέφυρας και η δυναμική τόσο του ΕΔΕΣ όσο και του ΕΛΑΣ, έπεισε τους Βρετανούς να υποστηρίξουν ακόμη πιο ενεργά το αντάρτικο και να ενισχύσουν όλες τις οργανώσεις. Μάλιστα ο Μάγιερς και ο Γουντχάουζ μέσω ασυρμάτου ζήτησαν την παρασημοφόρηση του Ζέρβα και του Άρη. Ο τελευταίος αρνήθηκε το παράσημο, αλλά δέχθηκε τις χίλιες λίρες που του έδωσε ο Γουντχάουζ. Στον επόμενο μήνα, στην περιοχή του Βάλτου συμμαχικό αεροπλάνο έκανε ρίψεις ιματισμού, αρβύλων και οπλισμού στους ρακένδυτους μέχρι τότε αντάρτες του ΕΔΕΣ.
                Τα κέρδη για τον Ζέρβα ήταν ότι πλέον είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη των συμμάχων. Όπως έγραψε και ο ίδιος: “…έχω μαζί μου όλους τους Άγγλους που υπάρχουν την ώρα αυτή στην Ελλάδα. Και έτσι εκεί που ευχόμουνα κάποτε να έλθη ένας Άγγλος κοντά μου, έχω σήμερα το σύνολον των εις Ελλάδα ευρισκομένων Άγγλων, οι οποίοι διαπνέονται από πλήρη προς εμένα εμπιστοσύνην και ειλικρινή θαυμασμό…”. Από την άλλη, ο Άρης με το κατόρθωμα του Γοργοποτάμου, εγκαθιδρύθηκε στη Ρούμελη. Νίκησε στην κόντρα του με το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, που ήθελε να επιβάλει τον Άθω Ρουμελιώτη στη θέση του. Οι Ιταλοί, αφού συνήλθαν από τον αιφνιδιασμό, επικήρυξαν τον Ζέρβα στο Κομάντο Πιάτσα της Αθήνας, με αμοιβή 100.000.000 δραχμές. Αξίζει να σημειωθεί, ότι σε όλη τη διάρκεια της κατοχής επικηρύχθηκαν μόνο τρία άτομα στην Ελλάδα, ο Ζέρβας και οι ηγέτες της Κρητικής αντίστασης Μπαντουβάς και Γρηγοράκης. Η σημαντικότερη συμβολή όμως ήταν η διακοπή του ανεφοδιασμού του Ρόμελ στη Βόρειο Αφρική κάτι που σήμαινε την αρχή της προέλασης των συμμάχων. Ωστόσο, η συνειδητή αποφυγή του Άρη να έρθει σε επαφή με τους Συμμάχους Βρετανούς καθυστέρησε την εκτέλεση της επιχείρησης και ακύρωσε τους στρατηγικούς σκοπούς της “…διότι ο εχθρός είχε ήδη απωθηθεί πέρα από τη Βεγγάζη και δεν τον εξυπηρετούσε η οδός ανεφοδιασμού μέσω Ελλάδος”, όπως τόνισε σε άρθρο του ο Θέμης Μαρίνος.
                 Πολλά γράφτηκαν και θα γραφτούν για το έπος αυτό της αντίστασης, ωστόσο η άποψη του Κρίς Γουντχάουζ νομίζω ότι συνοψίζει την ουσία των γεγονότων “Ο Γοργοπόταμος χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν και χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε”.             

                      

ΕΔΕΣ Αθηνών ~ η διάσπαση

      Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, που προϋπήρχε από το 1938 και στόχο είχε την αποσταθεροποίηση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου του Ιωάννη Μεταξά, αναγκαστικά από τις πρώτες μέρες της κατοχής άλλαξε πορεία πλεύσης και στράφηκε στον κύριο αντίπαλο της στιγμής τον κατακτητή. Στις 11 Ιουνίου 1941 οριστικοποιήθηκε αυτή η μεταστροφή και στις 9 Σεπτεμβρίου υπογράφτηκε το πρώτο επίσημο καταστατικό του συνδέσμου. Σκοπός της οργάνωσης ήταν αφενός η απελευθέρωση της χώρας μας από τις φασιστικές ορδές του Χίτλερ στο πλευρό των Συμμάχων και αφετέρου η εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος, λαϊκού χαρακτήρος και σοσιαλιστικής μορφής κατόπιν δημοψηφίσματος.
Στυλιανός Γονατάς
       Από το φθινόπωρο του 1942 όμως δύο από τα ιδρυτικά μέλη του συνδέσμου ο δικηγόρος Ηλίας Σταματόπουλος και ο ταγματάρχης Απόστολος Παπαγεωργίου, μαζί με μια ομάδα από άλλα μέλη στην Αθήνα αρχίζουν να αναθεωρούν για την ακολουθητέα πολιτική του Ζέρβα και για τον ίδιο ως αρχηγό. Ήδη από τον Δεκέμβριο του ’42, ο Παπαγεωργίου έκανε προσπάθειες να πείσει τον Ζέρβα να σταματήσει τον ένοπλο αγώνα, κάτι που αποτελούσε κατάφορη παραβίαση του καταστατικού του ΕΔΕΣ, στο οποίο είχε ορκιστεί κάθε μέλος της οργάνωσης. Απόρροια της στάσης αυτής του Παπαγεωργίου και της ομάδας των διασπαστών ήταν η πολιτική του ΕΑΜ προς εξόντωση των λοιπών αντιστασιακών οργανώσεων που δεν συστρατεύονταν με τους σκοπούς του. Θεωρούσαν λοιπόν μάταιο τον αγώνα πιστεύοντας ό,τι με την επικείμενη, γι’ αυτούς, διάλυση του ΕΔΕΣ από τον ΕΛΑΣ, το ΚΚΕ θα πετύχαινε τον απόλυτο έλεγχο στην Ελλάδα και μετά την κατοχή θα επέβαλε κομμουνιστική δικτατορία. Έφτασαν μάλιστα στο σημείο τον Γενάρη του 1943, εντολοδόχοι του Θεόδωρου Πάγκαλου, να στείλουν αντιπροσωπεία στο αρχηγείο του Ζέρβα στο βουνό ώστε να σταματήσει η δράση του ΕΔΕΣ κατά των Ιταλών! Ο Ζέρβας φυσικά και απέρριψε τις συστάσεις αυτές και εξεδίωξε τους απεσταλμένους, προσπαθώντας να τους νουθετήσει. Στα απομνημονεύματά του αναφέρει : “…Απήντησα ότι ο ένοπλος αγών είχε αρχίσει και δεν ήτο δυνατόν να σταματήση. Ότι ο μόνος τρόπος να αντιμετωπισθή ο κομμουνισμός, είναι να διατηρηθή η ανταρτική δύναμις που έχω συγκροτήσει. Ότι τον ΕΔΕΣ δεν τον έφτιαξα για πόλιτικολογία, ακίνδυνο συνομωτισμό και συζητήσεις του καφενείου, αλλά για πόλεμο…Όσοι νομίζουν ότι διατρέχουν κίνδυνο εις τας Αθήνας, δεν έχουν παρά να έλθουν κοντά μου. Θα τους προσφέρω άσυλο ασφαλές…Να πάρουν ντουφέκι και να πολεμήσουν σαν στρατιώτες στο πλευρό μου.”
Ιων. Βουλπιώτης
       Η μεταστροφή αυτή του Παπαγεωργίου, του Παπαθανασόπουλου και άλλων μελών της οργάνωσης Αθηνών, ξεκίνησε από την γνωριμία με εξωθεσμικούς κύκλους που δεν είχαν καμία σχέση με τον ΕΔΕΣ, όπως ο Στυλιανός Γονατάς, ο διευθυντής της Telefunken Ιωάννης Βουλπιώτης και ο Θεόδωρος Πάγκαλος.Τον Φεβρουάριο του ’43, ο Παπαγεωργίου και ο Παπαθανασόπουλος συνελήφθησαν μαζί με άλλα στελέχη του ΕΔΕΣ Αθηνών. Μετά από περίπου ενάμιση μήνα όμως, αφέθηκαν ελεύθεροι μόνο αυτοί. Πολλά έχουν λεχθεί για τους λόγους που συνέβη αυτό. Επίσης, η συμπεριφορά τους αμέσως μετά την αποφυλάκισή τους ενισχύει την άποψη ότι η επιλεκτική αποδέσμευσή τους κάθε άλλο παρά τυχαία ήταν. Από την στιγμή αυτή οι Παπαγεωργίου και Παπαθανασόπουλος έρχονται σε επαφή και συνεννοήσεις με τα Τάγματα Ασφαλείας και τις κατοχικές δυνάμεις. Οι αντιδράσεις του Ζέρβα από το βουνό είναι γνωστές, μεγίστης σημασίας ωστόσο είναι και οι αντιδράσεις των μελών του αγωνιστικού ΕΔΕΣ Αθηνών, που διαφωνούσαν με τους στασιαστές που πρόσκεινταν στον Πλαστήρα. Για την ακρίβεια, την 21η Σεπτεμβρίου 1943 συνεδρίασε η Επιτροπή Πόλεως της Αθήνας και αποφάσισε: ” Κατόπιν των εκτεθέντων υπό του Μιλτιάδη (Δημ. Γιαννακόπουλου) περί της διαγωγής των Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλου, Σταματόπουλου, Στυλιανίδη, Μαυρίκη κ.ά. και της προσπαθείας των να υπαγάγουν τον ΕΔΕΣ υπό τους Κουίσλινγκς Κυβερνήτας αποφασίζονται παμψηφεί: 1. Να διαλυθή η επιτελική δικτατορία Παπαθανασόπουλου – Παπαγεωργίου. 2. Ν’ αναλάβουν την διοίκησιν του ΕΔΕΣ πρόσωπα κοινής εμπιστοσύνης των ΕΟΕΑ και στελεχών του ΕΔΕΣ Αθηνών. 3. Ν’ αποκηρυχθούν οι προδότες Παπαγεωργίου, Παπαθανασόπουλος, Μαυρίκης, Στυλιανίδης, Σταματόπουλος κ.ά. 4. Να δηλωθή ότι ο Βουλπιώτης δεν έχει σχέσιν με τον ΕΔΕΣ. 5. Να καταγγελθούν αι πράξεις των προδοτών εις τον Ελληνικόν λαόν δια του μυστικού Τύπου. 6. Να γίνη ανασυγκρότησις του ΕΔΕΣ Αθηνών και να τοποθετηθούν εις τα κυριώτερα πόστα πρόσωπα απολύτου εμπιστοσύνης και έμπειρα. 7. Να σταλή σύνδεσμος εις τας ΕΟΕΑ δια να θέση υπό την έγκρισίν των τας διοικητικάς μεταβολάς και τας αποφάσεις μας δια τους προδότας του αγώνα”.  Επίσημα η οργάνωση διασπάστηκε τον Οκτώβρη του ’43, έκτοτε υπήρχαν δύο ΕΔΕΣ, ο “προδοτικός” με ηγέτη τον Γονατά και ο “αγωνιστικός” πιστός στις αρχικές αξίες του συνδέσμου με αρχηγό τον Ζέρβα. Άμεσα ο Ζέρβας διέγραψε τους στασιαστές και τον Νοέμβρη του 1943 μέσα από τον μυστικό Τύπο αποκήρυξε και επίσημα τους προδότες. Οι τοιχοκολλήσεις στους δρόμους της Αθήνας ήταν καθημερινό φαινόμενο. Σε τηλεγράφημά του ανέφερε (βλ. Κ. Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, σελ. 204): ” Εκφράζομεν βαθυτάτην λύπην μας διότι ακόμη συζητείται ζήτημα συνδέσμου μας με ξένους προς εθνικήν μας οργάνωσιν Στόπ. Ουδείς άλλος εκτός καθηγητού Πανεπιστημίου Ζέρβα Λεωνίδα μας εκπροσωπεί Αθήνας Στόπ. Τριμελής διοικούσα Επιτροπή ΕΔΕΣ αποτελείται από εμέ, Πυρομάγλου και Ζέρβαν Λεωνίδαν Στόπ. Μέλη οργανώσεως ΕΔΕΣ ουδεμίαν σχέσιν έχουν με προδότες όπως Βουλπιώτης Στόπ. Τούτον εφημερίδες μας εις Αθήνας εχαρακτήρισαν ως ποταπόν προδότην Στόπ”. Η αλήθεια είναι ότι ο Ζέρβας σε επιστολές του προς τους αποστάτες πέρα από την οργή του για την προδοσία τους, τους άφησε περιθώριο να μετανοήσουν. Σε επιστολή του προς τον Παπαθανασόπουλο, τον Δεκέμβρη του 1943 έγραψε μεταξύ άλλων: ” … Ζήτησα από σένα με γράμμα μου, όπως και από τον Απόστολο (σσ. εννοεί τον Παπαγεωργίου), απάνω σε καινούριες, γερές βάσεις, σε στέρεο βάθρο να κτίσετε και να στηρίξετε το έργο του ΕΔΕΣ. Μα ακολουθήσατε αυτή την παράκληση, αυτή την έκκλησή μου, αγαπητέ μου Στάθη; Ας το εξετάσουμε. Μαθαίνω ότι το λύειν και δένειν στον Σύνδεσμο το έχειν ο Βουλπιώτης, τον οποίον εις επίσημον συγκέντρωσιν, ο Απόστολος παρουσιάζει ως εθνικόν ήρωα, εις τον οποίον οφείλεται εθνική ευγνωμοσύνη. Ποιός ο Βουλπιώτης; Καθαρά Γκεσταπίτης… Εν ονόματι του ιερού και αγίου αγώνος, ον διεξάγουμε, εν ονόματι της Πατρίδος μας, την οποίαν γνωρίζω πως έχεις για το τιμαλφέστερο της ζωής σου, σε παρακαλώ τόσον εσένα όπως και τον Φιλώτα (σσ. τον Παπαγεωργίου), να παύσητε προς το παρόν αναμειγνυόμενοι εις τα του Συνδέσμου…”.  Τελικώς αυτό δεν συνέβη και κατόπιν συνεχόμενων ερωτημάτων από το Κάιρο, ο Ζέρβας με τηλεγράφημά του προς το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής την 1η Δεκεμβρίου ’43 ξεκαθαρίζει την στάση του προς αποφυγή παρεξηγήσεων: ” Στρατηγείον Μέσης Ανατολής, Παρακαλώ διατάξητε εκφωνηθούν από ραδιοσταθμών Λονδίνου και Καίρου κάτωθι ανακοινώσεις Εθνικών Ομάδων: ΕΟΕΑ δηλώνουν ότι εκείνοι μόνον οι οποίοι έχουν εγκολπωθή τον Εθνικόν των αγώνα και παντού και πάντοτε πολεμούν τον κατακτητήν και τους μετ’ αυτών συνεργαζομένους Έλληνας προδότας δύνανται να λογίζωνται ως τίμιοι Έλληνες και φίλοι αυτών Στόπ. Ουδείς δύναται να ισχυρισθή ότι αντιπροσωπεύει τας Εθνικάς μας Ομάδας ΕΔΕΣ εις πόλεις της Ελλάδος ή αλλαχού, αν ενυπογράφως ή δημοσία δεν δηλώσει ότι ακολουθεί την ανωτέρω γραμμήν Στόπ. Άν τυχόν υπάρχουν Έλληνες πολίται ή αξιωματικοί ισχυριζόμενοι ότι εκπροσωπούν τας Εθνικάς Ομάδας και την οργάνωσιν ΕΔΕΣ διά να καλύψουν άλλους σκοπούς πλήν των εθνικών, ούτοι αποκηρύσσονται ως προδόται και συνεργάται των κατακτητών και των Κουίσλιγκς της Ελλάδος Στόπ”.
Ο Κομνηνός Πυρομάγλου.
       Η δράση του προδοτικού ΕΔΕΣ θα έχει ως μόνο στόχο την καταπολέμηση του κομμουνισμού και έτσι αναπτύσσει δεσμούς με τη φασιστική Γκεστάπο και την κατοχική κυβέρνηση. Παράλληλα αναπτύσσει δράση κατά του αγωνιστικού ΕΔΕΣ φτάνοντας ως και τη δολοφονία του πιστού στελέχους του Ζέρβα στην Αθήνα, Δημητρίου Γιαννακόπουλου. Το μίσος τους κατά του Ζέρβα, που δεν δέχτηκε τις αξιώσεις τους, θα τους οδηγήσει σε ενέργειες που θα  δώσουν τροφή προς το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για ανάπτυξη θεωριών συνεργασίας Ζέρβα – Γερμανών που βεβαίως  δεν είχαν σχέση με την πραγματικότητα. Μάλιστα ο υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, Κομνηνός Πυρομάγλου, στο βιβλίο του “Η Εθνική Αντίστασις” ψέγει το ΕΑΜ για τον λόγο αυτό (σελ. 309): ” Το ΕΑΜ εις την πολεμικήν του εναντίον του αγωνιστικού ΕΔΕΣ, διά λόγους σκοπιμότητος, αρνείται τον διαχωρισμόν μεταξύ αγωνιστικού και προδοτικού ΕΔΕΣ. Και, ενώ εις τας εκάστοτε επισήμους και ανεπισήμους συζητήσεις μας διέκρινε τους πατριώτας από τους προδότας, τους ολίγους προδότας, εις τας δημοσιεύσεις του αρνείται τον διαχωρισμόν τούτον. Αι συνέπειαι της αρνήσεως αυτής υπήρξαν αιματηραί και, εν πολλοίς, καταστρεπτικαί εις τον ένοπλον αγώνα του βουνού ενατίον των κατακτητών. Επίκρανεν και επείσμωσεν τους πολεμιστάς και μαχητάς του πατριωτικού ΕΔΕΣ. Επι πλέον διηυκόλυνεν την διαβρωτικήν προσπάθειαν των προδοτών και των κατακτητών. … Δεν εσκέφθη η ηγεσία του ΕΑΜ, ότι και η διάσπασις του ΕΔΕΣ και ο προσεταιρισμός ωρισμένων στελεχών του, ήτο μέσα εις το σχέδιον των Γερμανών και των προδοτικών κυβερνήσεων, διά την ανάπτυξιν του εμφυλίου πολέμου; Ότι θα εδημιούργει, κατ’ αυτόν τον τρόπον, ο κατακτητής μέχρι της απελευθερώσεως, σύγχυσιν περί τον ΕΔΕΣ, διά να προκαλή ούτω την αντίδρασιν του ΕΑΜ;…”.

1943-’44, ο αληθινός εμφύλιος

         Μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (25-26 Νοεμβρίου 1942) και την αιφνίδια δημοτικότητα του Ζέρβα, το πολιτικό γραφείο του ΚΚΕ αποφάσισε να δράσει δυναμικά. Στο Πανελλήνιο συνέδριο του κόμματος, που διοργανώθηκε τον Δεκέμβρη του ίδιου έτους στο Κουκάκι, αποφασίζεται η μονοπώληση του αγώνα της αντίστασης. Ο επίσημος ιστορικός του ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ Σόλωνας Γρηγορίαδης αναφέρει οτι στο συνέδριο επικράτησαν οι αδιάλλακτοι με το σύνθημα ” ή τώρα ή ποτέ!”. Επίσης ο Κρίς Γουντχάουζ, αρχηγός της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής και γνωστός κλασικός φιλόλογος, στο βιβλίο του Το μήλο της Έριδος αναφέρει ότι: “Είχε επίσημα διακηρυχθεί απο το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ότι όποιος δεν ανήκε σ’αυτούς, ήταν ipso facto προδότης. Ο πόλεμος κατά των Γερμανών ήταν δευτερεύουσα, αν και όχι ασήμαντη, φροντίδα των ηγετών.” [1] Κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται απο τον παράνομο τύπο του ΕΑΜ καθώς και απο προκηρύξεις του ΕΛΑΣ καθόλη τη διάρκεια του Μαρτίου του 1943.
         Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ απο την άνοιξη του ’43 και μετά να προσανατολισθεί αποκλειστικά και μόνο στη διάλυση ή ενσωμάτωση των υπολοίπων αντιστασιακών οργανώσεων. Τον Μάρτιο οι μονάδες του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν με επιτυχία έναντι των απομακρυσμένων δυνάμεων του Ζέρβα στο Θέρμο. Απόρροια αυτής της επίθεσης ήταν ο αφοπλισμός της μεραρχίας του αξιωματικού του ΕΔΕΣ, Παπαιωάννου. Την ίδια ακριβώς περίοδο και συγκεκριμένα στις 4 Μαρτίου 1943 ο ΕΛΑΣ με συνοπτικές διαδικασίες διαλύει την αντιστασιακή ομάδα των Σαράφη – Κωστόπουλου. Εκείνη την ημέρα θρυμματίστηκαν τα σχέδια του αστικού κόσμου για τη δημιουργία του μεγάλου Πανδημοκρατικού αντάρτικου, που θα δρούσε ως αντίβαρο του ΕΑΜ. Ο προσηλυτισμός των ελασιτών ήταν συγκεκριμένος. Στην αρχή κατηγορούσαν κάποιον σαν δωσίλογο και συνεργάτη του κατακτητή,έπειτα του παρουσίαζαν πλαστές μαρτυρίες που επιβεβαίωναν την κατηγορία, μετά ήταν σειρά του φυλακισμένου “ενόχου” να αποφασίσει το μέλλον του. Οι επιλογές ήταν δύο: ο θάνατος ή η προσχώρηση στο ΕΑΜ. Αυτός ο δρόμος προσφέρθηκε και στον Σαράφη και διάλεξε να ενταχθεί στον ΕΛΑΣ. Η πρόταση του Άρη και του Τζήμα ήταν να γίνει ο στρατιωτικός διοικητής του ΕΛΑΣ, πράγμα που τελικά συνέβει. Φαίνεται πως ο Σαράφης ξέχασε εύκολα αφ’ενός τις ψευδείς κατηγορίες του ΕΑΜ για δωσιλογισμό και αφ’ετέρου τους προπυλακισμούς, τις ύβρεις και τις φτυσιές που δέχθηκε τον καιρό που ήταν αιχμάλωτος του ΕΛΑΣ. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό που έλαβε χώρα κατα την διάρκεια του συνεδρίου του Λιβάνου, όπου ο πολτικός αρχηγός της ΕΚΚΑ Γεώργιος Καρτάλης απευθυνόμενος στον Σαράφη του είπε: “Ανηγορεύθεις αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ δι’εμπτυσμού.” Επιπλέον στα τέλη Απριλίου του ίδιου χρόνου, πραγματοποιήθηκε η πρώτη διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων του συνταγματάρχη Δημητρίου Ψαρρού. Ο Ψαρρός έκλπηκτος μετα τις οριστικές απειλές των ανθρώπων του Βελουχιώτη, παραδίδει τα όπλα της οργάνωσης του στον ΕΛΑΣ για να μη χυθεί κι’άλλο αίμα. Η Βρετανική αποστολή κραύγαζε έξαλη απο θυμό για τις ενέργεις του ΕΛΑΣ και την κατάφορη προδοσία του αγώνα ,ωστόσο το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ απέδιδε τις ενέργεις αυτές σε “φανερές παρεξηγήσεις” και τόνιζε ότι πειθαρχούσε απόλυτα στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Παρόμοιες εκκαθαρίσεις έγιναν στις περιοχές της Πελοποννήσου και της Μακεδονίας απο τον ΕΛΑΣ, στο πλαίσιο της μονοπώλησης του αγώνα.Έτσι το καλοκαίρι η μόνη αντιστασιακή οργάνωση στην ύπαιθρο, πλην του ΕΛΑΣ, ήταν ο ΕΔΕΣ.
        Στις 23 Ιουνίου ο ΕΛΑΣ διαλύει για δεύτερη φορά μέσα σε λίγους μήνες την οργάνωση του Ψαρρού. Αξίζει να σημειωθεί οτι η δράση αυτή του ΕΛΑΣ αποκλειστικά κατα άλλων αντιστασιακών οργανώσεων προσφέρει τα μέγιστα στον κατακτητή καθώς οι Γερμανοί μένουν στο απυρόβλητο [2]. Για κλιμάκωση της δράσεως των οργανώσεων κατα του εχθρού οι Βρετανοί θα ιδρύσουν με τη σύμφωνη γνώμη των ΕΛΑΣ,ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ το Κοινό Στρατηγείο με έδρα το Περτούλι. Παράλληλα πιστεύουν οτι έτσι θα μπορέσουν να ελέγξουν το ΕΑΜ και να το κάνουν να επικεντρωθεί στον αγώνα εναντίων των Γερμανών. Ωστόσο τα γεγονότα θα είναι συνταρακτικά και οι εξελίξεις αστραπιαίες. Όχι μόνο το ΕΑΜ σταμάτησε τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά μετά τον αφοπλισμό της μεραρχίας “Πινερόλο”(Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1943) πήρε τεράστιες ποσότητες οπλισμού, τόσες που ήταν ικανές να κάνουν τους ελασίτες να μη νοίαζονται για καιρό αν εφοδιαστούν απο τους Άγγλους. Αποτέλεσμα όλων αυτών των γεγονότων ήταν τον Οκτώβρη η VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ, κατόπιν διαταγής του Άρη Βελουχιώτη, να υπογράψει συμφωνία ανακωχής με τη Βέρμαχτ στις 6 Οκτωβρίου διάρκειας 20 ημερών, ώστε να μπορέσει ο Άρης να αφανίσει τον Ζέρβα, το τελευταίο εμπόδιο για την απόλυτη κυριαρχία της κομμουνιστικής αντίστασης. Η διαταγή της VIII Mεραρχίας Ηπείρου με αριθμό πρωτοκόλλου 290 και ημερομηνία 6 Οκτωβρίου 1943 αναφέρει: ” Μέχρι νεωτέρας διαταγής παύσατε πάσαν ενέργειαν εναντίον Γερμανών είτε εις τας οδούς είτε εις την ύπαιθρον έστω και μεμονωμένα.” Η συνέχεια είναι συγκλονιστική, στις 13 Οκτωβρίου ο συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ Πίσπιρης με επιστολή του (αρ. πρωτοκόλλου 302) ενημερώνει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο:“Εζητήθη απο Γερμανούς εκ μέρους μας παράτασις εκεχειρίας μέχρις 20ης τρέχοντος μέχρι της οποίας δεν θα προβήτε εις ουδεμίαν επιθετικήν ενέργειαν κατ’αυτών.” Στις 20 Οκτωβρίου ο Άρης στέλνει ιδιόχειρη διαταγή προς την VIII Μεραρχία στην οποία γράφει τα εξής συνταρακτικά: “α)…η ενέργειά σας να αποσύρετε τις εναντίον του ΕΔΕΣ δυνάμεις για να συμπτύξετε και προβάλετε αντίσταση προς Μέτσοβον ενεργούντες Γερμανούς, είναι απολύτως εσφαλμένη και ασύμφορος.β) Κατά την γνώμη μου είναι χίλιες φορές προτιμότερο να διανοίξουν οι Γερμανοί την οδόν Ιωαννίνων-Μετσόβου-Καλαμπάκας, παρά να εξακολουθήσει υφιστάμενος ο ΕΔΕΣ, έστω για μια βδομάδα ακόμη.”  Όλα αυτά επιβεβαιώνονται και απο την Γενική Έκθεση του Άρη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ, που αναφέρεται στην εκστρατεία κατα του ΕΔΕΣ τον Οκτώβρη του ’43 στην Ήπειρο. [3] Η έκθεση αυτή δημοσιεύτηκε το 1982 στην εφημερίδα “Ελευθεροτυπία” απο τον ιστορικό Σόλωνα Γρηγοριάδη και είναι άκρως αποκαλυπτική. Ο Άρης κάνει λόγο για απειθαρχία τμημάτων του ΕΛΑΣ που δεν συμφωνούσαν με τον εμφύλιο, για σύγχυση,πανικό,αγωνία και συγκεκριμένα ” Η κατάσταση κρίσιμη. Γενική σαστισμάρα. Άλλοι προτείνουν συνθηκολόγηση με τους Εδεσίτες και άλλοι τον κακό τους τον καιρό..” Επίσης ομολογείται διμέτωπο εναντίον του ΕΔΕΣ και ταυτόχρονες επιθέσεις των Γερμανών εναντίον του Ζέρβα. Η σημαντικότερη ομολογία ωστόσο, δια στόματος του Καπετάνιου του ΕΛΑΣ είναι ενδιαφέρουσα: ” Θα έπρεπε τους Γερμανούς να τους αντιμετωπίζαμε με τακτική ενεργητικής άμυνας, αμυνόμενοι ελαστικά, παρενοχλώντας τα πλευρά και τα νώτα, αλλά και περιμένοντάς τους σε πολλές περιπτώσεις ενεδρευτικά.”
           Για την δύσκολη όσο και αμφιλεγόμενη αυτή περίοδο του Οκτωβρίου 1943, ο Γερμανός ιστορικός – αριστερών πεποιθήσεων- Χάιντς Ρίχτερ στη διδακτορική διατριβή του “Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα” γράφει: “Στις 10 Οκτωβρίου 1943 ο ΕΛΑΣ χτύπησε 3 θέσεις του ΕΔΕΣ από ανατολικά. Στις 18 Οκτωβρίου 1943 οι Γερμανοί του επετέθησαν ( του ΕΔΕΣ ) στα Τζουμέρκα από Άρτα και τα Γιάννενα, δηλαδή απο τα δυτικά. Απο τις 18 Οκτωβρίου μέχρι 5 Νοεμβρίου 1943, ο ΕΔΕΣ σ’όλη την περιοχή των Τζουμέρκων ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα.”[4] Ακόμη και ο,κομματικά στρατευμένος, ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ στο συνέδριο για την Ελληνική εθνική αντίσταση, που έλαβε χώρα το 1978 στην Ουάσιγκτον, όχι μόνο παραδέχθηκε τη συνθηκολόγηση του Άρη με τους Γερμανούς αλλά επι λέξει είπε: ” τόσο κατα τον Δεκέμβρη του 1942 όσο και κατα τον Φλεβάρη του 1943 ο ΕΛΑΣ διαβεβαίωνε τους Γερμανούς ότι δεν πρόκειται να τους επιτεθεί.”  Στην πραγματικότητα, υπάρχουν αρκετές ομολογίες απο ανθρώπους της αριστεράς που υπηρέτησαν κατα την διάρκεια της εθνικής αντίστασης σε καίρια πόστα στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που επιβεβαιώνουν τα ανωτέρω. Ο οργανωτικός γραμματέας της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Ηπείρου Θωμάς Δρίτσος (Πέτρος Αργυρόπουλος), σε συνέντευξή του το 1981 στην εφημερίδα “Αυγή” είπε: “…είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω πως πέρα απο τη λάσπη που μεις δεν διστάζαμε τότε να ρίχνουμε κατά των πολιτικών αντιπάλων μας, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν είχαμε για την περιβόητη εκείνη συνεργασία του Ζέρβα με τους Γερμανούς.” Θα συμφωνήσει μαζί του και ο θρυλικός καπετάνιος του ΕΛΑΣ Φώτης Βερμαίος ( Φοίβος Γρηγοριάδης ): “Και όμως, για να δικαιολογήσει ο ΕΛΑΣ την επίθεσή του κατά των ΕΟΕΑ – ΕΔΕΣ διέδιδε ψευδώς ότι ο Ζέρβας υπέγραψε ανακωχή με τους Γερμανούς.”
         Η έντονη επίθεση του ΕΛΑΣ παρά την αρχική της αποτυχία, συνεχίστηκε μέχρι τον Δεκέμβρη του 1943, όπου την 31η Δεκεμβρίου, ο ραδιοφωνικός σταθμός της Μόσχας εξέπεμψε έκκληση προς όλους τους Έλληνες για ενωμένη εθνική αντίσταση μόνο κατα των Γερμανών. Από εκείνη τη στιγμή έσβησε και η επιθετικότητα του ΕΛΑΣ. Τελικά, τον Φεβρουάριο του 1944 υπογράφτηκε η συμφωνία Μυροφύλλου – Πλάκας μεταξύ των ΕΛΑΣ,ΕΔΕΣ,ΕΚΚΑ και της Βρετανικής συμμαχικής αποστολής που όριζε την ενωμένη πλέον εθνική αντίσταση εναντίον του εχθρού ενώ παράλληλα το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ουσιαστικά αναγνώριζε τον ΕΔΕΣ που δεν κατόρθωσε να εξουδετερώσει.

Παραπομπές
[1] Κρίς Γουντχάουζ, Το Μήλο της Έριδος, σ. 101.
[2] Θέμης Μαρίνος, Ο Εφιάλτης της Εθνικής Αντίστασης, τόμος Β’, σ. 253.
[3] Κώστας Ιωάννου, Η αλήθεια από τον Άρη, σ. 40-64, 122-158.
[4] Χάιντς Ρίχτερ, Δύο Επαναστάσεις και Αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β’, σ. 41.    

Ναπολέων Ζέρβας ~ πολέμαρχος αληθινός

        ” Έχει ο τακτικός στρατός άλλον άντρα σαν κι’αυτόν;” αυτά τα λόγια φέρεται να είπε ο Άρης Βελουχιώτης στους αντάρτες του, για τον στρατηγό Ναπολέοντα Ζέρβα. Η παραδοχή αυτή και μόνο απο τον Άρη, τον μεγαλύτερο πολέμιο του Στρατηγού, είναι αρκετή για να αναιρέσει τις όποιες κατηγορίες-θεωρίες αναπτύχθηκαν απο την αριστερά, απο την μεταπολίτευση και μετά.Ο Ζέρβας γεννήθηκε το 1891 στην Άρτα, πατέρας του ήταν ο Νικόλαος Ζέρβας- πολέμησε το 1897 για την απελευθέρωση της Κρήτης απο τους Τούρκους-και μητέρα του η Ευανθία το γένος Κωνσταντοπούλου. Η οικογένεια των Ζερβαίων, σα γνήσια Σουλιώτικη φάρα, πρωτοστάτησε στους αγώνες κατά του Αλή πασά και πολλοί απο αυτούς υπήρξαν οπλαρχηγοί στα χρόνια της Επανάστασης του 1821.Ο ίδιος ο Ζέρβας υπαινισσόταν την ιστορική καταγωγή του λέγοντας πολλές φορές: “Είμαι Ναπολέων, είμαι και Ζέρβας”.
        Το 1910 κατατάσσεται ως εθελοντής οπλίτης στο στράτευμα, τα χρόνια είναι δύσκολα απαιτούν αγώνες και θυσίες και ο ίδιος το ξέρει καλά. Επηρεασμένος απο το κίνημα στο Γουδί και τον “Στρατιωτικό σύνδεσμο” είναι φανατικός υποστηρικτής του Ελευθερίου Βενιζέλου. Πολεμά στους Βαλκανικούς και προάγεται τιμητικά στο βαθμό του Ανθυπασπιστή “επ’ανδραγαθία”. Το 1914 αποφοιτά απο τη Σχολή Υπαξιωματικών. Σάν γνήσιος Φιλελεύθερος και σφόδρα αντιβασιλικός στα χρόνια του Εθνικού Διχασμού προσχωρεί στο κίνημα της “Εθνικής Αμύνης” το 1916. Μάλιστα για ένα διάστημα θα διατελέσει και υπασπιστής της τριανδρίας Βενιζέλου-Δαγκλή-Κουντουριώτη.Το 1917 πολέμα στο Μακεδονικό μέτωπο εναντίον των Γερμανοβουλγάρων. Εξαιτίας του θάρρους και της ανδρείας του το 1920 φτάνει στο βαθμό του Ταγματάρχη “επ’ανδραγαθία”. Το ’21 επιστρέφει ο βασιλίας Κωνσταντίνος και ο Ζέρβας, μαζί με μια ομάδα βενιζελικών αξιωματικών εξορίζεται αυτοβούλως στην Κωνσταντινούπολη. Επιστρέφει στο στράτευμα μετά την Μικρασιατική καταστροφη ως Ταγματάρχης. Το καλοκαίρι του 1925 διορίζεται Φρούραρχος Αθηνών απο το στρατιωτικό καθεστώς του Πάγκαλου.Ένα χρόνο μετά θα αλλάξει “στρατόπεδο” και ανατρέψει τον Πάγκαλο στο πλευρό του Γεωργίου Κονδύλη. Παρ’όλα αυτα ο Κονδύλης θα αξιώσει τη διάλυση των δύο Ταγμάτων Δημοκρατικής Φρουράς, των οποίων ηγούνταν οι Ζέρβας, Ντερτιλής. Αποτέλεσμα ήταν οι αιματηρές συγκρούσεις στο κέντρο της Αθήνας και η οριστική διάλυση των Ταγμάτων. Οι δύο αξιωματικοί πέρασαν απο Στρατοδικείο και αμνηστεύτηκαν αργότερα (1928) απο την κυβέρνηση του Βενιζέλου. Ο Ζέρβας αποστρατεύεται με τον βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά ακόμη και στον πόλεμο του ’40 δεν του επετράπη να πολεμήσει τον εισβολέα. Σύντομα όμως θα οδηγούνταν στην κορύφωση ενός προσωπικού μεγαλείου, ικανού να τον συμπεριλάβει στο πάνθεο των Ηρώων της νεότερης Ελληνικής ιστορίας.
       Στις 27 του Απρίλη του 1941 οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα. Στις 14 Απριλίου ο Ζέρβας θα φυλακισθεί στο στρατόπεδο Μακρυγιάννη για δύο ολόκληρες βδομάδες. Γράφει ο έμπιστος του Ζέρβα, Μιχάλης Μυριδάκης ( Αγώνες της Φυλής – Εθνική Αντίσταση ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ 1941-1944, τόμος Ά, σελ. 15): ” Ο Ζέρβας από τις φυλακές του Μακρυγιάννη με πόνο στην ψυχή και συντριβή έβλεπε τους υπερφίαλους Γερμανούς να υψώνουν τον αγκυλωτό σταυρό στον ιερό βράχο της Ακροπόλεως κι αυτός ευρισκόταν φυλακισμένος σαν επικίνδυνος αγγλόφιλος…”. Και ενώ οι γερμανόφιλοι αφέθηκαν ελεύθεροι, μετά την είσοδο των Γερμανών, η κράτηση του Ζέρβα έγινε αυστηρότερη. Το καθεστώς του Μεταξά δεν του συγχωρεί τις μυστικές του επαφές με τους Βρετανούς. ‘Ηδη απο τον Φλεβάρη του ’41 ο Ζέρβας συναντήθηκε με τον Άντονυ Ήντεν στην Αθήνα με σκοπό τη δημιουργία αντάρτικου εναντίον των Γερμανών. Ο Ζέρβας βλέποντας μπροστά από την εποχή του, πρότεινε στον Ήντεν να εφαρμόσει την θεωρία του “εδαφικού πολέμου”, δηλαδή του ανταρτοπολέμου. Πίστευε ότι έτσι θα αντιμετωπίζονταν αποτελεσματικά οι Γερμανοί. Την ίδια περίοδο ακριβώς, έστελνε υπομνήματα στον Άγγλο ναύαρχο Τερλ για τον ίδιο σκοπό. Τον Μάρτιο του 1941, ο Ζέρβας παρέδωσε σε Βρετανό αξιωματικό μία λίστα με γερμανόφιλους αξιωματικούς. Αξίζει να σημειωθεί, ότι πρίν την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα, ο Ζέρβας είχε παρευρεθεί μία τουλάχιστον φορά σε μυστική συνάντηση με γερμανόφιλους παράγοντες. Επειδή ο Ζέρβας ήταν φανατικός αγγλόφιλος, δεν αποκλείεται να λειτούργησε εκείνη την περιόδο σαν πληροφοριοδότης των Βρετανών. Άλλωστε, λίγο πρίν την κατάληψη της πόλης των Αθηνών απο τα χιτλερικά στρατεύματα και οι γερμανόφιλοι και οι αγγλόφιλοι διαφωνούσαν με την πολιτική του Μεταξά, αμφότεροι για δικούς του λόγους. Η ναζιστική Γκεστάπο θα τον στοχοποιήσει, γιατί ήταν ο πρώτος που αντιλήφθηκε τη σημασία του ανταρτοπολέμου,θα τον καλέσει αρκετές φορές στα κρατητήρια της με αποκορύφωμα την τελευταία του “επίσκεψη” μια νύχτα του Ιουλίου του 1942. Εκεί οι Γερμανοί θα του ξεκαθαρίσουν οτι γνωρίζουν τη συνομωτική του δράση και τις επαφές του με τους Άγγλους,ωστόσο δεν είχαν αποδείξεις. Παρ’όλα αυτά τον ενημέρωσαν πως ” αν όμως σε συλλάβουμε, αύριο ή μεθαύριο, θα σε εκτελέσουμε”. Αυτή η απειλή των Γερμανών σε συνδυασμό με τις απειλές του Μπάμπη Κουτσογιαννόπουλου, ηγετικού μέλους του “Προμηθέα ΙΙ” συνδέσμου των Βρετανών με την Αθήνα, θα επισπεύσουν την έξοδο του Ζέρβα στο βουνό. Αργότερα θα αποδειχτεί ο σκοτεινός ρόλος του Κουτσογιαννόπουλου με τις δυσμενέστατες εκθέσεις που έστελνε στους Άγγλους για τον Ζέρβα. Η προσωπική εμπάθεια του για τον Στρατηγό, σε συνδυασμό με την αδικαιολόγητη συμπάθεια προς το ΕΑΜ οδήγησε πολλούς στο να υποθέσουν οτι ο Κουτσογιαννόπουλος ήταν πράκτορας του ΕΑΜ. Τελικά ο Ζέρβας μαζι με την ηρωική ολιγομελή ομάδα του θα ανέβουν στο βουνό την 23η Ιουλίου 1942. Απο εκείνη την ημέρα ο ΕΔΕΣ, που προυπήρχε απο το 1938, απέκτησε τη στρατιωτική-αντάρτικη ταυτότητα του τις Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών (ΕΟΕΑ).
        Η πρώτη ρίψη των Άγγλων γίνεται δύο μήνες μετά, στις 29 Αυγούστου 1942,εξαιτίας του Κουτσογιαννόπουλου αλλά και του Σεφεριάδη,υπεύθυνου για τις ρίξεις και αποδεδειγμένου πράκτορα του ΕΑΜ, που δυσπιστούσαν απέναντι σε πρωτοπόρους αξιωματικούς όπως ο Ζέρβας και ο Ψαρρός, αλλά δεν δίσταζαν να τροφοδοτούν λήσταρχους όπως ο Καραλίβανος και βεβαίως το ΕΑΜ. Η πίκρα του Ζέρβα τον πρώτο καιρό στο βουνό ήταν έντονη και για έναν άλλο λόγο, στο Βάλτο όπου αρχικά εγκατέστησε το αρχηγείο του οι χωρικοί προσπάθησαν τον παραδώσουν στους Ιταλούς γιατι έτσι πίστευαν οτι δεν θα τους βρεί κανένα κακό. Θυμόταν ο Κομνηνός Πυρομάγλου τα λόγια του Ζέρβα πριν φύγουν για το βουνό: ” Μην παραξενεύεσαι όταν σου λένε πως το αντάρτικο είναι τρέλλα. Οι στιγμές είναι σκληρές και δύσκολες. Τους έχει φύγει η ψυχή. Η καρδιά τους μίκρυνε. Πρέπει πρώτα να ξεκινήσει ο ένας. Εκεί που θα πάμε αντρειώνεται ο άνθρωπος”.Γαύροβο, Γοργοπόταμος, Σκουληκαριά, Νεράιδα, Πάργα, Παραμυθιά, Πρέβεζα, Μενίνα, Δωδώνη είναι μερικές απο τις μεγαλύτερες μάχες του Ζέρβα κατά των Γερμανοιταλών. Στον Γοργοπόταμο (25-26 Νοεμβρίου 1942) η ενωμένη εθνική αντίσταση ΕΔΕΣ-ΕΛΑΣ, σε συνεργασία με τους ηρωικούς Άγγλους σαμποτέρ έστειλε το μήνυμα στον εχθρό. Ο Ζέρβας σαν αρχηγός της επιχείρησης, με τη δραστική ενίσχυση του Βελουχιώτη και του ανυπέρβλητου Έντυ Μάγιερς, εφήρμοσε το σχέδιο της ανατίναξης της γέφυρας με αποτέλεσμα να επικηρυχθεί απο τους Ιταλούς, που τον ζητούσαν νεκρό ή ζωντανό. Μετά απο τα γεγονότα αυτά ο ΕΛΑΣ θέλησε να μονοπωλήσει την αντίσταση, αφανίζοντας όλες τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις πλήν του Ζέρβα. Απόρροια αυτου, ήταν και οι δήθεν συνεργασίες του Ζέρβα με τους ναζί. Τον Δεκέμβρη του 1942 ο Βελουχιώτης θα δίξει τις προθέσεις του με τα όσα συνέβησαν στην μονή της Ροβέλιστας, όπου ενώ πήγε με σκοπό την αιματοχυσία, άλλαξε στάση όταν αντιλήφθηκε ότι ο Ζέρβας είχε πληροφορηθεί τους σκοπούς του και ήλεγχε την περιοχή. Όσον αφορά την συνεργασία του Ζέρβα με τον εχθρό, δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά από τους πρωταγωνιστές της αντίστασης για μιά τέτοια ενέργεια. Όπως και οι Βρετανοί σύνδεσμοι αναιρούν την συγκεκριμένη κατηγορία. Ο Έντυ Μάγιερς στο βιβλίο του “Η Ελληνική Περιπλοκή ( σελ. 261)” αναφέρει ότι η φήμη αυτή ήταν στημένη διάδοση των Γερμανών, με σκοπό να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο και συνεχίζει (σελ. 275): ” Από την άνοιξη του 1942, τόσο στην Αθήνα, όσο και στην ύπαιθρο, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ άρχισε να ζημιώνει την υπόθεσή του δείχνοντας έλλειψη ανοχής ( υπερβολική για τα δικά μας πρότυπα ) απέναντι σε οποιοδήποτε ανταγωνιστή του στο πεδίο της μάχης και δίνοντας στους μεταπολεμικούς του στόχους μεγαλύτερη προσοχή σε σχέση με τον αγώνα του ενάντια στον κοινό εχθρό. Θεωρούσε σαν δεδομένο ότι όσοι δεν ήταν πραγματικά μαζί του, ήταν εναντίον του και συμπεριφερόταν ανάλογα”. Για την ίδια ακριβώς περίοδο στο βιβλίο του “Περιπέτεια με τους αντάρτες ( σελ. 213)” ο Νίκολας Χάμμοντ αναφέρει: “Επειδή ο ΕΛΑΣ δεν μπορεί να ελπίζει τώρα πια ότι θα εξολοθρεύσει τον ΕΔΕΣ, θέλει να τον κρατήσει περιορισμένο σε μικρή περιοχή και να τον συκοφαντεί με τον προπαγάνδα του”. Επίσης, η γενική έκθεση του Άρη Βελουχιώτη προς το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ τον Οκτώβρη του 1943 αναιρεί την ψευδή κατηγορία, όπως άλλωστε και ο επίσημος ιστορικός του ΕΛΑΣ Σόλωνας Γρηγοριάδης. Οι ανταρτικές δυνάμεις του Στρατηγού θα αντέξουν κάτω από ταυτόχρονες επιθέσεις Ελασιτών – Γερμανών καθόλη την διάρκεια Οκτωβρίου – Νοεμβρίου 1943. Οι απώλειες θα είναι τεράστιες και σε μερικές περιοχές θα προκαλέσουν την διάλυση μερικών μονάδων του ΕΔΕΣ. Την επόμενη χρονιά, το 1944, θα αρχίσει η αναδιοργάνωση των μονάδων της οργάνωσης, καθώς και η δημιουργία νέων μεραρχιών όπως η Χ και η ΙΧ, που θα γράψουν σελίδες δόξας κατά την διάρκεια της επιχείρησης Κιβωτός του Νώε, τον Σεπτέμβριο του ’44. Τελικά, οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ θα αποστρατευθούν τον Φλεβάρη του 1945 ύστερα απο αδικαιολόγητη απαίτηση των Άγγλων, αποδεικνύοντας το βρώμικο παιχνίδι που έπαιξαν στην πλάτη του Ζέρβα. Ο Χάιντς Ρίχτερ, στο ” Δύο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις στην Ελλάδα, τόμος Β’, σελίδα 221″ αναφέρει: “ Δεν αρκούσε να αποστρατευθούν οι ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ, διότι η ηθική και πολιτική δύναμη του ΕΔΕΣ θα εξακολουθούσε να υπάρχει. Έπρεπε να υποστή μια ηθική και στρατιωτική υποταγή. Και τότε καταστρώθηκε το ύπουλο σχέδιο να τσακισθή ο ΕΔΕΣ από τον ΕΛΑΣ. Για να βεβαιωθούν ότι θα πραγματοποιηθή το ποθητό αποτέλεσμα, οι Βρετανοί πήραν ορισμένα μέτρα ( τα οποία θα αναφέρουμε εν συνεχεία). Όταν όμως ο ΕΛΑΣ δεν κατόρθωσε να υπερισχύσει αμέσως εναντίον του ΕΔΕΣ και ο τελευταίος ήρχισε αμυντικόν αγώνα, το B.B.C. διέδωσε, ότι ο ΕΔΕΣ διαλύθηκε. Για να μην διαψευσθή, όμως, οι Βρετανοί διέταξαν την εκκένωση της περιοχής από τον ΕΔΕΣ για να διατηρηθή έτσι ο μύθος της διαλύσεώς του…”.                                                                                                Στις 15 Φεβρουαρίου του 1945 ο Ζέρβας θα πολιτευτεί και θα ιδρύσει το Εθνικόν Κόμμα Ελλάδος (ΕΚΕ). Στις εκλογές της 31 Μαρτίου 1946 το ΕΚΕ εξέλεξε 22 βουλευτές. Στις εκλογές της 5ης Μαρτίου 1950  το ΕΚΕ πήρε το 3,65% κ εξέλεξε 7 βουλευτές. Στις εκλογές του1952, ενώ το ΕΚΕ είχε ενσωματωθεί στο κόμμα των Φιλελευθέρων, ο Ζερβας δεν κατόρθωσε να εκλεγεί βουλευτής. Διετέλεσε 4 φορές υπουργός, άνευ Χαρτοφυλακίου, Δημόσιας Τάξεως, Δημοσίων Έργων και Εμπορικής Ναυτιλίας. Η πολιτική ήταν το όνειρό του, αν και δεν πέτυχε και πολλά πράγματα. Αναμφίβολα, το προσωπικό μεγαλείο του, ήταν την περίοδο 1942-1944. Ο Σόλωνας Γρηγοριάδης χαρακτήρισε τον Ζέρβα ” πολέμαρχο αληθινό” (βλ. Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Ά, σελ. 165)  για τα όσα χτυπήματα κατάφερε στον κοινό εχθρό. Οι επικριτές του, προσπάθησαν να μειώσουν την προσφορά του, λέγοντας ότι ανέβηκε στο βουνό και στο αντάρτικο για προσωπικά οφέλη. Αναμφισβήτητα είχε και προσωπικά κίνητρα και βλέψεις. Ενδιαφερόταν για το μέλλον του. Στην παγκόσμια ιστορία, σε όλες τις περιόδους, οι μεγάλες προσωπικότητες είχαν και προσωπικές βλέψεις. Η τεράστια προσφορά του Ζέρβα στην πατρίδα δεν ήταν δυνατόν να ήταν μόνο απόρροια των βλέψεών του. Ο Διονύσης Μπενετάτος, γραμματέας της Επιτροπής του ΕΑΜ Αθήνας, έγραψε για τον Ζέρβα (βλ. ” Το χρονικό της Κατοχής”, σελ. 78-79): ” Ο Ναπολέων Ζέρβας με τα εκτεταμένα ενδιαφέροντά του, επιζητούσε από το ένα μέρος μια θέση στον αγώνα της Εθνικής Αντιστάσεως από ιστορική φιλοδοξία εναρμονισμένη με τις οικογενειακές παραδόσεις των Ζερβαίων και τις ανάγκες του αγώνα εναντίον των κατακτητών και από το άλλο μέρος ο Ζέρβας απέβλεπε, σαν συνέχεια της αντιστάσεως, με έρεισμα τον αγώνα εναντίον των κατακτητών, να προβληθή σαν πολιτικός αρχηγός με αξιώσεις να κυβερνήσει την χώρα μετά την απελευθέρωση.[….] Πριν προχωρήσουμε σε περισσότερη ανάλυση της αντιμετωπίσεως των προσωπικών επιδιώξεων του Ζέρβα θα είμαστε άδικοι αν δεν αναγνωρίσουμε ότι ο Ζέρβας δόθηκε ολότελα στον αγώνα της Εθνικής Αντιστάσεως με το αναμφισβήτητο θάρρος που είχε και την ικανότητα που τον διέκρινε, διακινδυνεύοντας τα πάντα, τον εαυτό του, την οικογένειά του ολόκληρη και τις οικογένειες των αδελφών του. Η πράξη της αυτοθυσίας καλύπτει την σκιά των υποκειμενικών επιδιώξεων, όπως και η πορεία του αγώνα κάλυψε πολλά άλλα προηγούμενα σφάλματα και παρεκτροπές του Ναπ. Ζέρβα…”.  Αν δούμε την ζωή του Ζέρβα, αυτή είναι συνυφασμένη με την δράση και την ανατροπή. Συμμετείχε σε κινήματα, διετέλεσε Φρούραρχος Αθηνών και ήρθε σε ρήξη με πρόσωπα σημαντικά της τότε Αθήνας, όπως ο εκδότης Λαμπράκης καθώς και ο διοικητής της Εθνικής Τράπεζας, λόγω των συνεχών και αναλυτικών ερευνών του Ζέρβα στους λογαριασμούς του τελευταίου. Οπωσδήποτε, πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της σύγχρονης Ελληνικής ιστορίας.
        Άφησε την τελευταία του πνοή την 10η Δεκεμβρίου 1957, μετά από πολύμηνη ταλαιπωρία απο καρδιακή ανεπάρκεια. Η σορός του μεταφέρθηκε στη Μητρόπολη και εξετέθηκε για λαϊκό προσκύνημα. Πλήθος κόσμου ακολούθησε την νεκρική πομπή, ενώ όλος ο πολιτικός κόσμος έδωσε το παρόν. Οι φίλοι και συμπολεμιστές του Στρατηγού δεν θα μπορούσαν να λείπουν. Ο λόγος μάλιστα, του Κομνηνού Πυρομάγλου, για τον φίλο και αρχηγό του, ήταν συγκλονιστικός.